Kwa nini kura za Waarabu zinaweza kuamua nani atatawala Israel?

Uchaguzi mkuu nchini Israel unaweza kuamua zaidi ya nani atakuwa waziri mkuu ajaye. Pia umeibua swali kuhusu nafasi ya vyama vya Waarabu katika kuamua muundo wa serikali, wakati miungano mikuu ya kisiasa ikikabiliwa na changamoto ya kupata viti vya kutosha kuunda serikali.

Katika bunge la Israel, Knesset, chama au muungano wa vyama unahitaji kuungwa mkono na angalau wabunge 61 kati ya 120 ili kuwa na wengi wa kuunda serikali.

Makadirio ya awali ya kura za maoni yalionyesha kuwa miungano inayoongozwa na Waziri Mkuu Benjamin Netanyahu na mpinzani wake Gadi Eisenkot huenda isifikie idadi hiyo. Wakati huohuo, vyama viwili vinavyoongozwa na Waarabu vilikadiriwa kupata jumla ya viti 17 hadi 19, kulingana na kituo cha utangazaji.

Hali hiyo inaweza kuvipa vyama hivyo nafasi muhimu katika mazungumzo ya kuunda serikali. Hata hivyo, kuwa na viti vya kutosha kuathiri hesabu za bungeni hakumaanishi moja kwa moja kuwa vitakubali kujiunga na serikali ya upinzani.

Vyama vya Waarabu vyaweza kuwa na sauti ya mwisho

Vyama viwili vya Waarabu, United Arab List na Joint List, vilikadiriwa kupata viti kadhaa zaidi bungeni kufuatia taarifa za idadi kubwa ya Waarabu wa Israel kujitokeza kupiga kura.

Takriban mtu mmoja kati ya watano nchini Israel ni Mwarabu, na wengi wao hujitambulisha kama Wapalestina wenye uraia wa Israel.

Iwapo miungano mikuu itashindwa kupata viti 61, vyama hivyo vinaweza kuathiri mazungumzo ya kuunda serikali. Hata hivyo, uwezekano wa kushirikiana navyo ni suala nyeti katika siasa za Israel, na si viongozi wote wa upinzani walio tayari kufanya hivyo.

Kiongozi wa United Arab List, Mansour Abbas, alisema anatumai kuwa matokeo yataruhusu muungano wa upinzani unaojulikana kama Change Bloc kushirikiana na chama chake kupata viti 61 vinavyohitajika.

Katika uchaguzi wa mwaka 2021, chama cha Abbas kilikuwa sehemu ya muungano wa serikali ulioongozwa na Naftali Bennett na Yair Lapid. Serikali hiyo ilidumu kwa mwaka mmoja kabla ya kusambaratika.

Mwenyekiti wa Joint List, Yousef Jabareen, alionya kuwa muungano huo wa vyama vya Waarabu hauwezi kupuuzwa katika hali yoyote ya kisiasa.

Hata hivyo, nafasi ya vyama hivyo itategemea si idadi ya viti vitakavyopata pekee, bali pia msimamo wa viongozi wa vyama vingine na uwezekano wa kufikia makubaliano ya kuunda serikali.

Netanyahu na upinzani wakwama katika hesabu za viti

Katika makao makuu ya chama cha Yashar cha Eisenkot mjini Tel Aviv, wafuasi wake walishangilia na kupiga kelele za, "Bibi, rudi nyumbani!", baada ya kutangazwa kwa makadirio ya awali ya kura za maoni na shirika la utangazaji wa umma Kan pamoja na vituo vya Channel 12 na Channel 13.

Makadirio ya awali yalionyesha kuwa muungano wa upinzani ungepata viti 52 hadi 53, ikilinganishwa na viti 50 vya muungano unaomuunga mkono Netanyahu. Hata hivyo, makadirio hayo yalibadilika usiku ulipoendelea, huku baadhi ya vituo vikionyesha kuwa miungano hiyo ilikuwa imekaribiana zaidi.

Eisenkot alisema walikuwa "wameandika historia" na akaahidi kuhakikisha kuwa "uamuzi wa wananchi unatafsiriwa kuwa serikali ya Kizayuni, thabiti na nzuri kwa raia wote wa Israel".

Mshirika wake wa kisiasa, aliyekuwa waziri mkuu Yair Lapid, alisema muungano wa Netanyahu ulikuwa umepata "kipigo kikubwa".

Hata hivyo, hakukuwa na dalili za Netanyahu na washirika wake kukubali kushindwa katika makao makuu ya chama cha Likud mjini Jerusalem. Makadirio yalionyesha kuwa Likud kingekuwa chama chenye viti vingi zaidi bungeni, hata kama muungano wake usingepata viti vya kutosha kuunda serikali peke yake.

