Gwaelod-y-garth: Rhybudd y gallai'r un peth ddigwydd i bentrefi eraill

Llifogydd ar dir ger rhes o dai yng Ngwaelod-y-garthFfynhonnell y llun, Llun cyfrannwr
Disgrifiad o’r llun,

Llanast wedi llifogydd Gwaelod-y-garth

GanOwain Evans
BBC Cymru
  • Cyhoeddwyd

Mae arbenigwyr yn rhybuddio fod yna berygl i gymunedau ar hyd a lled Cymru a Lloegr o ganlyniad i ddŵr mewn hen weithfeydd.

Ym mis Gorffennaf bu'n rhaid i deuluoedd yng Ngwaelod-y-garth ger Caerdydd symud o'u cartrefi o ganlyniad i lifogydd.

Roedd tanio mewn chwarel gyfagos wedi achosi i ddŵr lifo i lawr i'r pentref o hen waith haearn gan adael sawl cartref dan hyd at bum troedfedd o ddŵr brwnt.

Mae Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dweud nad oes ganddyn nhw gofrestr o'r risg o lifogydd o achos hen weithfeydd ac mai cyfrifoldeb y Gweithgor Iechyd a Diogelwch yw iechyd a diogelwch mewn safleoedd mwyngloddio a chwareli.

Jenna Rolls Jones, un o drigolion Heol Berry yn gwisgo cardigan las. Mae hi'n sefyll lle'r oedd ei chegin. Fe gafodd ei chartref ei daro gan y llifogydd.
Disgrifiad o’r llun,

Fydd Jenna a'i theulu ddim yn dychwelyd adref am fisoedd

Mae Jenna Rolls Jones a'i theulu ifanc yn byw mewn tŷ rhent ers i'r llifogydd daro eu cartref nhw ar Heol Berry. Mae hi'n cyfrif ei bendithion eu bod nhw ar eu gwyliau pan ddaeth y dŵr dros gae chwarae'r pentre i'r tai.

"Gyda pha mor gloi ddaeth y dŵr lawr Heol Goch ac ar draws y cae, bydde rhywun 'di cael eu bwrw drosodd.

"Mae fy merch yn dair blwydd oed, os bydde hi wedi cwympo bydde fe wedi bod yn anodd ffeindio hi.

"Roedd y dŵr yn llawn mwd... a cherrig. Mae'n wyrth bod neb wedi brifo y diwrnod hwnnw a neb wedi marw."

Cae chwarae Gwaelod-y-garth ar ol y llifogydd. Mae'r cae yn llawn cerrig a rwbel.
Disgrifiad o’r llun,

Cae Chwarae Gwaelod-y-garth drannoeth y llifogydd

O ystyried beth ddigwyddodd, mae hi'n rhwystredig bod y tanio yn cael ailddechrau yn y chwarel.

"Fi jyst ddim yn deall sut maen nhw'n cael neud e tra bod yr ymchwiliad yn parhau...

"Mae'r dŵr dal yna uwch ein pennau a fy mhryder i, achos yn amlwg dwi eisiau dod adre, ond symud nôl mewn gyda thri o blant ifanc, mae'r dŵr yna uwch ein pennau ac yn amlwg mae na risg ei fod e'n gallu dod lawr eto."

Roedd Jenna wedi gobeithio y byddai modd dychwelyd adref yn yr haf ond mae hi'n dweud fod hynny'n annhebygol.

Mae yna bryder hefyd am yr effaith ar brisiau tai ac ar gost yswirio cartrefi.

'Rhyfeddu bod y fath beth wedi digwydd'

Mae Penri Williams yn hanesydd lleol gafodd gyfle i fynd i grombil y mynydd ddegawdau yn ôl.

"Mae 'na lyn mawr ac oedden ni'n gallu gweld adlewyrchiad o'r golau oedd yn dod i mewn o ben y mynydd i lawr i ganol y llyn yma. Ar un adeg, roedd yna ymdrech i'w wneud o'n fan i dwristiaid i fynd iddo.

