چرا در توافق همکاری هسته‌ای آمریکا و عربستان اشاره‌ای به غنی‌سازی نشده است؟

هنوز جوهر امضای توافق همکاری هسته‌ای آمریکا و عربستان خشک نشده بود که دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، در پیامی در شبکه اجتماعی خود، «تروث سوشال» اجرای آن را به پیوستن عربستان به «پیمان ابراهیم» و به رسمیت شناختن اسرائیل مشروط کرد و گفت که برخلاف گزارش‌های اولیه رسانه‌های آمریکایی، این توافق شامل غنی‌سازی نخواهد شد.

آقای ترامپ خود را «ماهرترین مذاکره کننده دنیا» می‌خواند اما اغلب توافق‌های او سرنوشت‌های غیرمعمولی داشته‌اند.

درست در روزهایی که واشنگتن بر سر غنی‌سازی اورانیوم با ایران درگیرجنگی منطقه‌ای شد و در هفته‌های اخیر و پس از یک آرامش کوتاه، مجددا درگیر تنش نظامی با ایران درخصوص تنگه هرمز و کشتیرانی در خلیج فارس شد - درگیری نظامی که اقتصاد جهان را دچار بحران کرده است - اکنون با ریاض توافقی امضا می‌کند که بنابر گزارش‌ها، در آینده می‌تواند بالقوه راه غنی‌سازی در خاک عربستان را باز کند.

این اقدام از یک طرف صدای مخالفان جنگ را در انتقاد به رئيس جمهوری آمریکا بلند کرده و از طرف دیگر حامیان عدم اشاعه تسلیحات هسته‌ای را برافروخته کرده است.اگرچه ساعاتی پیش آقای ترامپ در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت: «توافق هسته‌ای [با عربستان]غیرنظامی (که شامل هیچگونه غنی‌سازی مواد نخواهد بود!) و صرفاً به مصارف غیرنظامی مربوط می‌شود..»

همزمان مشخص نیست که مشاوران رئيس جمهور آمریکا چه توجیهی برای زمان‌بندی این توافق داشته‌اند که در بحبوحه جنگ در خلیج فارس تصمیم به تدوین و امضای آن کردند.

آنچه می‌دانیم و آنچه نمی‌دانیم

متن کامل توافق و سند جداگانه «تضمین‌های دوجانبه» که وزارت انرژی آمریکا درباره این توافق از آن صحبت کرده است هنوز علنی نشده است.

مشخص نیست سازوکار دقیق نظارت بر تأسیسات هسته‌ای آینده در عربستان چه خواهد بود، هرچند گفته می‌شود به‌جای بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، تیم‌های آمریکایی این نقش را بر عهده خواهند گرفت. مهم‌تر از همه، معلوم نیست پاسخ رسمی ریاض به شرط تازه آقای ترامپ - یعنی پیوستن به پیمان ابراهیم - چه خواهد بود.

آنچه مکتوب و علنی است بیانیه‌های وزارت انرژی آمریکا و عربستان است.

گاهی مهم‌ترین بخش یک سند، چیزی است که در آن نیامده است. در بیانیه وزارت انرژی عربستان عبارت غنی‌سازی حتی یک بار هم نیامده در عوض بارها از عبارات کلی «استفاده صلح‌آمیز انرژی هسته‌ای» و «بالاترین استانداردهای ایمنی، امنیت و عدم اشاعه» استفاده شده است. عملا در غیاب متن امضا شده توافق، این بیانیه به تنهایی راه را برای هرگونه نتیجه‌گیری باز می‌گذارد.

بیانیه‌ طرف آمریکایی کمی مشخص‌تر است. وزارت انرژی آمریکا دست‌کم از یک «توافق تضمین‌های دوجانبه» جداگانه نام می‌برد اگرچه درباره پیوستن به پروتکل الحاقی ساکت است؛ موضوعی که به گزارش رسانه‌های آمریکایی در این توافق لحاظ نشده است.

این سکوت معنادار درزمینه غنی‌سازی وقتی معنی بیشتری پیدا می‌کند که آن را با بیانیه منتشر شده رسمی درباره توافق مشابه امارات با آمریکا در سال ۲۰۰۹ مقایسه کنیم.

توافقی که به «استاندارد طلایی» عدم اشاعه معروف شد و راه را برای همکاری هسته‌ای آمریکا و امارات متحده عربی و آغاز برنامه هسته‌ای این کشور باز کرد. تعهد امارات متحده عربی به نداشتن برنامه‌ای برای غنی‌سازی در بیانیه وزارت خارجه آمریکا نیز بارها تصریح شده است.

در آن بیانیه، واژه‌ «غنی‌سازی» پنج بار و هر بار در کنار تصریح درباره تعهد به عدم غنی‌سازی آمده است، این سند تعهد امارات به «خودداری از غنی‌سازی و بازفرآوری در خاک خود» را یک تعهد الزام‌آور حقوقی می‌خواند. جای دیگری تصریح می‌کند که امارات به‌جای غنی‌سازی، سوخت خود را «از بازارهای بین‌المللی موجود» تأمین خواهد کرد. و حتی هشدار می‌دهد که اگر امارات از این تعهد سر باز زند، همین امر «مبنایی برای فسخ توافق از سوی آمریکا» خواهد بود.

بیانیه‌ امارات یک گام فراتر هم می‌رود و این خویشتن‌داری را نقطه‌ مقابل برنامه‌ی هسته‌ای ایران معرفی می‌کند.

متن‌های دیپلماتیک اتفاقی و سردستی نوشته نمی‌شوند و سکوت بیانیه عربستان و آمریکا درباره غنی‌سازی بعید است یک اتفاق نگارشی باشد.

وقتی این موضوع را در کنار گزارش‌ها درباره‌ «مطالعه‌ دوساله» برای امکان غنی‌سازی در خاک عربستان قرار دهیم تنها چیزی که به دست نمی‌آید بسته بودن پرونده غنی‌سازی عربستان سعودی به آن شکلی است که رئيس جمهوری آمریکا امروز و ساعاتی پس از امضای توافق مدعی شد.

آقای ترامپ روز پنجشنبه در پیامی نوشت: «قرارداد هسته‌ای غیرنظامی (هیچ غنی‌سازی موادی در کار نخواهد بود!) ... تصویب خواهد شد، اما کاملاً مشروط به پیوستن عربستان به پیمان ابراهیم است.»

مذاکرات برای همکاری‌های هسته‌ای دو کشور از دولت اول دونالد ترامپ آغاز شد. جو بایدن، رئیس جمهور سابق، نیز به سختی تلاش کرد عربستان را در ازای چنین توافقی به عضویت در پیمان ابراهیم راضی کند و موفق نشد.

واشنگتن به‌خوبی می‌داند که ریاض به‌راحتی می‌تواند به یک توافق همکاری هسته‌ای با روسیه یا چین امضا کند و یکی از توجیه‌های اصلی کاخ سفیدهم همین بستن راه نفوذ پکن و مسکو است. به این معنا، دست عربستان در چانه‌زنی چندان هم بسته نیست.

در همین خصوص یک منبع سعودی به لورا روزن، خبرنگار آمریکایی، گفته است که «توافق همکاری هسته‌ای آمریکا و اسرائيل امضا شده است بنابراین دلیلی برای مذاکره درباره آن وجود ندارد، از جمله عادی‌سازی رابطه با اسرائيل. توئیت‌ها توافق‌های امضا شده را فسخ نمی‌کنند.»