Wafuasi wa Likud waliiambia BBC kuwa walikuwa na wasiwasi kuhusu matokeo.

"Bado haijaisha hadi mwisho, lakini nina wasiwasi," alisema Itzik, mmoja wa wafuasi wa Netanyahu.

Waziri wa Mambo ya Nje, Gideon Saar, ambaye ni mshirika wa Netanyahu, alisema sherehe za upande wa kushoto zilikuwa za mapema mno.

Naye Waziri wa Usalama wa Taifa, Itamar Ben-Gvir, aliwataka wafuasi wa chama chake cha mrengo mkali wa kulia, Jewish Power, kusali ili matokeo ya mwisho yawezeshe kuundwa kwa "serikali ya mrengo wa kulia pekee".

Makadirio ya baadaye ya Kan na Channel 13 yalionyesha kuwa miungano hiyo miwili ilikuwa imepata viti 51 kila mmoja, huku Channel 12 ikiipa miungano inayomuunga mkono Netanyahu viti 52 na muungano wa Eisenkot viti 49.

Katika hotuba yake katika makao makuu ya Likud, Netanyahu alidai kuwa muungano wake wa mrengo wa kulia ulikuwa na "wengi mkubwa" na kutoa wito wa kuundwa kwa "serikali ya kitaifa yenye nguvu inayoongozwa na mrengo wa kulia".

Hata hivyo, makadirio hayo yalikuwa bado si matokeo rasmi. Kutokana na tofauti za makadirio ya vituo mbalimbali, picha ya mwisho ya mgawanyo wa viti na uwezekano wa kuundwa kwa serikali ingebainika baada ya kura kuhesabiwa.

Uchaguzi muhimu baada ya vita vya kikanda

Uchaguzi wa Jumanne ulikuwa wa kwanza kufanyika nchini Israel tangu mashambulizi yaliyoongozwa na Hamas dhidi ya Israel tarehe 7 Oktoba 2023, na vita vilivyofuata katika Ukanda wa Gaza, Lebanon na Iran.

Waisraeli wengi waliuchukulia uchaguzi huo kuwa muhimu kwa mustakabali wa nchi, kwa sababu ungeweza kuamua si tu nani atakayeongoza serikali, bali pia mwelekeo wa sera za usalama na siasa za Israel.

Masuala muhimu yaliyojadiliwa wakati wa kampeni yalijumuisha uwajibikaji kuhusu mapungufu ya kiusalama yaliyoruhusu mashambulizi ya tarehe 7 Oktoba, namna vita vya kikanda vilivyoendeshwa, jinsi ya kugawana mzigo unaoongezeka wa utumishi wa kijeshi, mageuzi ya mfumo wa mahakama na nafasi ya Israel katika jumuiya ya kimataifa.

Nje ya kituo cha kupigia kura katika eneo la kaskazini mwa Tel Aviv linalounga mkono upinzani, wanaharakati wa kampeni, vijana kwa wazee, walikuwa wamejitokeza kwa wingi kujaribu kuwashawishi wapiga kura katika dakika za mwisho.

Zivit Abramson, mwenye umri wa miaka 88, aliiambia BBC kuwa alikuwa amempigia kura Eisenkot kwa sababu, kwa maoni yake, Netanyahu alikuwa "anaiharibu nchi hii".

"Anajali maslahi yake mwenyewe tu, yeye mwenyewe tu," alisema.

Katika eneo jingine, Claire Tugendhaft alisema alikuwa amempigia kura Netanyahu kwa sababu aliamini kuwa "ndiye mtu bora zaidi nchini kuiongoza nchi katika mahusiano yake na mataifa mengine".

Waziri mkuu na washirika wake serikalini waliwahimiza wafuasi wao kujitokeza kupiga kura, huku wakionya kuhusu ongezeko la wapiga kura wa mrengo wa kushoto na Waarabu.

"Ikiwa hamtapiga kura, tutaamka kesho na kukuta kuna serikali ya mrengo wa kushoto, vyama vya Waarabu, Uislamu wenye misimamo mikali, na tutakuwa tumepoteza nchi," Netanyahu alinukuliwa akisema katika video iliyorekodiwa wakati wa kampeni.

Likud na vyama vingine kadhaa vya mrengo wa kulia viliomba muda wa kupiga kura uongezwe zaidi ya saa nne usiku kwa saa za Israel. Wapinzani wao wengi walitafsiri ombi hilo kama ishara ya kuongezeka kwa wasiwasi kuhusu matokeo.

Hata hivyo, Tume ya Uchaguzi ya Israel ilikataa ombi hilo, ikisema kuwa "hali zilizopo hazihalalishi kuongeza muda wa kupiga kura" na kwamba idadi kubwa ya waliojitokeza kupiga kura "inaonyesha ushiriki mkubwa wa wananchi katika mchakato wa kidemokrasia".