"Хитой Эрондаги урушда ғолиб чиқди". Доналд Трамп Хитойнинг яна буюк кучга айланишига қандай ёрдам бермоқда?

Доналд Трамп америкаликларга «Американи яна буюк қиламан» деб ваъда берган эди. Лекин ҳозирча бу мақсадга қай даражада эришилаётгани баҳсли масала бўлиб қолмоқда.

Аммо унинг сиёсати кутилмаган натижа ҳам берди: дунёдаги асосий рақиблардан бири бўлган Хитойнинг халқаро нуфузи ва таъсири янада кучайди. АҚШнинг энг йирик геосиёсий рақиби ҳисобланган Пекин охирги йилларда Вашингтон сиёсати туфайли кутилмаган афзалликларга эга бўлди.

Аввал савдо уруши, кейин эса АҚШнинг Эрон билан тўқнашуви Хитойнинг халқаро майдондаги ўрнини мустаҳкамлади. Қандай қилиб?

Хитой Форс кўрфазидаги можарода иштирок этмаяпти. Аммо АҚШдаги бир қатор таниқли экспертлар айнан Пекин бу вазиятдан энг катта фойда кўраётган томон эканини таъкидламоқда. Хитойлик таҳлилчилар эса бундай хулосаларга эҳтиёткорлик билан ёндашмоқда.

Америкалик мутахассислар фикрича, Трамп Эронга қарши ҳаракатларни бошлашдан олдин иттифоқчилари билан етарлича маслаҳатлашмаган. Бу эса энергетика бозорида беқарорлик хавфини кучайтириб, АҚШнинг иттифоқчиларини ҳимоя қилиш борасидаги ишончлилиги ҳақида саволлар туғдирди.

"АҚШнинг ҳам дўстлари, ҳам рақиблари уни жаҳон тартиби ва барқарорлиги учун хавф туғдирувчи давлат сифатида кўра бошлади. Шу билан бирга, мамлакат тобора кўпроқ танқид ва ҳатто масхара объектига айланмоқда", дейди америкалик сиёсатшунос ва файласуф Фрэнсис Фукуяма.

Унинг фикрича, Трамп маъмуриятининг ўзи Америка манфаатларига зарар етказмоқда.

"Америка ўзига ўзи шунчалик катта зарар етказмоқдаки, Хитойга бунинг учун алоҳида ҳаракат қилишнинг ҳам ҳожати қолмаяпти", деб ёзади Фукуяма.

Унинг таъкидлашича, Эрон атрофидаги воқеалар ва савдо урушлари АҚШни олдиндан айтиб бўлмайдиган ҳамда беқарорлик келтириб чиқарувчи куч сифатида намоён қилди. Бу эса дунёнинг иккинчи иқтисодий ва ҳарбий қудрати бўлган Хитойни аксинча, барқарорлик ва прагматизм тимсоли сифатида кўрсатмоқда.

"Пекин нуқтаи назаридан қараганда, Вашингтон қадамма-қадам ўз қудратининг таянчларини заифлаштирмоқда. У иттифоқчилари билан муносабатларини ёмонлаштириб, тобора кўпроқ давлатларни ўзига қарши қўймоқда", дейди Байден маъмурияти даврида Хитой масалалари бўйича маслаҳатчи бўлган Жулиан Гевирц.

Унинг ёзишича, кўплаб давлатлар энди Хитой билан келишувга эришиш Америка билан ишлашдан кўра осонроқ ва ишончлироқ, деган фикрга келмоқда.

"Чунки АҚШ тобора кўпроқ фақат ўз манфаатларини кўзлаб иш тутяпти", деб ёзади Гевирц.

Бу қарашни иқтисодчи ва Нобел мукофоти совриндори Пол Кругман ҳам қўллаб-қувватлайди.

"Хитой Форс кўрфазидаги учинчи урушда қатнашмади. Аммо у АҚШнинг ноқулай аҳволга тушиб қолганидан мамнун эканини яшираётгани йўқ", деб ёзади Кругман.

Унинг фикрича, урушнинг кечиши ва Хитойнинг тутган ўрни жаҳон сиёсатидаги кучлар мувозанатини Пекин фойдасига ўзгартирди.

"Хитойликлар жиддий одамлар, биз эса - йўқ"

"Ҳа, Хитой коррупция кенг тарқалган авторитар давлат. У инсон ҳуқуқларини тўлиқ ҳурмат қилмайди ва демократик қадриятларга ҳам амал қилмайди, дейди Кругман. Аммо дунёдаги кўплаб одамлар бир хулосага келди: хитойликлар ўз мақсадларини жиддий қўяди ва шунга қараб ҳаракат қилади. Биз ҳақимизда эса бундай деб бўлмайди".

Унинг фикрича, "шу сабабли бу урушда Америка ютқазди, Хитой эса ютди".

