آیا ایران می‌تواند با ذخایر اورانیوم غنی‌شده‌اش سلاح هسته‌ای بسازد؟

پس از آن‌که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مدعی شد که تهران در چارچوب توافقی برای پایان دادن به جنگ، با تحویل ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود موافقت کرده است، این ذخایر بار دیگر در کانون توجه قرار گرفت.

با این حال، سعید خطیب‌زاده، معاون وزیر خارجه ایران، روز دوشنبه این ادعا را رد کرد و به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت چنین پیشنهادی «اساسا مطرح نیست».

در حالی که دو طرف در حال بررسی مسیری برای ادامه گفت‌وگوهای صلح هستند، به نظر می‌رسد آینده این مواد هسته‌ای یکی از محورهای اصلی مذاکرات احتمالی باشد.

اما اورانیوم غنی‌شده دقیقا چیست و چرا تا این اندازه اهمیت دارد؟

اورانیوم غنی‌شده چیست؟

اورانیوم عنصری طبیعی است که در پوسته زمین یافت می‌شود.

این عنصر عمدتا از دو ایزوتوپ تشکیل شده است: اورانیوم-۲۳۸ و اورانیوم-۲۳۵.

بیش از ۹۹ درصد اورانیوم طبیعی از نوع اورانیوم-۲۳۸ است که به راحتی نمی‌تواند یک واکنش زنجیره‌ای هسته‌ای را پایدار نگه دارد. تنها حدود هفت‌دهم درصد از اورانیوم طبیعی را ایزوتوپ ۲۳۵ تشکیل می‌دهد که به راحتی شکافته می‌شود و در فرآیند شکافت هسته‌ای انرژی آزاد می‌کند.

برای آن‌که اورانیوم قابل استفاده شود، باید نسبت اورانیوم-۲۳۵ در آن افزایش یابد. این فرآیند «غنی‌سازی» نام دارد.

در گام نخست، اورانیوم به گاز تبدیل می‌شود. سپس این گاز وارد سانتریفیوژها می‌شود؛ دستگاه‌هایی که با سرعتی بسیار بالا می‌چرخند.

هنگام چرخش، اورانیوم-۲۳۸ که سنگین‌تر است اندکی به سمت بیرون حرکت می‌کند، در حالی که اورانیوم-۲۳۵ که سبک‌تر است، نزدیک‌تر به مرکز باقی می‌ماند.

به این ترتیب، اورانیوم-۲۳۵، که شکل کمیاب و کاربردی اورانیوم است، به تدریج از اورانیوم-۲۳۸ که فراوان‌تر است جدا می‌شود.

سپس اورانیوم با غلظت بالاتر از یکی از بخش‌های انتهایی سانتریفیوژ خارج می‌شود.

تفاوت اورانیوم مورد استفاده در نیروگاه‌ها و سلاح‌ها چیست؟

سطوح مختلف غنی‌سازی باعث می‌شود اورانیوم برای کاربردهای گوناگون مناسب باشد.

اورانیوم با غنای پایین‌تر، که معمولا حاوی ۳ تا ۵ درصد اورانیوم-۲۳۵ است، به عنوان سوخت در نیروگاه‌های تجاری برق هسته‌ای استفاده می‌شود. این میزان برای حفظ یک واکنش زنجیره‌ای کنترل‌شده کافی است، اما بسیار پایین‌تر از سطح مورد نیاز برای ساخت سلاح است.

اورانیوم با غنای بالا، با سطح ۲۰ درصد یا بیشتر، می‌تواند در راکتورهای تحقیقاتی به کار رود و برای مصارف تسلیحاتی معمولا تا حدود ۹۰ درصد غنی‌سازی می‌شود.

در این سطح از غلظت، شرایط برای آغاز یک واکنش هسته‌ای مهارنشده، تقریبا به صورت آنی فراهم می‌شود. اگر مقدار کافی از این مواد در کنار هم قرار گیرد، اتم‌ها با سرعتی بسیار زیاد شروع به شکافت می‌کنند و در کسری از ثانیه انرژی عظیمی آزاد می‌شود.

همین موضوع تفاوت استفاده غیرنظامی و نظامی از اورانیوم را مشخص می‌کند: در راکتور، سوخت تنها اندکی غنی شده است و واکنش عمدا کند و با دقت کنترل می‌شود تا انرژی طی ماه‌ها یا سال‌ها آزاد شود. در بمب، هدف درست برعکس است، یعنی واکنش باید یکباره و با سرعت پیش برود.

بر اساس توافق سال ۲۰۱۵ میان ایران و شش قدرت جهانی - چین، فرانسه، آلمان، روسیه، آمریکا و بریتانیا - ایران تنها مجاز بود اورانیوم را تا سقف ۳/۶۷ درصد غنی‌سازی کند.

این توافق همچنین سقف ذخایر ایران را ۳۰۰ کیلوگرم تعیین می‌کرد، تعداد سانتریفیوژهای قابل استفاده را محدود می‌ساخت و غنی‌سازی در تاسیسات زیرزمینی فردو را ممنوع می‌کرد.

