Mlima Kallang uko wapi na kwa nini Trump anautolea vitisho vya kuushambulia?

Katika vitisho vyake vya hivi karibuni dhidi ya Iran, Rais wa Marekani Donald Trump amelitaja eneo ambalo halijulikani sana ikilinganishwa na vituo vingine vya nyuklia, "Koh Kalang," eneo la chini ya ardhi lililo karibu na kituo cha nyuklia cha Natanz.

Rais Trump amesema Marekani inafuatilia kituo hicho na kuonya kuwa kinaweza kuwa eneo lengwa la "shambulio kubwa."

Maafisa wa Marekani wameliambia gazeti la Wall Street Journal kuwa shambulio dhidi ya kituo hicho ni mojawapo ya maamuzi ya kupanua operesheni za kijeshi dhidi ya Iran.

Haijulikani wazi ni nini hasa ambapo shambulio la namna hiyo lingelenga. Iran imesema ilijenga kituo hicho ili kuchukua nafasi ya kituo cha kuunganisha mashinepewa za Kisasa za Natanz, ambayo iliharibiwa katika tukio la hujuma mwaka wa 2020.

Hata hivyo, kina cha mahandaki hayo, ukubwa wake na ukosefu wa fursa kwa wakaguzi wa IAEA kuingia eneo hilo vimechochea dhana kwamba Mlima Kalang unaweza kuwa na matumizi mengine zaidi ya kuunganisha mashinepewa au sentrifuji.

Kituo hicho pia kimehusishwa na suala muhimu zaidi kuhusu hatima ya akiba ya urani iliyorutubishwa kwa kiwango cha juu ya Iran.

Eneo halisi na hali ya akiba ya urani ya Iran iliyorutubishwa kwa kiwango cha asilimia 60 vimekuwa na utata tangu mashambulizi ya Marekani na Israel dhidi ya vituo vya nyuklia vya Natanz, Fordow na Isfahan wakati wa majira ya joto yaliyopita.

Maafisa na wachambuzi wa nchi za Magharibi wameangazia uwezekano kwamba baadhi ya nyenzo au vifaa nyeti vilihamishiwa kwenye vituo vipya vilivyo chini ya ardhi kabla au baada ya mashambulizi hayo.

Mlima Kalang umetajwa kama eneo linaloweza kutumika, lakini hakuna ushahidi unaoonyesha kuwa urani hiyo ilihamishiwa huko.

Kwa mujibu wa wataalamu, umuhimu wa kituo hiki unatokana na mchanganyiko wa mambo kadhaa, kama vile eneo lake, kina chake, hali yake isiyojulikana, na uwezo wa kuimarisha mpango wa Iran wa Nyuklia katika siku zijazo.

Mlima Kallang uko wapi na ni kwa nini kuna ujenzi katika mlima huo?

Mlima Pickaxe, au "Kuh Kalang Ghazla", unapatikana takriban kilomita mbili kusini mwa Kituo cha Nyuklia cha Natanz katika Mkoa wa Isfahan na kilomita 220 kusini mwa Tehran. Kilele cha Mlima Pickaxe kina urefu wa takriban mita 1,608.

Ujenzi wa kituo hiki kipya ulianza baada ya mlipuko uliotokea katika jengo la kuunganishia sentrifuji za kisasa huko Natanz mnamo Julai 2, 2020.

Maafisa wa Iran walitaja tukio hilo la Natanz kama "ujasusi wa uharibifu" na ripoti mbalimbali zilihusisha tukio hilo na Israel, ingawa Israel haikukiri rasmi kuhusika kwake.

Ali Akbar Salehi, ambaye wakati huo alikuwa mkuu wa Shirika la Nishati ya Atomiki la Iran, alisema miezi michache baada ya tukio hilo kwamba Iran ingejenga kituo mbadala "cha kisasa zaidi, kikubwa zaidi, na chenye uwezo mpana zaidi" ndani kabisa ya mlima karibu na Natanz.

