شیرمحمد اسپندار، نوازنده چیره‌دست دونلی ایران، درگذشت

شیرمحمد اسپندار، چهره نامدار موسیقی بلوچستان و استاد دونلی‌نوازی، روز چهارشنبه ۳۱ تیر در ۹۸ سالگی درگذشت. او بخش عمده زندگی هنری خود را صرف معرفی و حفظ موسیقی بلوچستان کرد و با شیوه منحصربه‌فردش در نواختن دونلی، به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمایندگان موسیقی نواحی ایران بدل شد.

او سال ۱۳۰۶ در شهرستان بمپور بلوچستان به دنیا آمد. ابتدا نواختن نی را از پدرش فراگرفت اما در نوجوانی برای آموختن موسیقی به پاکستان سفر کرد. در آنجا با ساز دونلی آشنا شد و نواختن آن را تنها با مشاهده اجرای نوازندگان این ساز یاد گرفت.

شیرمحمد پس از ۱۵ سال اقامت در پاکستان در سال ۱۳۳۷ به ایران بازگشت و تا سال ۱۳۶۲ برای نواختن موسیقی بلوچی از تک نی نیز استفاده می‌کرد.

دونلی یا دونی یکی از سازهای موسیقی بلوچستان و هم خانواده نی است. «نَل» در بلوچی یعنی نی. این ساز شامل دو نی است که نوازنده هر دو را هنگام نواختن در دهان خود قرار می‌دهد. برای نواختن این ساز هماهنگی خاصی میان دو نی نیاز است.

توانایی چشمگیر اسپندار در کنترل نفس و مهارت کم‌نظیرش در نواختن دونلی، او را به صحنه‌های بسیاری در ایران و دیگر کشورها رساند. شیوه نوازندگی او نیز در سال ۱۳۹۶ به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسید.

پیش از آن‌که شیرمحمد اسپندار در این ساز بدمد، دونلی در ایران چندان شناخته‌شده نبود؛ اما با حضور او در جشنواره‌های داخلی و خارجی، این ساز نیز بیش از پیش به مخاطبان ایرانی معرفی شد. آثار صوتی متعددی از نوازندگی شیرمحمد اسپندار ضبط شده که امروز از اسناد ارزشمند نوازندگی دونلی به شمار می‌روند.

در کارنامه شیرمحمد اسپندار، دریافت دکترای افتخاری موسیقی سنتی از ژاک شیراک، رئیس‌جمهور پیشین فرانسه، دیپلم افتخار نوازندگی در ایران و جایزه ویژه جشنواره موسیقی فجر دیده می‌شود. تندیس او و نخستین سازی که با آن دونلی نواخته نیز در موزه مردم‌شناسی تهران نگهداری می‌شود.

شیرمحمد اسپندار در سال‌های پایانی زندگی، بر اثر ابتلا به آب‌مروارید بینایی‌اش را از دست داد. یکی از دغدغه‌های همیشگی او، آینده ساز دونلی و نبود شاگردی بود که بتواند این شیوه نوازندگی را ادامه دهد. او کوشید هنر خود را به دیگران بیاموزد، اما پیچیدگی‌های فنی دونلی سبب شد هیچ‌یک از شاگردانش به مهارت و تسلط او نرسند.

آلبومی از نواخته‌های او با عنوان «موسیقی بلوچستان، شیرمحمد اسپندار» از سوی موسسه ی فرهنگی هنری ماهور منتشر شده است.