Kenya oo la tacaalaya joojinta qalalaasaha iyadoo cabsi laga qabo in rabshado siyaasadeed ay sii kordhayaan

Arbaco jawigu degganaa, bishii hore, siyaasi Kenyan ah ayaa doonayay inuu qaxwo cabo kadib markii uu timaha iska soo jaray isagoo ku sugnaa magaalada Kisumu ee galbeedka dalka.

Daqiiqado kaddib, koox dhalinyaro ah oo wejiyada soo duubtay ayaa si lama filaan ah u weeraray Senator Godfrey Osotsi – iyaga oo garaacay oo laaday, si xun u dhaawacay, kana qaatay taleefannadiisa iyo alaabtiisii qaaliga ahayd, ka hor intaysan ku dhex dhuuman waddada.

Weerarka ayaa lagu duubay kamaradaha CCTV. Saacado gudahood, muuqaalku wuxuu ku faafay meel walba.

Boolisku weli way baarayaan, balse senatarku wuxuu sheegay in tani aysan ahayn dhac tuugo. Halkii, ayuu ku eedeeyay, inay ahayd weerar siyaasadeysan maaddaama weeraryahannadu wax ka weydiiyeen sababta uusan u taageerayn ololaha dib-u-doorashada madaxweynaha.

Carada guud ee dalka oo dhan ee ka dhalatay weerarka ayaa ku qasabtay Baarlamaanka Kenya inuu u yeero madaxda ugu sarreysa ee ammaanka dalka.

Dad badan oo Kenyan ah siday qabaan, weerarku uma eka mid goonni ah oo lama filaan ah, balse wuxuu u muuqday xaqiijin cabsi ay hore uga qabeen – in dalku mar kale ku sii siqayo xilli rabshado siyaasadeed oo dhiig leh.

Taariikhda Kenya ee kooxaha dambiyada abaabulan ee siyaasiyiintu taageeraan waxay dib u raacaysaa horraantii 1990-meeyadii iyo dib u soo celinta nidaamka xisbiyada badan. Dhalinyaro shaqo la'aan ah ayaa loo kireystay siyaasiyiin kala duwan, loogana dhigay aalad lagu cabsi geliyo doorashooyinka.

Kooxahan ayaa door weyn ku lahaa rabshadihii baahsanaa ee dalka oo dhan ka dhacay kadib doorashadii 2007, taas oo dishay ku dhowaad 1,500 oo qof.

Hadda se, waxaa la dejinayaa aas-aaska xilli doorasho oo aad u kacsan, inkasta oo doorashada guud ee xigta ay weli ka harsan tahay ilaa 15 bilood.

Isaga oo ka caraysan xil ka qaadistiisii iyo ka saaristiisii dowladda ee 2024, madaxweyne-ku-xigeenkii hore Rigathi Gachagua ayaa qorshaynaya inuu u tartamo madaxtinnimada. Intaa waxaa dheer, waxaa jira kala qaybsanaan cad oo ka dhex jirta mid ka mid ah xisbiyada waaweyn.

Arrimahan ayaa dhammaantood gacan ka geysanaya kicinta heerkulka siyaasadeed, iyadoo weerarrada loo geysto siyaasiyiinta ee ay fuliyaan dhalinyaro la kiraysto – oo gudaha looga yaqaan goons – ay noqdeen kuwo kasii bata intii hore.

Wasiirka Arrimaha Gudaha Kipchumba Murkomen ayaa u sheegay guddi baarlamaanka ah in dowladdu ay ku dhibtoonayso inay xakameyso kooxahan, kuwaas oo uu sheegay inay ku soo baxeen heer hoose, una gudbeen "shabakad casri ah oo baahsan oo aan xarun dhexe lahayn".

Murkomen, oo hor tegay guddiga isagoo ay weheliyaan madaxda ammaanka Kenya, ayaa shaaca ka qaaday in in ka badan 104 kooxood oo dambiyada maxalliga ah ay ka hawlgalaan dalka, qaar badanna ay hoos yimaadaan garab siyaasadeed.

"Kooxahan waxaa leh hoggaamiyeyaal siyaasadeed oo door weyn ka qaata abaabulka dadka. Waa xaalad jahawareer ah. Hoggaamiye mas'uuliyad-darro ahi waa mid khatar ku ah ammaanka qaranka," ayuu yiri, isagoo aan magacyo xusin.

