Nukliyeer iyo aqoonsiga Israa'iil ma isku xiran yihiin? BBC oo baaritaan ku sameysay heshiiska nukliyeerka ee Sacuudiga iyo Mareykanka

BBC-da Faarisiga ayaa heshay nuqulka qoraalka heshiiska nukliyeerka ah ee u dhexeeya Maraykanka iyo Sacuudiga, kaas oo la kala saxiixday bishii Luulyo, waxaana qoraalka heshiiska aan lagu xusin wax shuruud ah oo ah in Sacuudigu aqoonsado Israa'iil beddelkii barnaamijkiisa nukliyeerka.

Qoraalka heshiiska ayaa Riyadh si shuruudo iyo marxalado kala duwan leh ugu oggolaanaya inay waddo u furfurnaato kobcinta uranium-ka ilaa ku dhowaad 20%.

Baadhitaan ay samaysay BBC-da ayaa muujinaya in, ugu yaraan qoraalka asalka ah ee dukumentigan, aan lagu xusinHeshiisyada Abraham, isla markaana aan Sacuudiga lagu waajibin inuu aqoonsado Israa'iil. Sidaas darteed, qoraalkani ma waafaqsana hadalladii Madaxweyne Trump.

Heshiiska ka dib, madaxweynaha Maraykanka ayaa bartiisa bulshada ee 'Truth Social' ku sheegay in ansixinta heshiiska nukliyeerka rayidka ah ee u dhexeeya Maraykanka iyo Sacuudiga ay ku xirnaan doonto in Sacuudigu ku biiro Heshiisyada Abraham.

Trump ayaa sheegay: "Heshiiska nukliyeerka rayidka ah ee u dhexeeya Wasaaradda Tamarta ee Maraykanka iyo Sacuudiga waa la ansixin doonaa."

Hadalkiisa wuxuu si cad ugu sheegay in heshiiskan aanu oggolaanayn "kobcinta wax kasta oo agab ah", isla markaana uu ku kooban yahay oo keliya "isticmaalka aan milatari ahayn."

Arrintan ayuu tusaale uga soo qaatay barnaamijyada nukliyeerka rayidka ah ee "Iran, Imaaraadka Carabta iyo dalal kale", isaga oo sheegay in Maraykanku "uusan ka soo horjeedin xarumaha nukliyeerka ee loo adeegsado ujeeddooyin rayid ah."

Maxaa kale oo ku jira qoraalka heshiiska?

Markii Madaxweyne Trump uu heshiiska nukliyeerka ku xiray shuruud ah in Israa'ii la aqoonsado, Sacuudiga ayaa beeniyay hadallada Madaxweyne Trump.

Laakiin maaddaama Aqalka Cad uu ka gaabsaday inuu soo saaro qoraalka heshiiska, suurtagal ma ahayn in la xaqiijiyo arrintaas.

Hadda, lix toddobaad kaddib markii la kala saxiixday heshiiska nukliyeerka ee u dhexeeya Maraykanka iyo Sacuudiga, iyo kaddib markii heshiiska loo gudbiyay Kongareeska Maraykanka, BBC ayaa heshay nuqulka heshiiska oo dhammaystiran isla markaana saxiixan.

Qoraalkani wuxuu xaqiijinayaa in sheegashooyinka madaxweynaha Maraykanka ee ku saabsan nooca heshiiska aysan waafaqsanayn qoraalka asalka ah ee dukumentiga.

Qoraalka asalka ah ee heshiiska meelna loogama xusin in Sacuudiga lagu xiray inuu ku biiro Heshiisyada Ibraahim ama inuu aqoonsado Israa'iil. Inkastoo waddada lagu kobcin karo yuraaniyamta ilaa 20% ay tahay mid shuruudo iyo marxalado leh, haddana si rasmi ah ayay u furan tahay.

Qoraalka heshiisku sidoo kale Sacuudiga kuma waajibinayo inuu ku biiro Hab-maamuuska Dheeraadka ah ee Hay'adda Caalamiga ah ee Tamarta Nukliyeerka (IAEA).

Sida ku cad Qodobka 7-aad ee heshiiska, uranium-ka lagu wareejinayo ama lagu soo saarayo heshiiskan waxaa la kobcin karaa kaddib marka labada dhinac ay qoraal ahaan ku heshiiyaan. Arrintaas awgeed, labada dhinac waxay si wadajir ah u qiimeyn doonaan fursadaha iyo suurtagalnimada kobcinta yuraaniyamta.

Sida ku cad farqadda shanaad ee isla qodobkaas, haddii qalab iyo tiknoolajiyad Maraykan ah loo adeegsado kobcinta uranium-ka, heerka kobcinta yuraaniyamtu wuxuu noqonayaa 5%. Hase yeeshee, marka labada dhinac ay ku heshiiyaan, Sacuudigu wuxuu kordhin karaa heerka kobcinta uranium-ka ilaa 20%.

Dadka ka soo horjeeda kobcinta yuraaniyamta ee ka sarreysa 5% ee Iran ayaa muddo dheer ku doodi jiray in marka la gaaro heerka 20% kobcinta uranium-ka, la dhammaystiray ku dhowaad 90% waddada loo maro helitaanka tiknoolajiyadda samaynta bamka nukliyeerka, halka marxaladaha ka dambeeya ay suurtagal tahay in si dhakhso ah loo dhammaystiro.

Dhinaca kale, inkastoo heshiiskani Sacuudiga ku waajibinayo inuu aqbalo kormeerro lagu qeexay heshiiska, haddana waddankaasi qasab kuma aha inuu ku biiro Hab-maamuuska Dheeraadka ah.

