Waa maxay sababta Mojtaba Khamenei loogu arkaynin masraxa dadweynaha Iraan?

Mojtaba Khamenei maqal iyo muuqa midna laguma haayo. Dadweynaha Iiraan waay yaaban yihiin. Waxaa ka soo wareegatay in ka badan 4 bilood tan iyo markii loo magacaabay hogaamiyaha cusub ee diinta ee Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iran ka dib geerida aabihii laakiin ilaa hadda hogaamiyaha cusub ma uusan ka soo muuqan telefishinka, warbaahinta, mana uusan ka qaybgalin wax shir dadweyne ah.

Waxaa la faafiyay warqado lagu xiriirinayo magaciisa, laakiin cidina ma garanayso meesha uu joogo. Qofna codkiisa ma maqlin, qofna sawirkiisa ma arag, qofna qoraal gacantiisa ku qoran ma arkin.

Hadda dadku waxay bilaabeen inay maqnaanshihiisa u barbar dhigaan "qarsoonida" Nebiyada iyo qarsoonida Imamkii 12aad ee Shiicada.

Mudada dheer ee uu u maqnaa ayaa keentay in la faafiyo warar badan oo ku saabsan hogaamiyaha. Xitaa Donald Trump ayaa yiri waxaa dhici karta inuu horey u dhintay. Gudaha Iran, kaliya Madaxweyne Masoud Pezeshkian ayaa sheegay inuu arkay. Saraakiisha dowladda ayaa sheegay in hogaamiyaha cusub ee diinta uu diiday inuu muuqdo sababo la xiriira amniga.

Waxa ugu dambeeyay ee warbaahintu fiiro gaar ah u yeelatay waa dadaalka dad ay ka mid yihiin Mohammad Mehdi Mirbagheri, oo ah hogaamiyaha xisbiga Paydari, oo sheegaya in maqnaanshaha Mojtaba Khamenei uu caadi ku yahay nidaamka Shiicada. Waxaa loo yaqaanaa "Ghaiba" ama qarsooni.

Mohammad Mehdi Mirbagheri waa mid ka mid ah culimada ugu waaweyn Iran iyo xubin ka tirsan golaha khubarada ee aadka uga soo horjeeda reer galbeedka. Waxa uu wareysi TV ah ku yiri in qarsoonida Mojtaba Khamenei ay suurtagal tahay, sida taariikhda Nebiyada iyo taariikhda Imamkii 12aad ee Shiicada. Sidaas darteed wuxuu yiri "ma jirto dhibaato haddii Imam Mojtaba Khamenei uu qarsoomo sida Imamkii Shiicada uu qarsoomay waagii hore."

Hadalka culimada waaweyn ayaa isku xiray qarsoonida Mojtaba Khamenei iyo qarsoonidii Nebiyada iyo Imamkii Shiicada. Taasi waxay dib u soo nooleysay doodda ku saabsan caqiidada "Ghaiba" ama qarsooni. Ghaiba waa mid ka mid ah tiirarka ugu waaweyn ee caqiidada Shiicada ay ku taagan tahay.

Sheekooyinka Islaamka qaarkood waxay sheegayaan in Nebiyo gaaraya 1400 oo loo soo diray dunida, qaar ka mid ah ay ka qarsoomeen bulshada muddo gaaban ama dheer sababo la xiriira sharaf iyo karaamo. Nebiyada la sheegay inay qarsoomeen waxaa ka mid ah Idris, Nuux, Ibraahim, Shucayb, Muuse, Sulaymaan iyo Ciise.

Taasi waxay keentay su'aalo ku saabsan meesha "qarsoonida" kaga jirto taariikhda Shiicada. Ma aaminsanaan kaliya oo dadka qaar qabaan mise waxay xiriir la leedahay siyaasadda iyo nolosha maalinlaha ah?

Ma jiraan tusaalayaal kale oo ka mid ah wadamada Islaamka ama ururada siyaasadda?