Tangazo hilo liliandamana na ishara za awali za uandaaji wa ardhi, ujenzi wa barabara, na uundaji wa maeneo ya usaidizi yaliyoonekana kwenye picha za satelaiti katika msimu wa vuli wa mwaka 2020. Tangu mwaka 2021, shughuli za uchimbaji zimeongezeka, na mianya ya mahandaki pamoja na rundo la udongo na mawe yaliyotolewa kutoka mlimani yameonekana wazi zaidi.

Picha za satelaiti zinaonyesha mianya miwili upande wa mashariki na magharibi mwa mlima, pamoja na njia au lango la kuingilia upande wa kusini. Bado haijafahamika wazi iwapo mahandaki haya yote yanaunganishwa na eneo la kati au kama yanaunda sehemu tofauti.

Taasisi ya Sayansi na Usalama wa Kimataifa inasema kuwa tofauti ya kimo kati ya mianya ya upande wa mashariki na sehemu iliyoinuka zaidi ya mlima huo ni takriban mita 145, na kati ya mianya ya upande wa magharibi na kilele cha mlima ni takriban mita 100.

Tofauti hii inaweza kuashiria kuwepo kwa ngazi kadhaa za chini ya ardhi, lakini bila ramani ya ndani, haiwezekani kubaini kina halisi cha machimbo hayo.

Makadirio ya taasisi hiyo ya mwaka 2022 yalionyesha kuwa hata kama ukumbi mkuu mmoja tu ungejengwa chini ya mlima huo, eneo lake linaloweza kutumika lingezidi mita za mraba elfu tano,ukubwa unaozidi ule wa kituo kilichoharibiwa cha kuunganishia sentrifuji huko Natanz.

Hesabu hiyo ilizingatia umbo la mlima, urefu unaowezekana wa mahandaki, na kiasi cha udongo na mawe yaliyochimbwa, na haikutokana na uchunguzi wa moja kwa moja wa sehemu ya ndani.

Makadirio ya taasisi hiyo ya mwaka 2022 yalionyesha kwamba hata kama ukumbi mmoja mkuu ungejengwa chini ya ukingo, eneo lake linaloweza kutumika linaweza kuwa zaidi ya mita za mraba elfu tano, kubwa kuliko kituo cha mkutano cha Natanz centrifuge kilichoharibiwa.

Hesabu hii ilitokana na umbo la mlima, urefu unaowezekana wa handaki, na ujazo wa uchimbaji, na haikutegemea uchunguzi wa moja kwa moja wa mambo ya ndani.

Mwaka 2024, shughuli zilionekana kwenye mteremko wa mashariki, ambao wachambuzi wanaamini unaweza kuwa eneo la mifereji ya uingizaji hewa au njia za umeme na nyaya.

Eneo lenye kina kirefu cha viwanda, hasa ikiwa linahifadhi centrifuge, lingehitaji nguvu thabiti, udhibiti wa halijoto, uingizaji hewa, na njia za kutokea kwa dharura. Hata hivyo, madhumuni halisi ya miundo inayoonekana kutoka nje hayajathibitishwa.

Hatua za usalama zilipanuliwa mwaka 2025. Kituo cha Mafunzo ya Kimkakati na Kimataifa kiliripoti kwamba kati ya mwezi Juni baada ya vita vya siku 12 na mwezi Septemba, ukuta wa usalama ulijengwa kuzunguka eneo lote, na shughuli za ujenzi ziliendelea katika milango ya mashariki, magharibi, na kusini. Kituo hicho kilihitimisha kwamba Iran ilikuwa imeimarisha vidhibiti vya ufikiaji baada ya mashambulizi ya mwezi Juni. Iran imeimarisha ngome za milango katika hatua kadhaa.