Bixinta qalabka, agabka ama qayb kasta oo la xiriirta barnaamijkan, xitaa haddii loo adeegsanayo ujeeddooyin aan xasaasi ahayn, waxaa lagu xirayaa hirgelinta heshiiska amni ee laba geesoodka ah ee u dhexeeya Maraykanka iyo Sacuudiga, kaas oo arrintan ku saabsan dhaqan-gelin doona habraacyada kormeerka ee Maraykanka.

Madaxweyne Trump ma tanaasulaad ayuu u sameeyay Sacuudiga?

Arrinta ay ka walaacsan yihiin falanqeeyayaasha iyo khubarada ka shaqeeya ka hortagga faafitaanka hubka nukliyeerka ayaa ah isla qodobkan.

Heshiiska kormeerka ee u dhexeeya Maraykanka iyo Sacuudiga wuxuu ku kooban yahay oo keliya "goobaha hoos yimaada heshiiska", taas oo loola jeedo goobaha si toos ah ula xiriira heshiiskan.

Taasi waxay ka dhigan tahay goobaha ku shaqeeya iyadoo la adeegsanayo tiknoolajiyadda Maraykanka ama agabka nukliyeerka ee Maraykanka.

Ku biirista Hab-maamuuska Dheeraadka ah waxay kormeerka ku soo dari lahayd dhammaan barnaamijka nukliyeerka ee waddan, goobaha suuragalka ah ee qarsoon iyo goobaha aan ku xirnayn iskaashiga uu waddanku la leeyahay Maraykanka.

Marka la isbarbar dhigo heshiiska nukliyeerka ee Maraykanka iyo Imaaraadka Carabta iyo heshiiskan cusub ee Sacuudiga, waxaa si cad u muuqata in Madaxweyne Trump uu Sacuudiga siiyay tanaasulaad la taaban karo.

Imaaraadka Carabta wuxuu ku heshiiyay inuusan marna dhulkiisa ka samayn doonin wax hawlo ah oo lagu kobcinayo uranium-ka ama dib loogu farsameynayo, ha ahaato mid Maraykan ah ama mid aan Maraykan ahayn.

Ku biirista Hab-maamuuska Dheeraadka ah waxay ahayd shuruud horudhac ah oo Maraykanku ku xiray bixinta oggolaansho kasta oo dhoofinta nukliyeerka ah. Sidoo kale, tallaabo kasta oo Imaaraadku u qaado dhanka kobcinta uranium-ka, xitaa haddii aysan jebin ballanqaad kale, waxaa loo aqoonsan lahaa jebin buuxda oo heshiiska iyo iskaashiga u dhexeeya labada dhinac ah.

Sacuudigu ma aqbalin mid ka mid ah shuruudahaas.

Aqalka Cad ayaa warqaddiisa uu u diray Kongareeska ku xusay laba "warqadood oo dheeri ah oo qarsoodi ah", kuwaas oo aan ilaa hadda qoraalkooda la shaacin.

Haddii qoraallada warqadahaas dheeraadka ah ay xitaa ka kooban yihiin wax tilmaamo ah oo ku saabsan arrimahan, haddana iyada oo aan Sacuudigu oggolaan oo uusan saxiixin, si dhab ah wax saameyn ah kuma yeelan karaan nooca iskaashigan.

Maxay Israa'iil ka tiri heshiiska nukliyeerka ee Maraykanka iyo Sacuudiga?

Xafiiska Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil ayaa ku celiyay hadalkii Trump ee ahaa in heshiiskani uu noqon doono "tallaabo taariikhi ah oo loo qaaday dhinaca nabadda Bariga Dhexe."

Bayaan lagu daabacay X, xafiiska Netanyahu ayaa sheegay in dagaalka Maraykanka iyo Israa,iil ay kula jiraan Iran uu "abuuray fursad lagu ballaarin karo wareegga nabadda."

Dhanka kale, khubarro ku takhasustay arrimaha nukliyeerka iyo saraakiil hore oo ka tirsan Israa'iil, oo ah xulafada ugu muhiimsan ee Maraykanka ee Bariga Dhexe, ayaa walaac ka muujiyay in qorshahani uu Sacuudiga u sahli karo inuu sameysto hub nukliyeer.

Wasiirka Dhaqaalaha Israa'iil, Nir Barkat, ayaa sheegay in haddii Sacuudigu tamarta nukliyeerka u isticmaalo oo keliya baahiyaha tamarta, Israa'iil aysan arrintaas wax diidmo ah ka qabin.

Isagoo la hadlayay raadiyaha militariga Israa'iil ayuu yiri: "Haddii ay u rabaan ujeeddooyin nabadeed, waan la shaqayn karnaa. Maraykanku ma doonayo inuu Israa'iil khatar geliyo."

Nir Barkat wuxuu intaas ku daray in Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu iyo Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump aysan arrimaha noocan oo kale ah horay ugu socon iyaga oo aan marka hore fahmin khataraha ku jira.

Si ka duwan arrintaas, wasiirkii hore ee difaaca iyo arrimaha dibadda ee Israa'iil, Avigdor Lieberman, ayaa qaba in Israa'iil ay tahay inay ka soo horjeesato heshiiskan.

Wuxuu bartiisa X ku qoray: "Barnaamijka nukliyeerka rayidka ah ee Sacuudiga wuxuu ugu dambayn horseedi karaa samaynta hub nukliyeer."