Su'aal kale oo muhiim ah ayaa ah maxay saameyn ku yeelan doontaa hogaaminta qarsoon dowladda iyo shacabka Iran ee maanta?

Ghaiba ama Qarsooni taariikhda Shiicada

47-kii sano ee la soo dhaafay, waxyaabo badan oo ku saabsan diinta iyo siyaasadda ayaa soo baxay kuwaasi oo lagu xiriiriyay caqiidada "qarsooni".

Markii ugu horaysay ee dowladda Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iran la aasaasay, waxaa la sameeyay nidaam la sheegay inuu sii socon doono ilaa uu ka soo muuqdo Imamkii weynaa ee Shiicada. Waxaa la sheegay in isaga loo dhiibi doono calanka Islaamka oo uu noqon doono "badbaadiyaha dunida".

Kadib waxaa la bilaabay heeso iyo faan sida "Allaah, Ilaahayow ilaali Khumeini ilaa uu ka soo muuqdo Mahdi". Sidoo kale waxaa la barbar dhigay Sayyid Cali Khamenei "Sayyad Khurasani" oo la sheegay inuu yahay saaxiib dhow oo ka mid ah Imamkii 12aad ee Shiicada. Hogaamiyayaasha Jamhuuriyadda Islaamiga ahna waxaa loo soo bandhigay sida "Ku xigeennada Imamka xilligan".

Erayadan amaanta iyo ololayaasha ayaa socday ku dhawaad 50 sano. Hadda qaar ka mid ah taageerayaasha Mojtaba Khamenei ayaa isaga ku tilmaamaya erayo noocaas oo kale ah.

Sheekada ku saabsan Imamkii 12aad ee Shiicada waxay sheegaysaa in kadib geeridii Imam Xasan al-Caskari sanadkii 260 Hijri, wiilkiisii Muxamed bin Xasan oo ahaa Imamkii 12aad ee Shiicada uu qarsoomay oo dadka dhexdiisa laga waay.

Shiicadu waxay aaminsan yihiin in markii hore uu la xiriiri jiray raacayaashiisa iyada oo loo marayo 4 wakiil oo gaar ah muddo 70 sano ah. Tan waxaa la yiraahdaa "qarsoonidii yareed". Kadib wuxuu galay "qarsoonidii weyneed" oo ilaa maanta uu ku jiro.

Culimada taariikhda Islaamka intooda badan waxay ogolaadeen in saameynta qarsoonida Imamka Shiicada aysan ku ekaan diinta oo kaliya. Qaar ayaa aaminsan inuu xiriir la leeyahay caqabadda hogaaminta.

Kadib geeridii Imamkii 11aad ee Shiicada, raacayaashii caqiidada waxay galeen feker ku saabsan sida loo sii wadi doono nidaamka imaamnimada. Sidaas darteed waxaa la qabtay caqiidada Ghaiba si dalka loogu maamulo magaca Imamka iyadoo uusan joogin.

Sida uu qabo taariikhyahanka Islaamka ee Jarmalka Wilfred Madelung, adeegsiga nidaamka caqiidada Ghaiba ama qarsooni waa "hab lagu fogaado wax kasta oo burburin kara dhaqanka imaamnimada Shiicada". Tartiiib tartiibna waxay noqotay tiirka xoojiya saameynta Imamkii 12aad ee Shiicada.

Samaynta Golaha Shuurada inta lagu guda jiro xilliga "qarsoon"

Inkastoo kuwa aaminsan qarsoonida Imamkii 12aad ee Shiicada ay ogolaadeen in hogaamiyahooda aan lagu arki doonin dadweynaha dhexdiisa, taas macnaheedu ma aha in diinta laga saaray hogaaminta gabi ahaanba.

Tan iyo markii la shaaciyay qarsoonida hogaamiyaha, su'aasha ay Shiicadu la kulantay waxay ahayd, markii Imamku uusan joogin yaa xukumi doona xukunada diinta oo bixin doona fatwooyinka ku saabsan arrimaha bulshada?