Ugu yaraan 300 oo eedeysane ayaa la xiray, iyadoo mas'uuliyiintu ay xoojiyeen howlgallada ka dhanka ah kooxaha dambiyada, booliskuna ay soo qabteen hub iyo qalab isgaarsiineed intii lagu jiray howlgallada. Si kastaba ha ahaatee, ma jirin siyaasi ka mid ahaa dadka la qabtay.

Dowlado is-beddelaya ayaa isku dayay inay mamnuucaan kooxahan, hase yeeshee dhibaatadu way sii jirtay, iyadoo kooxuhu ay isu beddelaan, magacyadooda beddelaan, kuna soo laabtaan mar kasta oo xilli doorasho yimaado.

Waxay isu beddeleen hay'ado si heer sare ah u nidaamsan oo leh qaab-dhismeed cad, sida uu BBC-da u sheegay il amni.

Madaxweyne-ku-xigeenkii hore ayaa u muuqda mid bartilmaameed noqday.

Tan iyo markii xilka laga qaaday, Gachagua wuxuu wajahaa weerarro isdaba-joog ah, oo ay ku jiraan in in ka badan labaatan jeer lagu weeraray kaniisado ay kooxo hubeysan ku sugnaayeen. Isaga iyo saaxiibbadiis ayaa ku eedeeyay rabshadahaas shabakado dambiyo oo ay dawladda taageerto, kuwaas oo doonaya inay carqaladeeyaan ololihiisa madaxtinnimo.

Muddo bilo ah, hoggaamiyeyaasha mucaaradka iyo ururrada bulshada rayidka ah ayaa ku eedeeyay booliska inay la shaqeeyaan, ama ay indhaha ka qarsadaan, kooxaha abaabulan ee ku soo daata isu-soo-baxyada iyagoo hubaysan oo wata qalab fudud.

Xaalado badan, ayay sheegeen, in rabshaduhu ay dhacaan iyadoo boolisku ay goo-joog ka yihiin.

Geerida siyaasiga ruug-caddaaga ahaa Raila Odinga bishii Oktoobar ee la soo dhaafay ayaa sidoo kale keentay dib-u-habayn siyaasadeed oo weyn, iyadoo xisbiga mucaaradka ee ODM uu u kala jabayo laba garab oo isdiiddan, kuna kala qaybsan in la taageero Madaxweyne William Ruto iyo in kale.

Nin 28 jir ah ayaa la toogtay oo la dilay markii boolisku isku dhaceen taageerayaasha garabka ka soo horjeeda Ruto shir ka dhacay bishii Febraayo, taas oo ku kalliftay kooxdaas inay cambaareeyaan waxa ay ku tilmaameen "rabshado ay dowladdu taageerto oo ay wadaan boolis iyo kooxo la kireystay".

Afhayeenka dowladda Isaac Mwaura ayaa si cad u beeniyay wararka sheegaya in qaar ka mid ah kooxaha dambiyada ay dowladdu taageerto.

"Isticmaalka kooxaha dambiyada si loogu cabsi geliyo ama lagu aamusiiyo shakhsiyaadka wuxuu wiiqayaa dimuqraadiyaddeenna mana la aqbali doono. Qof kasta oo lagu helo maalgelin, taageero ama ku lug lahaansho falalkaas, waxaa si buuxda ula xisaabtami doona sharciga," ayuu u sheegay BBC-da.

Ma aha oo kaliya mucaaradka iyo munaasabadahooda kuwa la beegsado.

Bishii Febraayo, musharrax u taagan sanatarnimo oo la safnaa isbahaysiga talada haya ee Kenya Kwanza ayaa la weeraray kadib markii koox dad ah ay xoog ku galeen kaniisad ku taalla magaalada Kakamega ee galbeedka dalka, kana saareen gudaha.

Bishii Nofeembar ee la soo dhaafay, doorashooyin ku-meel-gaar ah oo ka dhacay galbeedka iyo bartamaha Kenya ayaa waxaa hareeyay rabshado baahsan, iyadoo wakiillada doorashada la weeraray, kooxo hubeysan ay isku dhaceen inta codadka la tirinayay, booliskuna ay adeegsadeen sunta dadka ilmeysiisa si ay u kala diraan cod-bixiyayaasha.