АҚШ ва Исроилнинг Эрон билан можароси Америка иттифоқчиларига, айниқса Форс кўрфази давлатларига ҳарбий ва иқтисодий зарар етказди. Хитой эса аксинча, вазиятни барқарорлаштирувчи куч сифатида намоён бўлди.

Карнеги жамғармасининг Яқин Шарқ дастури экспертлари таъкидлашича, Хитойнинг асосий устунлиги шундаки, унинг минтақада очиқ рақиблари деярли йўқ.

"АҚШдан фарқли ўлароқ, Пекин минтақадаги барча асосий ўйинчилар, жумладан Вашингтоннинг яқин иттифоқчиси ҳисобланган Исроил билан ҳам яхши муносабатларни сақлаб келмоқда", деб ёзади таҳлилчилар.

Улар фикрича, АҚШ ва Хитойнинг дипломатик таъсири ўртасидаги фарқ тобора қисқармоқда.

"Хитой ўзининг "юмшоқ куч"ини изчил равишда кучайтирмоқда. АҚШ эса аксинча, ўз мавқеини ўзи заифлаштирмоқда. Вашингтон мунтазам равишда ҳарбий кучга таянмоқда, дипломатиянинг Яқин Шарқ сиёсатидаги ўрни эса тобора камайиб бормоқда", дейди экспертлар.

Хитой иқтисодий жиҳатдан ҳам барқарорлаштирувчи омил бўлиб чиқди. Ҳўрмуз бўғози ёпилиши оқибатида зарар кўрган мамлакатларга у билвосита ёрдам берди. Пекин ўзининг улкан захираларига таяниб нефт импортини қарийб икки баробар қисқартирди. Натижада энергетика бозоридаги босим юмшади ва иқтисодчилар башорат қилганидек нефт нархининг бир баррел учун 200 долларгача кўтарилишига йўл қўйилмади.

Хитойнинг таъсири ортар экан, АҚШ нима йўқотмоқда?

"Бу жаҳон сиёсатидаги янги ҳолат. Илгари нефт бозорида муаммо юзага келганда, АҚШ президенти аввало Ар-Риёдга қўнғироқ қилиб, Саудия Арабистонидан нефт экспортини оширишни сўрар эди", дейди Bloomberg агентлигининг бош нефт таҳлилчиси Хавиер Блас.

Унинг айтишича, энди эса вазият бошқача тус олиши мумкин.

"Эҳтимол, энди аввал Пекинга қўнғироқ қилиб, нефт импортини қисқартиришни сўрашар. Бу жуда қизиқ ўзгариш. Бунинг АҚШ учун қандай сиёсий оқибатларга олиб келишини кузатиш янада қизиқ бўлади", дейди у.

Бласнинг фикрича, Хитой нефт бозоридаги таъсир кучини икки сабабга кўра ишга солган.

Биринчидан, Пекинга жаҳон иқтисодий инқирози керак эмас. Хитой иқтисодиёти катта даражада экспортга таянади. Агар жаҳон иқтисодиёти секинлашса, хитой маҳсулотларининг харидорлари ҳам камаяди.

Иккинчидан, яна бир эҳтимолий изоҳ ҳам бор. Бу фақат назария бўлса-да, уни бутунлай инкор этиб бўлмайди.

Хитой ва АҚШ ўртасида доимий мулоқот давом этади. Блас жаҳон нефт нархларини барқарорлаштириш масаласи икки томон ўртасидаги норасмий келишувларнинг бир қисми бўлганини ҳам истисно қилмайди.

Бу келишувлар нима ҳақида бўлган? Бласнинг айтишича, бунга аниқ жавоб йўқ, фақат тахмин қилиш мумкин. Бироқ айрим билвосита белгилари Вашингтоннинг Хитой учун ўта муҳим бўлган Тайван масаласидаги позицияси юмшаганини кўрсатмоқда.

Май ойида Оқ уй Тайван учун мўлжалланган қарийб 14 миллиард долларлик ҳарбий ёрдам пакетини вақтинча тўхтатиб қўйди. Расмий изоҳга кўра, бу қарор Эрон билан можарода қўлланиши мумкин бўлган қурол-яроғ захираларини сақлаб қолиш зарурати билан боғлиқ эди.

Август ойида эса Трамп Шимолий Кореяни тийиб туришга қаратилган Жанубий Корея билан қўшма ҳарбий машқлар кўламини қисқартиришга буйруқ берди. Шу билан бирга, у Ким Чен Ин билан муносабатлари жуда яхши эканини билдирди.

"Трампнинг бу қарори фақат иттифоқчисига қарши қаратилган қадам ёки Ким Чен Ин учун совға эмас. Хитой расмийлари бу машқлардан узоқ вақтдан бери норози бўлиб келади. Кейинги йилларда эса бу норозилик янада кучайган эди", дейди Жулиан Гевирц.