Tartiiib tartiib jawaabta su'aashaas ayaa furtay dariiqa samaynta Golaha Shuurada. Markii hore shaqadoodu waxay ku ekeyd fulinta xukunka iyo daryeelka arrimaha diinta, laakiin tartiib tartiib awooddoodu way korodhay.

Tartiiib tartiib waxay noqdeen taliyayaal, waxay noqdeen garsoorayaal iyo kuwa maamula arrimaha diinta, xataa mararka qaar waxay galaan arrimaha siyaasadda.

Nidaamkan ayaa galay marxalad cusub qarnigii 20aad. Kacaankii 1979kii ayaa keenay isbedelo badan.

Ruxullaah Khumeini wuxuu caddeeyay in xubnaha Golaha Shuurada ay leeyihiin awood ay ku dhisaan xukuumad xilliga la galo xaaladda qarsoonida hogaamiyaha diinta.

Wuxuu yiri "xubnaha Golaha Shuurada waqtigeena waxay leeyihiin awood ay ku dhisaan xukuumad cadaalad ah."

Dariush Mohammadpour oo ah cilmi baare diineed iyo borofisar ka tirsan Machadka Ismaili ee London, ayaa BBC-da u sheegay "bilowgii kacaanka hogaamiyaha diinta wuxuu ahaa imaam xigeenka laakiin tartiib tartiib awooddiisii way korodhay..."

Si uu u sii caddeeyo sheegashadiisa, Mudane Mohammadpour wuxuu yiri "Tusaale labo ah oo taas xaqiijinaya waa aragtidiisii ku saabsan salaadda Jimcaha iyo joojinta Xajka ku meel gaarka ah xilligii Khumeini. Khumeini wuxuu qaaday talaabadaas sababtoo ah faham la'aan ka dhexeysay isaga iyo dowladda Sacuudiga. Halkaas ayuu Khumeini kala wareegay mid ka mid ah shaqooyinka Golaha Shuurada.

Taasi ka dib, ogolaanshaha dowladda Jamhuuriyadda Islaamiga ah waxay ka timid meel aan ahayn Imamka weyn ee qarsoonaa. Sidaas darteed caqiidada qarsoonida Imamka Shiicada ee raacayaashu aaminsan yihiin kuma eka diin oo kaliya, waxay gashay siyaasadda sidoo kale.

Sidee ayaan u malayn karnaa in qof ka adag oo ka xoog badan iyaga uu maamuli karo arrimaha si ay dadka badankiisu uga soo noqdaan caadooyinkoodii hore? Fikirka noocaas ah wuxuu la kulmi doonaa iska caabin aad u badan oo ka yimaada Golaha Shuurada iyo culimada.

Sida ay ahaataba, maqnaanshaha Khamenei wuxuu noqon karaa mid ku meel gaar ah. Waxaa laga yaabaa in loo qaadan karo sida tallaabo amni sababo la xiriira xaaladda hadda jirta.

Laakiin haddii ay sidaas ku sii socoto, ama haddii la doonayo in loo sameeyo qarsooni joogto ah, Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iran waxay wajahi doontaa dhibaato weyn oo la mid ah tii ay Taliban ku adkaatay markii ay qarineysay geerida Mullah Cumar. Arrintaa waxay keentay in ururku dumo.

Marka hore, sii qarinta wuxuu keeni karaa xanta ku saabsan geerida Mojtaba Khamenei. Waxayna keeni kartaa in dadku bilaabaan inay ka fekeraan in lagu dilay maalintii ugu horeysay ee dagaalka, ama inuu ku dhintay dhaawac ka soo gaaray weerarkii Israa'iil iyo Mareykanka.

Dhanka kale, waxaa u muuqata in hogaamiyayaasha Iran aysan sii wadi karin inay ka saaraan fikradaha badan ee ku saabsan sababta Mojtaba Khamenei uusan ugu muuqan maskaxda raacayaasha. Waxa kaliya ee hadda la sheegi karo ayaa ah in loo malaynayo inuu qarsoomay si uu u xaqiijiyo amnigiisa.