جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و تاثیر آن بر آسیای میانه و قفقاز

جنگ آمریکا و اسرائیل‌ با ایران تاثیرات گسترده‌ای بر وضع امنیت و اقتصاد جهانی برجا گذاشته است. به ویژه بسته شدن تنگه هرمز و حمله به تاسیسات انرژی در ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس، باعث افزایش بهای نفت و تاثیر آن بر سایر بخش‌های اقتصاد جهانی شده است و ادامه تنش‌ها می‌تواند به بحرانی جدی‌تر در عرصه امنیت و اقتصاد جهانی منجر شود.

کشورهای حوزه خلیج فارس و همسایه‌های جنوبی ایران به دلیل میزبانی پایگاه‌های آمریکایی از روز اول در معرض حملات موشکی ایران قرار گرفتند. ایران تاکید کرده بود که هر گونه پایگاه آمریکا هدف بالقوه ایران است. اما همسایگان شمالی و شمال-شرقی ایران در قفقاز و آسیای میانه، به جز از اصابت چهار پهپاد به جمهوری آذربایجان در هفته اول درگیری، در کل از آسیب مستقیم و فیزیکی جنگ در امان مانده‌اند.

«توسعه دالان میانه»

گزارش‌ها حاکی است که مختل شدن حمل و نقل از طریق دالان شمال-جنوب که روسیه را از طریق قفقاز به ایران می‌پیوندد، بر اقتصاد این کشورها البته بی‌اثر نبوده، به‌ویژه ارمنستان را که بر اساس گزارش‌ها عمده وارداتش از ایران است، در تنگنا قرار داده است. البته از آن سو، روسیه که همسایه و شریک نزدیک ایران از طریق دریای خزر نیز هست، از افزایش بهای نفت در اثر جنگ و لغو برخی تحریمها از سوی آمریکا، سود فراوانی از فروش نفت حاصل می‌کند.

الهام علی‌اف، رئیس جمهور جمهوری آذربایجان، کشور نفت‌خیز و به نسبت ثروتمند، که از سوی برخی از مقامات ایرانی به «همکاری‌هایی» با اسرائیل متهم است، در پی اصابت پهپادها به منطقه نخجوان با لحن تندی به ایران واکنش نشان داد؛ ولی پس از گفتگو با همتای ایرانی خود تنش بین دو کشور فرو نشست.

این امر ممکن است به وابستگی اقتصادی جمهوری خودمختار نخجوان به واردات از ایران مرتبط باشد. مقامات ایرانی البته پرتاب پهپاد به نخجوان را رد کردند. آقای علی‌اف هم به صراحت اعلام کرد که اجازه حمله به ایران از قلمرو کشورش را نخواهد داد. با این حال، جمهوری آذربایجان مثل مسکو از افزایش بهای نفت سود فراوانی حاصل می‌کند.

جنگ در ایران برای جمهوری آذربایجان فرصت توسعه بیشتر حمل و نقل از طریق موسوم به «دالان میانه» از آسیای میانه به قفقاز و ترکیه از طریق دریای خزر را نیز فراهم ساخته‌ است. این دالان از آغاز جنگ روسیه با اوکراین به عنوان آلترناتیو در برابر «دالان شمالی» از طریق روسیه، و اکنون در برابر «دالان جنوبی» از طریق ایران، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

«ساندویچ بین روسیه و چین»

با توجه به دوری آسیای میانه از صحنۀ فیزیکی نبردها، این منطقه در معرض مستقیم جنگ نیست. همچنین بر خلاف کشورهای حوزه خلیج فارس، آمریکا در آسیای میانه پایگاهی ندارد. دو پایگاه آمریکایی در ازبکستان و قرقیزستان که سال ۲۰۰۱ برای کمک به نیروهای خارجی در افغانستان فعال شده بودند، در سالهای ۲۰۰۵ و ۲۰۱۴ تعطیل شدند.

از سوی دیگر، کشورهای آسیای میانه در حوزه نفوذ روسیه هستند. بنابر این جنگ در ایران تهدیدهایی امنیتی برای آنها ندارد. ولی با توجه به موقعیت جغرافیایی آسیای میانه که به گفته بسیاری از تحلیلگران «چون ساندویج بین روسیه و چین» قرار گرفته و دسترسی به آبهای آزاد ندارد، ادامه جنگ می‌تواند چالشهایی برای این منطقه ایجاد کند.

از جمله قطع دسترسی به بنادر خلیج فارس می‌تواند امید این کشورها برای کاهش وابستگی به مسیرهای ترابری روسیه و چین را برباد دهد. هم اکنون تجارت ایران با ترکمنستان و ازبکستان و تاجیکستان تا حدی مختل شده است. طبق گزارش‌ها، بهای مواد غذایی و کالاهای وارداتی از ایران، بویژه در مناطق مرزی ترکمنستان، افزوده است.

ترکمنستان تنها کشور منطقه است که با ایران ۱۱۴۸ کیلومتر مرز زمینی دارد. چهار گذرگاه ترابری در این مرز موجود است. مهمترین آنها گذرگاه سرخس است که شبکه خطوط آهن آسیای میانه را به راه‌آهن ایران می‌پیوندد. ترکمنستان به ایران و از طریق ایران به عراق و ترکیه گاز هم صادر می‌کند، ولی پرداخت پول گاز از سوی ایران به دلیل تحریمها در گذشته با مشکل روبرو بوده است. وضع صادرات گاز ترکمنستان به ایران هم اکنون روشن نیست.

«نگرانی عمیق» تاجیکستان

در همین حال، کشورهای آسیای میانه از همان آغاز در مورد جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران اغلب مواضع محتاطانه‌ای در پیش گرفته‌اند.