"Dhacdooyinkan waxay sawirayaan xaalad walaac leh oo dal ay tartanka siyaasadeed si isa soo taraysa ugu gudbayo rabshado waddo oo abaabulan, oo ay fuliyaan kooxo la kireystay oo ku shaqeeya si xeeldheer oo aan la ciqaabin," ayuu yiri Robert Chege, oo ah falanqeeye amni.

Weerar kasta, marka kaligiis loo eego, waxaa suurtagal ah in si gooni ah loo sharxo. Laakiin marka la isku geeyo, waxay muujinayaan dal mar kale u sii siqaya qarka uu horay ugu dhacay kuna dhibtooday inuu ka badbaado, ayay ka digeen dad ka faallooda arrimahaas.

"Dhibaatada walaaca leh ee Kenya ka jirta ayaa ah in tani ay hadda ku dhowdahay inay caadi ay u wada adeegsadaan dhammaan xisbiyada waaweyn. Waa, si kale haddii loo dhigo, dhaqan Kenyan ah, cudur faafa," ayuu qoray Prof Makau Mutua, oo ah khabiir sharci iyo la-taliye u ah Madaxweyne Ruto.

Warbixin sannadkii hore ay soo saartay Xarunta Qaran ee Daraasaadka Dambiyada, oo ay dowladdu maalgeliso, ayaa muujisay in boqollaal kooxood oo dambiyo ay ka hawlgalaan dalka, in ka badan 120-na ay ku xiran yihiin siyaasiyiin. Warbixintu waxay sheegtay in kooxahan aysan ahayn kuwo ku-meel-gaar ah, balse ay noqdeen hay'ado si buuxda uga dhex jira bulshooyinkooda.

Taliyaha Booliska Qaranka Douglas Kanja ayaa u sheegay xildhibaannada in boolisku si dhab ah ula tacaalayaan arrintan, isagoo intaa ku daray in hay'adaha ammaanku ay hore u aqoonsadeen dadkii ka dambeeyay fowdadan.

"Arrintan ku saabsan kooxaha la kireysto iyo qoryo way dhammaan doontaa si dhakhso ah. Si cad ayaan u baaray. Waan ogaannay halka ay ka yimaadaan, cidda maalgelisa, cidda qabata shaqooyinka kala duwan, cidda abaabusha dadweynaha ee salka ku haysa, iyo wixii la mid ah," ayuu raaciyay Kanja.

Wasiirka arrimaha gudaha ayaa ka hadlay eedeymaha la xiriira in boolisku aysan tallaabo ka qaadin kooxaha dambiyada. Wuxuu qirtay in xaalado qaar dhibaatooyin jireen, isaga oo ku sababeeyay "caqabado hawlgal", oo ay ka mid yihiin musuq-maasuq iyo sir bax, wuxuuna sheegay in wasaaraddu ay si dhab ah u eegayso dhammaan eedeymaha la xiriira ku lug lahaanshaha ama ka gaabinta booliska.

Si kastaba ha ahaatee, dadka dhaliila dowladda ayaa ku doodaya in jawaab-celinta ay ahayd mid aan joogto ahayn – hadal adag balse fulin liidata.

Chege ayaa ku tilmaamay qalalaasaha ammaanka Kenya mid iskeed u timid kuna sii xoogeysanaysa shabakado taageero siyaasadeed iyo nidaamyo dawladeed oo "ku nool rabshadaha iyo sinaan la'aanta".

"Su'aashu mar dambe ma aha cidda goons-ka ah, balse waa yaa dira, yaa maalgeliyo, yaa ilaaliya? Maskaxdii ka dambeysay hirarka rabshadaha abaabulan ee sii kordhaya Kenya weli waxay ku dhuumanayaan hooska," ayuu raaciyay.

Dadweynaha caadiga ah ee Kenya ayaa rajaynaya in mas'uuliyiintu ay bixin karaan qaar ka mid ah jawaabahaas ka hor inta aan rabshaduhu helin fursad ay ku sii koraan, xilli doorashooyinka guud ay waajib ku tahay in la qabto ugu dambayn bisha Agoosto ee sannadka soo socda.