"Сиёсий зилзила": Германияда AfDнинг тарихий ғалабаси нимадан дарак?

"Зилзила", "ижтимоий-сиёсий зилзила", "Германия учун бурилиш нуқтаси".

Сиёсий таҳлилчилар ва қатор оммавий ахборот воситалари якшанба куни Германияда бўлиб ўтган маҳаллий сайловларда миграцияга қарши "Германия учун муқобил" — AfD партиясининг кутилмаган ғалабасини шундай таърифлади.

Хўш, бу баҳолар бўрттирилганми?

Саксония-Анҳалт Германиянинг 16 федерал еридан бири бўлиб, мамлакатнинг нисбатан кичик ҳудудларидан ҳисобланади. Унда мамлакат бўйича сайлов ҳуқуқига эга 59 миллион кишининг атиги 1,7 миллиони яшайди.

Айниқса, AfD мутлақ кўпчилик овозни олишга сал қолганини ҳисобга олсак, бу ҳудуддаги сиёсий кайфиятлар қанчалик муҳим бўлиши мумкин?

Жавоб: жуда муҳим.

Аввало, Германиянинг ўзи учун.

Овоз бериш минтақавий даражада ўтказилган бўлса-да, унинг таъсири миллий сиёсатга ҳам етиб боради.

AfDнинг катта устунлик билан ғалаба қозониши Берлинда аллақачон оғир аҳволга тушиб қолган марказчи ҳукумат коалициясига босимни янада кучайтиради.

Бу Германиянинг жамоатчилик орасида жуда машҳур бўлмаган консерватив канцлери Фридрих Мерцнинг сиёсий фаолиятига жиддий зарба бўлиши мумкин. У AfDнинг оммабоплигини пасайтиришга ваъда берган эди.

Бу сиёсий муаммолар Европа Иттифоқидаги энг қудратли давлат бўлган Германияни янада заифлаштириши ва унинг диққатини чалғитиши мумкин.

Бу эса Европа Россия тажовузини жиловлашга, АҚШ президенти Доналд Трампнинг тариф сиёсати босимига ва Хитойдан келаётган иқтисодий таҳдидга қарши курашаётган бир пайтга тўғри келмоқда.

Саксония-Анҳалтдаги натижа Германия бўйлаб ўз-ўзини таҳлил қилишга ҳам туртки бермоқда. Мамлакатнинг нацистик ўтмиши ҳануз жуда оғриқли мавзу бўлиб қолмоқда.

Бу 1945 йилда Учинчи рейх қулаганидан бери ўта ўнг миллатчи партиянинг сайловдаги биринчи йирик ғалабаси бўлиб, унга ҳукуматни бошқариш — бу ҳолатда минтақавий даражада бўлса-да — учун реал имконият бермоқда.

Германия расмийлари AfDни қисман антидемократик деб баҳолаган. Партиянинг айрим минтақавий бўлимлари, жумладан Саксония-Анҳальтдаги бўлими эса ўта ўнг экстремистик ташкилот сифатида таснифланган.

AfD Германиянинг шарқий қисмида айниқса машҳур экани маълум. Аммо энди у мамлакат миқёсида ҳам энг катта сиёсий куч сифатида сўровномаларда биринчи ўринга чиқмоқда.

Кўринишидан, Германиядаги анъанавий сиёсий кучлар сайловчиларнинг ишончини оқлай олмади.

Хўш, Европанинг энг йирик иқтисодиёти ва Россияни ҳисобга олмаганда аҳолиси энг кўп бўлган давлати энди нима қилади?

Трампнинг AfDга қизиқиши

Кичик Саксония-Анҳалтдаги сайлов натижалари Германиядан ташқарида ҳам акс-садо берди.

Якшанба куни АҚШ президентининг ўзи сайловдан кейинги экзитпол натижаларини ўзининг Truth Social платформасида тезда эълон қилди.

AfDнинг миграцияга қарши, "воук" маданиятига қарши ва "Германия — немислар учун" деган шиорлари Доналд Трампнинг MAGA — "Американи яна буюк қиламиз" — ҳаракати ғояларига яқин.

