Saynisyahannada oo ogaaday in duumada ay waxyeello raaga u geysato maskaxda carruurta - malaariyada miyaa loo aaneynayaa?

Joseph Natembo wuxuu ahaa ilmo yar markii uu ka badbaaday cudurka duumada. Waqtigaas, hooyadiis Maria, oo 54 jir ah, way nafistay waxayna ku qanacday in tii ugu xumeyd ay dhammaatay.

Laakiin ku dhawaad ​​​​labaatan sano ka dib, 18 jirkan ka yimid dalkaUganda ayaa la tacaalaya dhibaatooyin waxbarasho oo ay dhakhaatiirtu aaminsan yihiin inay la xiriiraan caabuqa uu qabay markii uu yaraa.

Wuxuu xisaabta u arkaa mid aad u adag, isagoo tirooyinka ku tilmaamay "jahwareer", tan iyo markaas waxaa dib loogu dhigay sanad dugsiyeed. Hooyadiis waxay ka walwalsan tahay mustaqbalkiisa, iyadoo ka baqaysa in dhibaatda uu ku qabo iskuulka ay xaddidi karto fursadahiisa shaqo.

Joseph wuxuu ka mid ahaa in ka badan 1400 oo carruur ah oo ku nool Uganda, oo lagu sameeyay cilmi-baaris muddo dheer ah oo ku saabsan Saamaynta Duumada ee Horumarinta Dabeecadda neerfaha (MIND), iyagoo baaraya saameynta duumada daran.

Cilmi-baarista cusub ee lagu daabacay Joornaalka Ururka Caafimaadka Mareykanka (JAMA) waxay soo jeedinaysaa in waayo-aragnimada Joseph - gaar ahaan xisaabta - aysan ahayn mid aan caadi ahayn oo ay muujin karto qaab ballaaran oo ka dhex jira carruurta ka badbaada noocyada daran ee cudurka.

"Nabar qarsoon"

Duumada waxaa sababa unugyo ay kaneecadu gudbiso, ilaa hadda, saameynta muddada dheer ee waxbarashada ee kuwa ka badbaada duumada si fiican looma dersin.

Laakiin daraasaddu waxay ogaatay in carruurta qaada duumada daran ay la kulmi karaan dhaawac maskaxeed oo saameyn kara sida ay wax u bartaan sannado ka dib markii uu ku dhacay cudurka bilowga ah.

Dhaawaca wuxuu keeni karaa sidii "nabar qarsoon", ayuu yiri Prof Chandy John, oo ah qoraaga hormuudka ka ah daraasadda ahna barfasoor ku takhasusay cudurrada carruurta ee Jaamacadda Indiana ee Mareykanka.

"Ilmaha waxaa laga yaabaa inuu u muuqdo mid caafimaadkiisu wanaagsanyahay marka hore," ayuu yiri. "Laakiin baaritaanku wuxuu muujin karaa dhaawaca dhanka maskaxda ah oo hoose kaas oo kaliya ka muuqda fasalka."

Daraasaddan, oo uu hoggaaminayo Dr Paul Bangirana, oo ah bare sare oo ku takhasusay cilmu-nafsiga ee Jaamacadda Makerere ee Kampala, ayaa lagu daba galay carruur laga daweeyay laba nooc oo duumo daran ah.

Waxay carruurta la socdeen laga bilaabo 2008, dabagal horena waxaa lagu ogaaday in qaar ka mid ah ay muujinayaan calaamado muujinaya cillad garaadka ah, oo saameeysa fikirka iyo waxbarashada, sanad ilaa laba sano gudahood oo cudurka duumada daran uu jiro.

Laakiin falanqayntii ugu dambeysay waxay soo jeedinaysaa in saameyntani ay sii jiri karto waqti dheer.

Wadarta guud ee 939 carruur ah ayaa mar kale la qiimeeyay, qaarkood ilaa 15 sano ka dib markii ay qaadeen duumada maskaxda ama dhiig-yaraan daran oo ay keento duumada.

Duumada maskaxda ayaa ah nooca ugu daran ee xaaladdan. Waxay dhacdaa marka unugyada dhiigga ee cudurka qaba ay ku ururaan xididdada dhiigga ee yaryar ee maskaxda, taas oo xaddidaysa socodka dhiigga sabatana barar.

Waxay keeni kartaa miyir-beel iyo, xaaladaha qaarkood oo dhimasho ah. Marka laga soo tago dhiig-yaraan daran oo dhacda marka jirku aanu soo saarin unugyada dhiigga cas ee ku filan, waxaa la rumeysan yahay inay saamayso ilaa laba milyan oo carruur ah sannad kasta, inta badan dadka ku nool dalalka Afrika ee Saxaraha ka hooseysa.