"Mae yna wybodaeth am y gweithfeydd, ddylia bod y chwarel yn hollol ymwybodol. Dwi'n rhyfeddu bod y fath beth wedi digwydd. Roedd o'n sioc fawr ar y pryd.

"Mae angen edrych ar faint o ddŵr sydd i mewn yn y mynydd yna a sicrhau ei fod e'n saff yn y dyfodol."

Penri Williams, hanesydd lleol, yn gwisgo cot law las a sbectol dywyll yn edrych i gyfeiriad y camera. Mae Mynydd Garth Leiaf tu ôl iddo fe
Disgrifiad o’r llun,

Yr hanesydd lleol, Penri Williams

Yn ôl yr Awdurdod Adfer Safleoedd Mwyngloddio, mae chwarter cartrefi a busnesau Prydain yn agos at hen weithfeydd.

Mae Edward Bouet yn beiriannydd sy'n arbenigo ar lifogydd. Mae e'n rhybuddio fod yna wendidau yn y drefn oruwchwylio allai olygu fod yna risg i gymunedau eraill.

"Byddai'n annheg i awgrymu nad yw'r risg yn cael ei fonitro na'i asesu, y broblem bosibl yw fod y cyfrifoldeb dros wneud hynny yn cael ei rannu rhwng sawl asiantaeth neu gorff ac mae'n bosibl nad ydyn nhw wastad yn cydlynu.

"Does dim byd yn digwydd o ran cydlynu proses o'r dechrau i'r diwedd.

"Mae'r amgylchiadau yn bodoli mewn ardaloedd eraill. Does dim digon o wybodaeth am faint y risg, dyw'r asesiad ddim wedi ei wneud i ddod â gwahanol ddarnau o wybodaeth at ei gilydd ac i weld pa mor debygol fyddai hynny ac ym mhle."

Llun du a gwyn o'r tu fewn i hen waith haearn Garth Leiaf yn yr ardalFfynhonnell y llun, Cymdeithas Hanes Pentyrch
Disgrifiad o’r llun,

Hen waith haearn Garth Leiaf

Mae Edward Bouet yn dadlau bod yna gyfle yn dilyn y digwyddiad i sicrhau bod unrhyw risg yn cael ei gofnodi a'i asesu'n well.

Mae Lee Reynolds yn syrfëwr ac yn beiriannydd mwyngloddio sy'n cadw cofnod o weithfeydd glo'r de. Mae e'n cytuno nad ydyn ni'n gwybod digon am y peryglon.

"Mae dŵr yn achosi i strwythurau ddirywio felly mae 'na rwystrau'n mynd i fethu a dydyn ni jyst ddim yn edrych i weld ble mae hynny am ddigwydd nesaf."

Chwarel Ffynnon Taf o'r llwybr uwchlaw gyda pheiriannau ac adeiladau islaw
Disgrifiad o’r llun,

Chwarel Ffynnon Taf

Mae'r Gweithgor Iechyd a Diogelwch yn ymchwilio i'r hyn ddigwyddodd yng Ngwaelod-y-garth.

Mae'r ymchwiliad yn canolbwyntio ar asesiadau daearegol y chwarel, y cynlluniau ar gyfer tanio a'r mesurau i liniaru effaith y tanio.

Maen nhw wedi dweud ei fod yn ymchwiliad cymhleth fydd yn cymryd misoedd i'w gwblhau.

Kiera Marshall ar gae chwarae Gwaelod-y-garth. Mae hi'n edrych lawr y camera ac yn gwisgo siaced dywyll a thop brown.Ffynhonnell y llun, Plaid Cymru
Disgrifiad o’r llun,

Mae'r Aelod o Senedd Cymru, Kiera Marshall, wedi galw am adolygu rheolau tanio mewn chwareli

Yn y cyfamser mae un o'r aelodau sy'n cynrychioli'r ardal yn y Senedd wedi galw ar Lywodraeth Cymru i adolygu'r rheolau ar gyfer tanio mewn chwareli.