Европадаги бошқа қатор миллатчи партиялар сингари AfD ҳам Трампнинг сиёсий услубидан кўп нарса олган: анъанавий оммавий ахборот воситаларининг обрўсига шубҳа уйғотиш, судяларнинг холислигига савол қўйиш ва "Германияни яна буюк қиламиз" деб ваъда бериш.

Шу билан бирга, қизиқ жиҳати шундаки, Европадаги сайлов кампаниялари вақтида АҚШ президентининг номи камдан-кам тилга олинади.

Сиёсатчилар унинг сайловчилар орасида қанчалик машҳур эмаслигини яхши тушунадилар.

Якшанба кечқурун Трампнинг ижтимоий тармоқдаги пости ортидан Россиялик нуфузли тадбиркор Кирилл Дмитриев ҳам ўз муносабатини билдирди.

Россия Тўғридан-тўғри инвестициялар жамғармаси раҳбари Дмитриев AfD натижасини "тарихий" деб атади, Германия миллий ҳукуматини "обрўсизланган", канцлер Фридрих Мерцни эса "хорланган" деб баҳолади.

У Мерцни шу ёзда истеъфога чиқишга мажбур бўлган Британиянинг собиқ бош вазири Кир Стармерга қиёслади.

Россиянинг қандай манфаати бор?

"Россиянинг Германиядаги минтақавий сайловларга қандай манфаати бор?" деб сўраш мумкин.

Дмитриевнинг Британия ҳақидаги гаплари-чи, улар нима билан боғлиқ?

Германия ҳукумати Украинага энг кўп молиявий ёрдам кўрсатаётган давлатлардан бири бўлиб, Британия эса Россия ҳудудидаги нишонларга зарба беришда қўлланилган ракеталарни Киевга етказиб берган.

Бу Москвада қаттиқ норозилик уйғотган.

AfDнинг Россияга муносабати эса анча юмшоқ.

Партия Украинага ҳарбий ёрдам юборишни тўхтатиш, Москвага қарши санкцияларни бекор қилиш ва яна арзон Россия энергиясини харид қилишни бошлаш тарафдори.

Россия 2022 йилда Украинага кенг кўламли босқинни бошлаганидан кейин Германия Россия энергия ресурсларини импорт қилишни тўхтатган эди. Бу энергияга қарам Германия саноатига катта иқтисодий зарба берди.

AfDнинг Россияга нисбатан юмшоқ ёндашуви Германиянинг шарқий ҳудудларида яна бир сабаб билан жозибадор бўлиши мумкин.

Бу ҳудудлар мамлакат ғарбига нисбатан ҳануз анча камбағал.

Германия 1989 йилда Берлин девори қулаганидан кейин собиқ коммунистик ҳудудларни мамлакатга интеграция қилиш учун турли ҳисоб-китобларга кўра, инфляция ҳисобга олинган ёки олинмаганига қараб, 2,3 триллиондан 3 триллион еврогача маблағ сарфлаган.

Саксония-Анҳалт Германиянинг энг камбағал ҳудуди ҳисобланади.

Бу ерда ва умуман мамлакат шарқида сайловчилар орасида "Осталгия" деб аталадиган кайфиятни тез-тез учратиш мумкин. Яъни коммунистик тузум давридаги нисбатан барқарор ҳаётга бўлган соғинч.

Европа партиялари қандай муносабатда?

Саксония-Анҳалтдаги сайловни Европа Иттифоқи ҳам диққат билан кузатди.

Келаси 12 ой Европа Иттифоқида сайловларга бой давр бўлади. Франция, Италия, Испания ва Полша каби муҳим давлатларда сайловлар кутилмоқда.

Брюсселда сиёсий спектрнинг сўл, айниқса ўнг қанотидаги "экстремистик" партиялар бу сайловларда омад қозонишидан хавотир бор.

Испаниядаги миллатчи Vox партияси раҳбари Сантяго Абаскал якшанба куни X ижтимоий тармоғида AfDнинг Саксония-Анҳалтдаги ғалабаси "Германия ва Европа учун катта умид" эканини ёзди.

Франциянинг Европа ишлари вазири, марказчи президент Эммануэл Макроннинг иттифоқчиси Бенжамен Ҳаддад эса аксинча, "Германиядаги минтақавий сайловда ўта ўнг партия ғалаба қозонгани Европада жиддий вазият юзага келганини" айтди.