Garaad Gaabni

Carruurta daraasadda ku jirta waxaa lagu tijaabiyay xisaabta, akhriska, feejignaanta iyo awoodda fikirka guud.

Celcelis ahaan, kuwa ka badbaaday duumada daran waxay heleen dhibco u dhigma qiyaastii saddex ilaa toddoba dhibcood oo garaadkooda ah marka loo eego kuwa aan waligood qaadin cudurka.

"Hal canug, waxaa laga yaabaa inaysan si weyn u beddelin waxa ay qaban karaan," ayay tiri Dr Audrey John, Madaxa Cudurrada Faafa ee Isbitaalka Carruurta ee Philadelphia, oo aan ku lug lahayn daraasadda isla markaana aan xiriir la lahayn Dr Chandy John.

"Laakiin marka taas loo turjumo boqolaal kun oo carruur ah, saameynta garashada ayaa aad u weyn."

Xitaa isbeddellada yaryar ee waxbarashada waxay saameyn karaan fursadaha shaqo ee mustaqbalka iyo, heer ballaaran, wax soo saarka dhaqaale ee qoyska iyo xitaa waddan dhan.

"Iyadoo kala bar carruurta adduunka ay ku nool yihiin meel ay duumadu ku badan tahay, sidaa darteed kala bar carruurta adduunka ayaa halis ugu jira inay dhibaatdani ku dhacdo" ayey intaasi ku dartay.

In kasta oo cilmi-baarayaashu ay la ku saleeyeen arrimo ay ka mid yihiin xaaladda dhaqaale-bulsho iyo waxbarasho oo ay xuseen in kala duwanaanshaha helitaanka daryeelka caafimaadka uu sidoo kale saameyn ku yeelan karo natiijooyinka, waxay ogaadeen in carruurtu ay si aad ah uga liitaan xisaabta marka loo eego kuwa aan qabin cudurka.

Si kastaba ha ahaatee, awoodda wax-akhriska si weyn uma saameyn.

"Xirfadaha xisaabtu waa waxa ay carruurtu u baahan yihiin si ay ugu gudbaan heerka xiga ee [waxbarashada]," ayuu yiri Chandy John.

"Markaa [malaariyada] waxay yeelan kartaa cawaaqib ku saabsan awooddooda ay ku aadi karaan jaamacad ama xitaa dugsiga sare."

Dhibatooyinka iskuulka

Kahor inta uusan Joseph xanuunsan, Maria, oo ah hooyo afar carruur ah leh, waxay sheegtay inuu ahaa "ilmo caadi ah" oo "jeclaa inuu la ciyaaro walaalihiis".

Sannadkii 2009, Joseph oo laba jir ah, ayaa qandho daran qabtay wuxuuna bilaabay matag ka hor inta aan lagu ogaanin cudurka duumada maskaxda.

Waqtigaas, Maria waxay ka baqday inuu dhinto, iyadoo og in carruurta xanuunkaas qaba ay badanaa "dhintaan".

Ka dib toddobaadyo isbitaalka uu galayey marna uu ka baxayey Joseph wuu soo kabtay.

Laakiin markuu toddoba jirsaday, markii uu dhiganayay dugsiga hoose, dhibaatooyin ayaa soo ifbaxay.

"Si wanaagsan uguma fiicnayn xisaabta," ayay tiri Maria. "Isku-darka, kala-goynta - dhammaantood waay ku adkaayeen."

Joseph wuxuu aaminsan yahay in tani ay tahay sababta uu sidoo kale u arko maadooyinka ku salaysan tirada, sida kiimikada iyo fiisigiska, inay adag tahay.

"Marka la barbardhigo walaalihiis, kuwaas oo si fiican uga shaqeeya, isagu taas ma sameeyo," ayay tiri.

Maria dhowr jeer ayaa waxa iskuulka uga yeeray macallimiin ka walaacsan waxbarashada Joseph sannado badan. Xitaa markii ay u qabatay macallimiin dheeri ah oo guriga, wuu sii waday inuu dib u dhaco iyadoo dadaalkiisu uu yaraa.

"Ma ahayn mid deggan… dareenkiisu halkaas ma joogin," ayay tiri.

Qaar ka mid ah walaalihiis ayaa la filayaa inay jaamacad aadaan, laakiin Maria waxay sheegtay in Joseph uu ku dhibtoon karo inuu raaco waddadaas oo kale.