Унинг таъкидлашича, АҚШ Давлат департаментида ишлаган даврида хитойлик амалдорлар икки томонлама учрашувларда бу масалани мунтазам кўтариб келган.

"Шунинг учун машқлар кўламини қисқартириш Хитой кўп йиллардан бери интилиб келган натижанинг айнан ўзидир", деб ёзади у.

Фрэнсис Фукуяма эса Трампнинг бундай ён беришлари янги можароларга йўл очиши мумкинлигидан огоҳлантиради.

"Трамп Хитой у президентлик қилиб турган пайтда Тайванга ҳужум қилмайди, деган эди. Балки бу фикрда жон бордир. Чунки Си Цзинпин АҚШнинг ўз таъсири ва қудратини йўқотаётган жараёнига халал беришни истамайди", деб ёзади Фукуяма.

"Аммо келажакда Америка сиёсат йўналишини ўзгартиришга тайёр бўлган президентни сайласа, бу Си Цзинпинни тез ва қатъий қарор қабул қилишга ундаши мумкин".

"Энди на бизга ишонишади, на биздан қўрқишади"

Фрэнсис Фукуяманинг фикрича, ҳозирча Хитой Трампнинг хатоларидан унумли фойдаланмоқда ва унинг шахсий эҳтиросларини ҳам ўз манфаати йўлида ишлатмоқда.

"Трампнинг ғазаби ва кескин муносабати ташқи рақибларга эмас, кўпроқ ички мухолифларига қаратилади", деб ёзади Фукуяма.

У шу муносабат билан Трампнинг май ойида Си Цзинпин билан учрашувини эслайди.

"Учрашувдаги муҳитнинг ўзиёқ Трампнинг хитойликлар кўзида қанчалик қадрсизланганини кўрсатди. Энг ёмони, унинг Сига муттасил хушомад қилиши бўлди. Трамп уни "улуғ раҳбар", "чин дўст" деб атади, Хитойни қайта-қайта мақтади. Илгариги автократлар билан муносабатлари тажрибасидан келиб чиқиб айтганда, эҳтимол у бунинг эвазига илиқ муносабат кутган бўлиши мумкин. Аммо Си фақат АҚШ ва Хитой "рақиб эмас, ҳамкор бўлиши керак" деган гап билан чекланди".

Трамп даврида Америка қудратига бўлган ҳурмат фақат Хитойда эмас, бошқа мамлакатларда ҳам сусайиб бормоқда.

Pew Research маркази ўтказган сўров натижаларига кўра, бу йил илк бор дунёда Хитойга муносабат АҚШга нисбатан ижобийроқ бўлган. Шунингдек, иштирокчилар Хитой раҳбарига Америка президентига қараганда кўпроқ ишонч билдирган.

"Ҳатто Иккинчи жаҳон уруши ва кейинги совуқ уруш даврида биз билан бирга бўлган кўплаб анъанавий иттифоқчиларимиз ҳам бугун Хитойга АҚШдан кўра илиқроқ муносабатда бўлмоқда", дейди иқтисодиёт бўйича Нобел мукофоти совриндори Пол Кругман.

Трампни узоқ йиллардан бери танқид қилиб келаётган Кругман бу ҳолатга Америка гегемониясининг асослари емирилаётганини сабаб қилиб кўрсатади.

Унинг фикрича, Трампнинг ислоҳотлари ва кадрлар сиёсати АҚШнинг илм-фан ва технологиялардаги етакчилигига, ҳарбий устунлигига, "юмшоқ куч" имкониятларига, молиявий таъсирига ҳамда долларнинг жаҳоннинг асосий захира ва ҳисоб-китоб валютаси сифатидаги ўрнига салбий таъсир кўрсатмоқда. Энг муҳими, Америка қудратининг таянчи бўлиб келган иттифоқчилик муносабатлари заифлашмоқда.

Колумбия университети эксперти Жулиан Гевирц ҳам шунга ўхшаш фикрда.

"АҚШ етакчи университетларга ажратиладиган маблағни қисқартирмоқда ва хорижлик олимлар учун Америкада ишлашни ё жозибасиз, ёки бутунлай имконсиз қилиб қўймоқда. Шу билан бирга, Вашингтон ўзининг глобал таъсир воситаларини ҳам қисқартиряпти. Бу жараён USAIDдан тортиб, "Америка овози"гача бўлган ташкилотларни қамраб олган", деб ёзади у.

Гевирцнинг таъкидлашича, Пекин нуқтаи назаридан қараганда, АҚШ амалда ўз қўли билан ўзини заифлаштирмоқда.

Кругман фикрича, Эрон атрофидаги уруш бунинг навбатдаги исботи бўлди.