Sehemu ya upanuzi wa kinga wa moja ya milango ya mashariki ilifunikwa na udongo na miamba katika msimu wa joto wa 2025, na picha za setilaiti kutoka mwezi Aprili 2026 zinaonyesha kuwa milango miwili ya mashariki pia imejazwa kwa kiasi na udongo, hatua ambayo Taasisi ya Sayansi na Usalama wa Kimataifa inaripoti inaweza kuwa imechukuliwa ili kupunguza uingiaji wa magari, lakini milango hiyo haijazuiwa kabisa.

Katika picha zilizopigwa Julai 9, 2026, milango ya magharibi inaonekana kusalia wazi . Taasisi ya Sayansi na Usalama wa Kimataifa, katika tathmini yake ya hivi karibuni, ilisema eneo hilo bado halionekani kufanya kazi kikamilifu na ujenzi unaendelea.

Nini kinachoendelea katika mlima Kallang?

Jibu rasmi ni matumizi yaleyale ambayo Iran imetangaza, uzalishaji na mkusanyiko wa centrifugi za hali ya juu. Muda wa kuanza kwa mradi huu, eneo lake, na kauli za Ali Akbar Salehi, mkuu wa Shirika la Nishati ya Atomiki wakati huo, zinawiana.

Kwa hivyo, kuhamisha harakati za utengenezaji kutoka jengo lililo juu ya ardhi hadi chini kabisa ya mlima pia ilikuwa jibu la kimantiki katika kuangazia udhaifu wa Natanz na mashambulizi ya angani.

Lakini ukubwa unaowezekana wa machimbo hayo umesababisha wataalam kupendekeza matumizi mengine. Hali moja ni kupelekwa kwa kitengo kidogo cha uboreshaji chenye centrifuji za hali ya juu.

Centrifuji za kisasa zina nguvu kubwa ya utenganishaji, kwa hivyo, vichache kati yao vinaweza kutoa kiasi fulani cha urani iliyorutubishwa sana kwa muda mchache.

Je, akiba ya Iran ya uranium iliyorutubishwa kwa kiwango cha asilimia 60 iko katika Mlima Kallang?

Kulingana na makadirio ya hivi karibuni ya Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki (IAEA), kufikia tarehe 13 mwezi Juni 2025,siku ambayo Israel ilianzisha mashambulizi yake katika vita vya siku 12, Iran ilikuwa na kilo 440.9 za uranium iliyorutubishwa kwa kiwango cha asilimia 60.

Kiwango hiki cha urutubishaji bado hakitoshi kwa ajili ya kutengeneza silaha, lakini kitaalamu kiko karibu sana na kiwango cha asilimia 90 kinachohitajika kutengeneza bomu la nyuklia; ingawa utengenezaji wa silaha unahitaji hatua tofauti za kiufundi na viwanda mbali na kuwa na uranium iliyorutubishwa.

Kabla ya mashambulizi ya mwaka 2025, Shirika hilo lilijua kuwa sehemu kubwa ya uranium ya Iran iliyorutubishwa kwa asilimia 60 ilikuwa ikizalishwa katika vituo vya Fordow na Natanz, lakini si nyenzo zote hizo zilizohifadhiwa katika eneo moja.

Kabla ya Vita vya Siku 12, Shirika hilo lilikuwa limeweka kituo cha Isfahan chini ya uangalizi maalum kama mojawapo ya vituo muhimu vya kuhifadhia nyenzo za nyuklia.

Hata hivyo, Mkurugenzi Mkuu wa IAEA, Rafael Grossi, alisema mwaka 2026 kuwa tathmini ya shirika hilo ilionyesha kuwa zaidi ya kilo 200 za uranium ya Iran iliyorutubishwa kwa asilimia 60 huenda bado zilikuwa katika kituo cha chini ya ardhi huko Isfahan, ingawa tathmini hiyo haikuweza kuthibitishwa kutokana na kutoweza kufikia eneo hilo.