Iyadoo ay taasi jirto, Joseph wuxuu sheegay inuu rajeynayo inuu bilaabo ganacsi yar oo uu iibiya qalabka baabuurta marka uu ka baxo iskuulka.

Saynisyahannadu weli si buuxda uma fahmin sida duumada maskaxda ama dhiig-yaraanta daran ay u horseedi karto cillad maskaxeed.

Daraasaddu si cad uma caddayn karto in duumada daran ay keento dhaawac maskaxeed. Taa beddelkeeda, waxay muujinaysaa xiriir xooggan oo u dhexeeya cudurka iyo dhibaatooyinka muddada dheer ee fikirka iyo waxbarashada.

Marxaladda xigta ee daraasaddooda waxay isticmaali doontaa baaritaannada maskaxda ee MRI si loo baaro sida caabuqu u saameeyo qaybaha kala duwan ee maskaxda.

Daraasado hore ayaa muujiyay in duumada daran ay horseedi karto curyaannimo, dib u dhac ku yimaada awoodda xirfadaha waxqabad iyo araga oo yaraada

Waxa kale oo lala xiriiriyaa suuxdin, indho la'aan, dabeecadda iyo khalkhal kuyimaado firfircoonida ee feejignaanta (ADHD).

Dhibaato caalami ah

Sannadkii 2024, duumadu waxay sababtay qiyaastii 282 milyan oo kiis iyo 610,000 oo dhimasho ah adduunka oo dhan, taasoo ka badan 598,000 sannadkii ka horreeyay, sida laga soo xigtay Hay'adda Caafimaadka Adduunka (WHO).

Dhimashada ugu badan waxay ka dhacdaa carruurta yaryar ee Afrika. Calaamadaha hore ee duumadu waxaa ka mid ah qandho, madax-xanuun iyo qarqaryo.

Calaamadaha daran sida daal iyo daal aad u daran, gariir, miyir beelid, kaadi madow, indhaha iyo maqaarka oo cagaar noqdo. WHO waxay kugula talineysaa inaad isla markiiba raadsato daryeel degdeg ah haddii aad la kulanto mid ka mid ah calaamadahan.

In kasta oo horumar laga sameeyay in la yareeyo tirada dhimashada adduunka tan iyo bilowgii qarniga, haddana horumarka ayaa istaagay sannadihii la soo dhaafay.

In kasta oo 47 waddan loo aqoonsaday inay xor ka yihiin duumada, haddana kuwa kale - oo ay ku jiraan Itoobiya, Madagascar, Afgaanistaan, iyo Yemen - ayaa arkaya koror ku yimid kiisaska.

WHO ayaa qayb ahaan u aaneysay soo noqoshada cudurka isbeddelka cimilada, kaas oo abuuray xaaladaha kulul iyo qoyaan ee kaneecada ay ku koraan oo ay cayayaanka cudurrada qaada ku riixaan meelaha aanay hore u saameyn.

In la kordhiyo iska caabbinta daawooyinka caadiga ah ee loo isticmaalo daaweynta duumada iyo dilista unugyada iyo sidoo kale dhimista maalgelinta adduunka ayaa sidoo kale ah sababta, ayay tiri WHO.

Marka duumadu ku faafto gobollo cusub, khubaradu waxay ka digayaan in tani ay keeni karto dad badan oo aan difaac u lahayn duumada, oo u nugul noocyada cudurka ee aadka u daran.

"Qaybo ka mid ah Koonfur Bari Aasiya, waxa aan ku aragnaa duumo aad u daran dhallinyarada iyo dadka waaweyn ee da'da yar," ayuu yiri Chandy John.

"Ma aysan horumarin heer isku mid ah oo difaac ah."

Maxaa dhacaya marka xiga?

Laba tallaal oo duumada ah, oo ay ku jiraan tallaalka RTS,S, ayaa lasoo bandhigay, kuwaas oo loogu talagalay in looga hortago noocyada daran ee cudurka ee carruurta ku nool dalalka ka hooseeya Saxaraha Afrika.

Sida laga soo xigtay UNICEF, in ka badan 40 milyan oo kurooyinka tallaaka ah ayaa la gaarsiiyay 24 waddan oo Afrikaan ah.

"Waa wax cajiib ah inaan haysanno daawayntan cusub ee ka hortagga ah waxaanan badbaadinaynaa nolosha carruurta," ayay tiri Audrey John.

"Laakiin taasi kuma filna, halkaas kuma joogsan karno. Waa in aan si wanaagsan uga shaqeynaa ilaalinta iyo daaweynta malaayiinta hore u qabay."