با این حال، آمریکا در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ در ماه مه ۲۰۱۸ از این توافق خارج شد.

چرا سطح غنی‌سازی اهمیت دارد؟

هرچه سطح غنی‌سازی بالاتر باشد، اورانیوم به قابل استفاده شدن در سلاح هسته‌ای نزدیک‌تر می‌شود.

رسیدن به غنای ۲۰ درصد یک نقطه عطف مهم محسوب می‌شود، زیرا تا آن مرحله بخش عمده تلاش فنی لازم برای تولید مواد با درجه تسلیحاتی انجام شده است.

تبدیل اورانیوم طبیعی به ماده‌ای با غنای ۲۰ درصد، نیازمند هزاران مرحله جداسازی تکراری و صرف زمان و انرژی فراوان است.

در مقایسه، رساندن اورانیوم از ۲۰ درصد به حدود ۹۰ درصد، مراحل بسیار کمتری نیاز دارد.

به همین دلیل، اورانیومی که در سطوح بالاتر غنی شده باشد، نسبتا سریع‌تر می‌تواند به ماده‌ای با درجه تسلیحاتی تبدیل شود.

ایران چه مقدار اورانیوم دارد؟

سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران در کانون مذاکرات جاری قرار دارد.

به گفته مقام‌های ارشد آمریکایی، ایران در آغاز جنگ حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار داشت. این ماده را می‌توان نسبتا سریع به آستانه ۹۰ درصد، یعنی سطح مورد نیاز برای اورانیوم با درجه تسلیحاتی، رساند.

ایران همچنین حدود هزار کیلوگرم اورانیوم با غنای ۲۰ درصد و ۸۵۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای حدود ۳/۶ درصد دارد؛ سطحی که معمولا برای اهداف غیرنظامی مانند تولید انرژی یا تحقیقات پزشکی استفاده می‌شود.

گمان می‌رود بخش عمده اورانیوم با غنای بالا که می‌تواند به مواد لازم برای سلاح هسته‌ای تبدیل شود، در اصفهان نگهداری شود. این تاسیسات یکی از سه مرکز هسته‌ای زیرزمینی ایران بود که سال گذشته هدف حملات هوایی آمریکا و اسرائیل قرار گرفت.

اما دقیقا روشن نیست چه مقدار از این مواد در محل‌های دیگر نگهداری می‌شود.

منابع می‌گویند تهران درخواست توقف ۲۰ ساله غنی‌سازی را رد کرده است. در عوض، پیشنهاد توقف پنج‌ساله‌ای را مطرح کرده که پیش از آغاز درگیری‌ها نیز ارائه شده بود.

ایران همچنین با درخواست تحویل ذخیره ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالا مخالفت کرده و بر پیشنهاد قبلی خود برای رقیق‌سازی اورانیوم ۶۰ درصدی پافشاری کرده است.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، اکتبر سال گذشته به آسوشیتدپرس گفت این میزان مواد - اگر بیشتر غنی‌سازی شود - برای ساخت ۱۰ بمب هسته‌ای کافی خواهد بود.

آیا ایران در حال ساخت سلاح هسته‌ای است؟

ایران اصرار دارد برنامه هسته‌ای‌اش کاملا صلح‌آمیز است و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز می‌گوید شواهدی از یک برنامه فعال تسلیحات هسته‌ای مشاهده نکرده است.

تولید اورانیوم با درجه تسلیحاتی تنها یکی از مراحل ساخت سلاح هسته‌ای است. تولید یک بمب قابل استفاده همچنین به کارهای پیچیده دیگری، از جمله طراحی و مونتاژ کلاهک و توسعه سامانه پرتاب، نیاز دارد.

پاتریشیا لوئیس، کارشناس مستقل کنترل تسلیحات، می‌گوید: «ایران تا سال ۲۰۰۳ به برخی توانایی‌ها در طراحی کلاهک دست یافته بود، اما به نظر می‌رسد آن برنامه را متوقف کرد.»

او می‌افزاید: «اما پس از فروپاشی توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ و ناکامی مداوم گفت‌وگوها برای توافقی تازه، ممکن است ایران تصمیم گرفته باشد دوباره توسعه توانایی ساخت کلاهک را آغاز کند.»

ارزیابی سازمان اطلاعات دفاعی آمریکا در مه ۲۰۲۵ حاکی از این بود که ایران احتمالا «در کمتر از یک هفته» می‌تواند اورانیوم کافی با درجه تسلیحاتی برای یک سلاح تولید کند.

با این حال، همان گزارش افزوده بود که ایران «تقریبا به طور قطع در حال تولید سلاح هسته‌ای نیست»، هر چند اقداماتی انجام داده که اگر تصمیم بگیرد، می‌تواند آن را در موقعیت انجام این کار قرار دهد.

اسرائیل نیز گفته است اطلاعاتی در اختیار دارد که نشان می‌دهد ایران در توسعه اجزای لازم برای یک سلاح هسته‌ای «پیشرفت ملموسی» داشته است.