Wakati huo huo, Mlima Kalang ulikuwa mojawapo ya maeneo yaliyovutia umakini katika dhana mbalimbali kuhusu hatima ya nyenzo na vifaa vya nyuklia vya Iran, kutokana na kina chake kikubwa, uimara wa ulinzi wake, uwezo mkubwa wa kuhimili mashambulizi ya anga, na kutoweza kufikiwa na wakaguzi wa IAEA.

Hata hivyo, hakuna ripoti rasmi ya IAEA, hati ya kijasusi iliyochapishwa, wala picha inayoweza kuthibitishwa inayoonyesha kuwa uranium ya Iran iliyorutubishwa kwa asilimia 60 imehamishiwa Mlima Kalang.

Kituo cha Mafunzo ya Kimkakati na Kimataifa (CSIS) kimesema kuwa kituo hicho kinaweza kutumika hapo baadaye kulinda nyenzo au vifaa nyeti.

Je, Marekani inaweza kuuharibu?

Kina cha Mlima Kalang hufanya iwe vigumu zaidi kuushambulia kuliko majengo yaliyo juu ya ardhi au vituo vilivyo katika kina kifupi zaidi. Katika mashambulizi ya awali, Marekani imetumia bomu la GBU-57 linaloweza kupenya mahandaki na ngome za chini ya ardhi, silaha yenye uzito wa tani 13.6 iliyoundwa kupenya tabaka za udongo, miamba, na zege imara kabla ya kulipuka.

Hata hivyo, matokeo ya shambulio kama hilo hutegemea aina ya mwamba, kina cha chumba husika, pembe ya mgongano, na uelewa wa kina wa muundo wa ndani.

Kwa mfano, kuhusu kituo cha Fordow, Marekani na Israel zilitumia miaka mingi kukusanya taarifa kuhusu maeneo, njia za kuingilia, na mifumo ya uingizaji hewa.

Hakuna taarifa kama hizo kuhusu Mlima Kalang. Matthew Sharp, mtafiti wa masuala ya nyuklia katika Taasisi ya Teknolojia ya Massachusetts (MIT) na aliyekuwa mwanadiplomasia wa Marekani, aliliambia gazeti la Wall Street Journal kuwa Marekani haiwezi kutarajia kiwango sawa cha mafanikio katika shambulio dhidi ya Mlima Kalang kama ilivyokuwa Fordow, kwa sababu kituo hicho kiko katika kina kirefu zaidi na mpangilio wake haujulikani vyema.

Wataalamu wanasema kuwa katika vituo vilivyo ndani kabisa ya ardhi, njia za kuingilia mahandaki, njia za kufikia eneo husika, pamoja na mifumo ya umeme na uingizaji hewa, kwa kawaida huwa katika hatari kubwa zaidi ya kushambuliwa kuliko maeneo makuu ya chini ya ardhi. Kwa sababu hiyo, shambulio dhidi ya vituo kama hivyo huvuruga uwezekano wa kufikia na kudhibiti sehemu hizo, hata kama maeneo ya ndani kabisa ya kituo hicho yatasalia salama.

Ikiwa vifaa au malighafi za nyuklia zimehifadhiwa ndani kabisa ya kituo cha Koh Klang, haijulikani wazi kama shambulio la anga linaweza kuviharibu. Aidha, kwa kuwa picha za satelaiti zinaonyesha kuwa kituo hicho bado kinaendelea kujengwa, shambulio linaloweza kufanyika huenda lisilenge uwezo unaofanya kazi kwa sasa, bali uwezekano wa kutumika kwa kituo hicho hapo baadaye.

Labda ndiyo sababu jina la Mlima Kalang limetajwa katika vitisho vya Donald Trump. Hata kama kituo hicho bado hakijaanza kufanya kazi kama kituo cha kurutubisha madini ya nyuklia, kina chake kikubwa, ulinzi imara, na uwezo wake wa kusaidia mpango wa nyuklia wa Iran vimewavutia maafisa wa Marekani.