Mae Kiera Marshall AS yn poeni fod tanio'n digwydd yn rhy agos at gartrefi.

"Dydw i ddim yn hapus nad oes yna risg yn y chwarel ac mae pobl Gwaelod-y-garth yn poeni hefyd.

"Dwi ddim eisiau gweld tanio yn digwydd ger tai neu ardaloedd preswyl, mae'n rhy agos.

"Ni angen edrych eto ar y rheolau i sicrhau nad yw e'n digwydd eto."

Adit neu dwnel yn arwain i hen waith haearn Garth Leiaf. Drws haearn gyda muriau serth bob ochr
Disgrifiad o’r llun,

Yr adit (twnnel) i'r hen waith haearn. O fan hyn ddaeth y llif

Mae Jenna Rolls Jones yn cytuno.

"Os yw e'n gallu digwydd unwaith a mae'r dŵr dal yno, yn amlwg mae e'n gallu digwydd eto.

"Yr unig ffordd mae'r dŵr yn gallu dod mas yw drwy'r adit (twnnel) sydd ar ochr ni, yr ochr mae pobl yn byw. Yn amlwg mae 'na risg."

Mae Llywodraeth Cymru wedi cytuno i adolygu ei pholisïau ond mae'n dweud bod y wybodaeth sydd wedi dod i law yn awgrymu bod cyfuniad o ffactorau unigryw wedi arwain at y llifogydd yng Ngwaelod-y-garth.

"Dydyn ni ddim yn ymwybodol fod yr amgylchiadau hyn yn berthnasol mewn chwareli ar draws Cymru. Er hynny byddwn ni'n adolygu'r safbwynt hwn unwaith mae'r ymchwiliadau perthnasol wedi eu cwblhau," meddai llefarydd.

Does gan Lywodraeth Cymru na Llywodraeth San Steffan ddim cofrestr o risg llifogydd o hen weithfeydd.

Mae Llywodraeth San Steffan yn dweud mai cyfrifoldeb yr Awdurdod Adfer Safleoedd Mwyngloddio yw hen weithfeydd ac mai'r Gweithgor Iechyd a Diogelwch sy'n rheoli diogelwch mewn safleodd mwyngloddio a chwareli.

'Cydnabod y pryder'

Wrth ymateb mae cwmni Breedon, sy'n rhedeg chwarel Ffynnon Taf, yn dweud eu bod yn "cydnabod y pryder mae hyn wedi ei achosi, yn enwedig o ran diogelwch tai a theuluoedd".

Maen nhw'n dweud mai "achos unigol oedd hwn fel rhan o brosiect oedd wedi ei gynllunio'n fanwl ers blynyddoedd mewn cydweithrediad gyda'r awdurdodau perthnasol".

Maen nhw'n dweud na allan nhw ddweud mwy am faterion technegol oherwydd ymchwiliad y Gweithgor Iechyd a Diogelwch, ond eu bod nhw wedi ymrwymo i barhau i drafod yn agored gyda'r gymuned leol.

Carpedi a chelfi mewn gardd ffrynt tŷ ar Heol Berry yng Ngwaelod-y-garth ar ôl iddyn nhw gael eu dinistrio gan y llifogydd
Disgrifiad o’r llun,

Carpedi a chelfi wedi eu dinistrio gan y llifogydd

Yn y cyfamser mae pobl leol fel Jenna Rolls Jones yn anfodlon.

"Hoffen i fod yr holl ddŵr mas cyn bod nhw'n gwneud unrhyw waith yn y chwarel.

"Ni eisiau bod nôl yn ein cartrefi a ni eisiau cyfiawnder.

"Ni eisiau bod rhywun yn cymryd cyfrifoldeb ac yn rhoi pethe yn eu lle fel bod e ddim yn digwydd eto."

Pynciau cysylltiedig