چرا موج گرما بر زنان اثر شدیدتری می‌گذارد؟

کلافه، بدخلق، گیج، پف‌کرده و ناتوان و خسته. اینها واژه‌هایی هستند که زنان در مواجهه با گرمای شدید و طاقت‌فرسا بیان می‌کنند.

دکتر نگات عارف، پزشک سازمان خدمات سلامت ملی بریتانیا که در زمینه سلامت زنان تخصص دارد در گفتگو با بی‌بی‌سی می‌گوید: «گرمای شدید و بی‌سابقه بر همه اثر می‌گذارد اما موج گرما به شدت سیستم قلبی‌عروقی زنان را تحت فشار قرار می‌دهد و بر آنها بیش از مردان اثر می‌گذارد».

دکتر کاترینا پینیو گومز، پزشک و پژوهشگر حوزه سلامت و بهداشت عمومی در موسسه بهداشت جهانی در کالج دانشگاهی لندن می‌گوید: «زنان در برابر مرگ‌و‌میر بر اثر موج گرما از مردان آسیب‌پذیر‌تر هستند، هرچند هنوز این موضوع نیاز به شواهد بیشتری دارد».

با توجه به این که تغییرات اقلیمی به طور فزاینده شدید‌تر می‌شود، کارشناسان در پی آگاه‌سازی بیشتر در زمینه خطرات این وضعیت برای زنان و تلاش برای محافظت از آنان هستند.

واکنش بدن به گرما و میزان هورمون‌ها

دکتر عارف می‌گوید که از نظر زیستی آسیب‌پذیری بیشتر زنان در برابر گرما بر اثر دو عامل است.

یکی از این عوامل نوسان طبیعی میزان هورمون‌های بدن در واکنش به گرماست که با مردان تفاوت دارد.

یک پژوهش سال ۲۰۲۵ نشان داده است که زنان در دمای بالاتری عرق می‌کنند.

این مسئله در توانایی دفع گرمای اضافی اختلال ایجاد می‌کند و باعث می‌شود زنان با دشواری بیشتری دریابند که بدن بر اثر گرما تحت فشار قرار دارد چون نمی‌توانند میزان عرق بر بدن و یا لباس خود را مشاهده کنند.

پژوهش مشابهی نشان داده است که دمای مرکزی بدن زنان بالاتر و میزان درصد چربی بدن آنها بیشتر از مردان است که مانند لایه عایق اضافی عمل می‌کند.

به نظر دکتر عارف می‌توان این وضعیت رابه عنوان عامل دوم در کنار نوسانات هورمونی طبیعی زنان در نظر گرفت که به طور معمول سامانه‌های تنظیم دمای مغز را به هم می‌زند.

میزان استروژن و پروژسترون در چرخه عادت ماهانه، دوران پیش‌یائسگی، یائسگی، بارداری و در دوره شیردهی به طور چشمگیری تغییر می‌کند و به همین دلیل زنان با دشواری بیشتری می‌توانند دمای بدن خود را تنظیم کنند.

همه این موارد باعث فشار بر سامانه‌های قلب و عروق بدن به ویژه در هوای گرم می‌شود.

دکتر پینیو گومز، از نویسندگان پژوهش درباره تفاوت‌های جنسیتی در مرگ‌‌و‌میرهای مرتبط با موج گرما می‌گوید فقط مسائل زیست‌شناختی نیست که زنان را بیشتر در معرض خطر گرما قرار می‌دهد.

او می‌گوید: «وضعیت اقتصادی و اجتماعی زنان مانند دستمزد کمتر یا نقش غالب آنها در مراقبت از نزدیکان، اثر شدید‌تری بر چگونگی توجه به خود در هوای گرم دارد».

دکتر پینیو گومز توضیح می‌دهد: «سن هم عامل موثر دیگری است. هرچه زنان مسن‌تر باشند در برابر گرما آسیب‌پذیرتر هستند و از آنجا که زنان به طور متوسط بیشتر از مردان عمر می‌کنند بیشتر در معرض خطر مرگ‌و‌میر بر اثر گرما هستند».

او می‌گوید: «سالمندان بیشتر در معرض ابتلا به دمانس هستند که باعث می‌شود توانایی آنها برای تشخیص احسلس تشنگی کاهش پیدا کند یا ناچار به مصرف دارو‌های ادرار‌آور برای کاهش فشار خون هستند که هر دو باعث می‌شود بیشتر در برابر گرمای شدید آسیب‌پذیر شوند».

دوره عادت ماهانه دشوارتر می‌شود

دکتر عارف توضیح می‌دهد: «با نوسان هورمون‌ها در چرخه عادت ماهانه حساسیت زنان نسبت به گرما هم بیشتر می‌شود».

او می‌گوید: «در نیمه دوم چرخه عادت ماهانه و پیش از شروع خون‌ریزی میزان هورمون پروژسترون بالا می‌رود. این امر باعث افزایش دمای مرکزی بدن و باعث دشوار‌تر شدن شرایط در گرمای شدید می‌شود».

سپس عادت ماهانه شروع می‌شود و استروژن، هورمونی که بر سامانه‌های مربوط به تنظیم دمای بدن اثر می‌گذارد به کمترین میزان خود می‌رسد و باعث می‌شود قلب نیاز به تلاش بیشتری برای خنک شدن پیدا کند.