AfD ҳам, Европа давлатларида "ўта ўнг" ёки "қаттиқ ўнг" деб таснифланадиган бошқа партиялар ҳам бу таърифни қабул қилмайди.

Уларнинг услуби ва сиёсий дастурлари ҳам бир-биридан фарқ қилади.

Масалан, Марин Ле Пен бошчилигидаги Франциянинг "Миллий бирлашув" партияси икки йил олдин AfDни Европа парламентидаги ўз сиёсий гуруҳидан чиқариб юборган. Сабаб — AfDни ҳаддан ташқари "радикал" деб ҳисоблагани эди.

Бироқ бу партияларнинг умумий жиҳати ҳам бор: уларнинг аксарияти миграцияга қарши сиёсат ва кучли миллатчилик руҳидаги шиорларни илгари суради.

Айнан шу жиҳат Европа Иттифоқини хавотирга солмоқда.

"Аввало Германия", "Аввало Италия" ёки "Франция — французлар учун!" каби шиорлар кучайиши Брюсселда жиддий савол туғдирмоқда: миллатчилик партияларининг ўсиши Европа бирдамлигини заифлаштириб қўймайдими?

Айни пайтда ташқи хавфларга қарши Европага ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ бирдамлик керак.

AfD ёки Италиянинг "Лига" партияси каби миллатчи кучлар, одатда, Европа Иттифоқига нисбатан шубҳа билан қарайди.

Брюссел эса Европа Доналд Трампнинг босимига қарши туриш ёки Хитойдан арзон маҳсулотларнинг Европа бозорига оқиб киришидан европалик ишлаб чиқарувчиларни ҳимоя қилиш учун бирлашиши зарурлигини таъкидламоқда.

Европанинг мудофаа соҳасидаги расмийлари ҳам Россияга қарши санкциялар бўйича Европа давлатлари ўртасидаги ихтилофлар ёки НАТО аъзолигига нисбатан эҳтиёткор муносабат Москвага фақат далда беришини айтмоқда.

Мудофаа ва хавфсизлик соҳаси раҳбарларига кўра, Россияни Украинада тўхтатиш учун Европа давлатлари биргаликда ҳаракат қилиши керак. Акс ҳолда Кремл НАТО ҳудудига, масалан, Болтиқбўйи давлатларига ҳужум қилишга журъат этиши мумкин.

Сайловчилар нимани ўйлаяпти?

Аммо масаланинг яна бир томони бор.

Европа сайловчилари ташқи таҳдидлар ва уларнинг ўз мамлакатларидаги ҳаётга таъсирини яхши ҳис қилмоқда.

Улар Украина ва Яқин Шарқдаги урушларнинг оқибатларидан, ўз мамлакатларида соғлиқни сақлаш тизими емирилаётганидан ва ўзлари ҳамда оилаларининг иқтисодий хавфсизлиги пасайиб бораётганидан хавотирда.

Назоратсиз миграция ва кўчалардаги хавфсизлик масаласи ҳам уларни жиддий ташвишга солмоқда.

Айнан шу нуқтада Саксония-Анҳалтдаги овоз бериш натижасининг аҳамияти яққол кўринади.

Бу анъанавий сиёсий партиялар учун, шунингдек, суд тизими ва хавфсизлик хизматлари каби Европа институтлари учун ҳам жиддий огоҳлантиришдир.

AfD эса уларнинг барчасини ўз манфаатларини кўзлайдиган "Эстаблишмент" деб рад этади.

Европа қитъасидаги сайловчилар ўзларини йўқотиб қўйгандек ва ўнлаб йиллар давомида қайта-қайта қўллаб келган партиялари томонидан алдангандек ҳис қилмоқда.

Шунинг учун сайлов вақтида ўнг ёки сўл томонга қараш уларнинг барчаси бирданига экстремистга айланганини англатмайди.

AfDнинг Саксония-Анҳалтдаги сайлов шиори кўтаринки руҳда эди: "Ҳамма нарса мумкин!"

Партия, шунингдек, немисларни ўз мамлакати билан яна фахрланадиган қилишга ваъда берди.

Ҳозиргача ҳукумат бошқарувида синаб кўрилмаган AfDга сайловчилар тобора кўпроқ имконият беришга тайёрдек кўринмоқда.