هیچ کدام از این کشورها تعرض اسرائیل و آمریکا به ایران را به صراحت محکوم نکردند، ولی همگی خواهان کاهش تنش و رفع اختلافات از راه گفتگو و مذاکره شده‌اند.

از جمله وزارت خارجه تاجیکستان روز اول مارس با صدور بیانیه‌ای «نگرانی عمیق» خود را «بنابر تشنج بی‌سابقه وضع در خاورمیانه» بیان کرد و خواستار حل و فصل اختلافات «از طریق مذاکرات در چهارچوب حقوق بین المللی» شد.

یک روز پس از این، زمانی که خبر کشته شدن آیت‌الله خامنه‌ای تایید شد، امامعلی رحمان از نخستین سران کشورها بود که با ارسال پیامی به محمود پزشکیان، همتای ایرانی خود خبر کشته شدن «رهبر ایران و جمعی از مسئولین دولتی و فرماندهان» را به دولت و مردم ایران تسلیت گفت، هرچند او نیز این حملات را محکوم نکرد.

آقای رحمان دیرتر در پیامی انتقال رهبری به مجتبی خامنه‌ای را «تبریک» گفت. وی نقش ایران را در تحکیم صلح و ثبات منطقه و جهان مهم خواند: «با تبریک مجدد آمادگی اینجانب را برای تحکیم و توسعه بیش از پیش همکاریهای سودمند تاجیکستان و ایران به نفع دو ملت برادر با تکیه به اصول حسن اعتماد و احترام همدیگری اظهار میدارم.»

«کمک‌های بشردوستانه»

در آستانه نوروز و سال نو خورشیدی، دولت تاجیکستان کاروانی عبارت از ۱۱۰ کامیون (۳۶۱۰ تن) کمک‌های بشردوستانه، اغلب عبارت از دارو، وسایل بهداری و مواد غذایی، به ایران ارسال کرد. دولت‌های ازبکستان و ترکمنستان و قرقیزستان هم کمک‌هایی به ایران ارسال کردند، ولی کمک‎‌های ارسالی تاجیکستان بیشتر بود و به واکنش‌هایی دامن زد.

برخی از مخالفان دولت ایران در خارج با اشاره به برخی از گزارش‌های پیشین مبنی بر اینکه ایران در تاجیکستان یک «کارخانه پهپاد ساخته» بود، از آمریکا و اسرائیل خواستند که مانع ورود این کمک‌ها به ایران شوند چون به زعم آنها این کامیون‌ها ممکن است «حامل پهپادهای تولید تاجیکستان» باشند. مقامات تاجیک هیچ واکنشی به این ادعاها نشان ندادند، ولی این رفتار مورد انتقاد بسیاری از کاربران تاجیک در فضای مجازی قرار گرفت.

وزارت خارجه تاجیکستان روز ۸ آوریل با صدور بیانیه‌ای از اعلام آتش‌بس بین ایران و آمریکا استقبال کرد و خواستار دست کشیدن طرفها از استفاده از نیروی نظامی شد: «امیدواریم مذاکره در روزهای نزدیک... به صلح درازمدت و همه‌جانبه در منطقه انجامد. باور داریم که این نزاع راه حل نظامی ندارد و ادامه آن تنها وضع مرکب خاور میانه را باز هم سنگین‌تر می گرداند و به همه کشورهای منطقه ضرر جدی خواهد رساند.»

«روابط دوستانه با کشورهای عربی خلیج فارس»

از میان کشورهای منطقه، قزاقستان با آن که همسایه نزدیک ایران از طریق دریای خزر است، به صراحت از حملات موشکی ایران به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس انتقاد کرد. رئیس‌جمهور قاسم‌جانمرد تقایف، در پیام‌هایی به رهبران این کشورها نقض حاکمیت آنها توسط ایران را غیر قابل قبول خواند.

بر خلاف رهبران تاجیکستان و ازبکستان و ترکمنستان، آقای تقایف شخصا بابت کشته شدن رهبر ایران ابراز تسلیت نکرد. در پیام تسلیت وزارت خارجه قزاقستان به ایران در مورد «حملات به تاسیسات مدنی کشورهای عربی که در جنگ علیه ایران شرکت ندارند، و قزاقستان با آنها روابط دوستانه دارد» ابراز تاسف شده است.

قزاقستان کشوری نفت‌خیز و از قدرتهای عمده انرژی در منطقه است، ولی مثل ترکمنستان به دلیل نداشتن دسترسی به آبهای آزاد نمیتواند نفت قابل توجهی به بازار جهانی صادر کند. با این حال، بسته شدن تنگه هرمز و افزایش بهای نفت باعث شده که این کشور از فروش بیشتر نفت به چین سود فراوانی حاصل کند.

از میان رهبران منطقه، شوکت میرضیایف، رئیس جمهوری ازبکستان، هم در پیامی به امیر قطر از آن کشور «در این شرایط حساس و چالش برانگیز» حمایت و حملات ایران به آن کشور را محکوم کرد. او در تماس تلفنی با رهبر امارات متحده عربی هم از آن کشور حمایت کرد و خواستار کاهش تنش در منطقه در ماه رمضان شد. آقای میرضیایف از حمله پهپادی به جمهوری آذربایجان «توسط ایران» هم انتقاد کرده بود.⁠

از میان کشورهای منطقه قرقیزستان دورترین فاصله و کمترین سطح همکاری با ایران را دارد. این کشور از همان آغاز از خشونت در خاور میانه ابراز نگرانی کرد و خواستار خویشتنداری طرفها شد. هردو این کشورها بیشتر نگران سرنوشت اتباع خود در ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس بوده و اقداماتی برای بیرون بردن آنها انجام داده‌اند.