"Трамп деярли ҳеч ким билан маслаҳатлашмасдан уруш бошлади. Бу уруш нафақат ўлим ва вайронагарчиликка сабаб бўлди, балки жаҳонни нефт ва газ таъминотининг катта қисмидан ҳам маҳрум қилди. Уруш бошланганидан кейин эса АҚШ Эронга ўз шартларини қабул қилдиришга, Ҳўрмуз бўғозидаги тўсиқларни бартараф этишга ёки минтақадаги иттифоқчиларини ҳимоя қилишга қодир эмаслигини намоён қилди", деб ёзади Кругман.

Унинг хулосаси қисқа: "Энди на бизга ишонишади, на биздан қўрқишади".

Взгляд из Китая

Хитойда бу вазиятдан мамнун эканини яширмаётганлар кўп. Бироқ Пекинда ҳозирча ғалабани нишонлашга шошилаётганлар йўқ. Хитойлик айрим таҳлилчилар фикрича, воқеалар ривожи келажакда мамлакат учун янги муаммоларни ҳам келтириб чиқариши мумкин.

Хитойнинг Сиан шаҳридаги давлат тасарруфидаги Шимоли-Ғарбий университет профессори ва Яқин Шарқ бўйича мутахассис Ван Цзин шундай дейди:"Бу вазиятни "Америка ютқазди, Хитой эса ютди" деган содда хулоса билан изоҳлаб бўлмайди. Аксинча, минтақа янги ўзгаришлар босқичига қадам қўяр экан, Хитой янги муаммоларга дуч келиши, АҚШ учун эса янги стратегик имкониятлар пайдо бўлиши мумкин".

Унинг фикрича, Яқин Шарқнинг бой давлатлари ҳамон Америка ҳарбий технологияларига таянади. Эрон ракеталари ва дронлари ҳужумларидан кейин уларнинг қурол-яроғга бўлган эҳтиёжи янада ошди.

Ван Цзин таъкидлашича, Бирлашган Араб Амирликлари ҳам, Баҳрайн ҳам АҚШ ўрнини босадиган бошқа ҳарбий ҳамкор топа олмайди.

"Агар Америка ҳарбий ҳамкорлигини жиддий қисқартирса, ҳозирча юзага келиши мумкин бўлган бўшлиқни на Россия, на Хитой ва на Покистон тўлдира олади. Форс кўрфазидаги араб давлатлари ҳамкорлар доирасини кенгайтиришга интилмоқда, аммо бугунги кунда АҚШнинг минтақадаги бош ҳарбий куч сифатидаги ўрнини босадиган давлат йўқ", деб ёзади у.

Эксперт яна бир омилга эътибор қаратади. Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши туфайли нефт ва газ таъминоти қисқарди. Бу эса дунёнинг йирик нефт ва газ ишлаб чиқарувчиси бўлган АҚШнинг энергетика соҳасидаги мавқеини мустаҳкамлади.

Хитой эса аксинча, дунёдаги энг йирик нефт импортчиси сифатида Форс кўрфази давлатларидан, жумладан Эрондан келадиган таъминотнинг бир қисмидан маҳрум бўлди. Ван Цзин фикрича, келажакда Вашингтон Пекиннинг энергетика хавфсизлигига янада кучлироқ таъсир кўрсатиш имкониятига эга бўлиши мумкин.

У эҳтимолий хавфлардан яна бири сифатида Эрон масаласини келтиради.

"Агар Эрон ва АҚШ санкцияларни юмшатиш бўйича келишувга эришса, Эрон бозорига ғарб сармояси катта ҳажмда кириб келиши мумкин. Бу эса Хитойнинг Эронда йиллар давомида шаклланган иқтисодий устунликларини заифлаштириши эҳтимолдан холи эмас".

Ван Цзиннинг фикрича, Пекин олдида дипломатик жиҳатдан ҳам осон бўлмаган вазифалар турибди.

Хитой минтақада бир-бири билан рақобат қилаётган ва ҳатто муносабатлари кескинлашган давлатлар ўртасида мувозанат сақлашга мажбур бўлади. Эронни қўллаб-қувватлаши унинг Эрон ҳужумларидан жабр кўрган давлатлар, айниқса Бирлашган Араб Амирликлари билан муносабатларини мураккаблаштириши мумкин.

Аксинча, Теҳронни танқид қилиш ёки унга босим ўтказиш Хитой ва Эрон ўртасидаги муносабатларга путур етказиши эҳтимолдан холи эмас.

Шу боис, эксперт фикрича, Пекин учун энергетика хавфсизлигини таъминлаш, халқаро денгиз йўлларининг хавфсизлигини сақлаш ва бир вақтнинг ўзида ҳам Эрон, ҳам Форс кўрфазидаги араб давлатлари билан яхши муносабатларни асраб қолиш тобора қийинлашиб борадиган дипломатик вазифага айланиши мумкин.