میکلا فین، از شمال لندن که دوره عادت ماهانه خود را در اواخر ژوئن و اوج گرما گذرانده است، می‌گوید: «خون‌ریزی عادی داشتم اما متوجه خستگی شدید، سرگیجه، اضطراب و بی‌خوابی شبانه در این دوره شدم».

«نوبت‌های کاری من هم در همان دوره بود. صبح‌ها که دوش می‌گرفتم احساس می‌کردم دارم از حال می‌روم. باید واقع‌بینانه برخورد می‌کردم و می‌گفتم که بیمار هستم. بدنم کاملا خسته و ناتوان شده بود و دچار درد شدید می‌شدم».

چارلی پادوک، ۲۷ ساله از جنوب لندن هم می‌گوید: «تقریبا دو بار از حال رفتم و شدت گر‌گرفتگی‌ها باور‌نکردنی بود». جس آلینگهام، ۲۶ ساله می‌گوید: «کاملا احساس خستگی می‌کردم، خستگی شدیدی که بیش از حالت عادی بود و احساس مه ذهنی داشتم».

دکتر عارف تاکید می‌کند: «وقتی در جریان عادت ماهانه خون از دست می‌دهید همراه با آن آهن بدن خود را هم از دست می‌دهید که در نتیجه بر چگونگی خواب فرد اثر می‌گذارد».

او می‌گوید: «کمبود آهن که پژوهش‌ها نشان می‌دهد در میان زنان با خون‌ریزی‌های شدید عادت ماهانه معمول است بر انتقال اکسیژن در بدن اثر می‌گذارد و باعث می‌شود فشار بیشتری بر قلب و عروق زنان وارد شود».

گر‌گرفتگی و عرق‌ریزی شبانه شرایط را برای زنان یائسه دشوار می‌کند

دکتر عارف می‌گوید: «گر‌گرفتگی و عرق‌ریزی شبانه در دوران پیش یائسگی و یائسگی به دلیل کاهش میزان استروژن در میان زنان معمول است».

چنین وضعیتی برای زنان به‌دلیل یائسگی شیمیایی یا جراحی هم به وجود می‌آید، روشی که برای درمان سرطان‌های حساس به هورمون و برخی بیماری‌های مهم زنان، مانند آندومتریوز و سندرم تخمدان پلی‌اندوکرین متابولیک استفاده می‌شود.

دکتر عارف می‌گوید: «در جریان موج گرمای شدید ممکن است دچار گر‌گرفتگی و عرق‌ریزی‌های شبانه بیشتر و شدید‌تر شوید که بر مبنای پژوهشی در زمینه تاثیر تغییرات اقلیمی بر یائسگی ممکن است بر اثر افزایش گرمایش جهانی در آینده بیشتر شود».

هیلاری سریف، ۵۷ ساله از چشر در شمال غربی انگلستان گر‌گرفتگی خود را در جریان موج گرمای ماه ژوئن چنین توصیف می‌کند: «واقعا تحمل‌ناپذیر بود به‌ویژه شب‌ها».

«در حال خوابیدن هستی که ناگهان گر‌گرفتگی از راه می‌رسد. هوا گرم است و هیچ راهی برای خنک شدن وجود ندارد. هورمون‌درمانی جانشین کمک بزرگی است اما نمی‌تواند به طور کامل آن را مهار کند».

دکتر روزالین وست، ۴۱ ساله که دوران پیش‌ یائسگی را می‌گذراند می‌گوید تحمل موج گرما برایش ماجرای مرگ و زندگی بوده است».

«مرتب لباس زیرم را عوض می‌کردم تا اینکه من و دوستم هر دو تصمیم گرفتیم از شدت عرق کردن و آزارنده بودن دیگر از سینه‌بند استفاده نکنیم».

بارداری زنان را بیشتر در معرض فشار گرما قرار می‌دهد

بر اساس پژوهشی که اوایل امسال در مجله لنست منتشر شده است زنان باردار به دلیل افزایش گرمای سوخت‌و‌ساز بدن و نیاز به مایعات بیشتر دشواری بیشتری در تنظیم دما دارند که باعث می‌شود در برابر گرمای شدید آسیب‌پذیر‌تر شوند.

علت را باید در نوسانات هورمونی جستجو کرد.

همان پژوهش نشان می‌دهد نوسانات هورمون پروژسترون از اوایل بارداری تا نیمه آن باعث می‌شود زنان احساس گرمای بیشتری بکنند. سپس در مراحل پایانی بارداری این هورمون همراه با استروژن افزایش پیدا می‌کند و باعث کاهش دمای بدن می‌شود.

وزن و اندازه زنان هم در این زمینه موثر است. دکتر عارف توضیح می‌دهد: «روشن است که وقتی وزن بالاتر باشد بار بیشتری بر سامانه قلبی‌عروقی زنان وارد می‌شود.»

پژوهش همچنین نشان می‌دهد استرس ناشی از گرما باعث افزایش احتمال پیامد‌های نامطلوب برای مادر و فرزند به‌ویژه در بارداری‌های پر‌خطر می‌شود.

جس بلوم، ۳۵ ساله مادر بارداری که در پایان ژوئیه زایمان خواهد کرد می‌گوید: «در چنین گرمایی آخرین ماه‌های بارداری خود را گذراندن جان فرساست».

او تصمیم گرفته است کف آشپزخانه بخوابد و هر شب دوش آب سرد بگیرد و می‌گوید: «گاهی بستنی شکلاتی هم به دادم می‌رسد».

شناخت نشانه‌های گرما‌زدگی خفیف و گرما‌زدگی شدید

یک پژوهش گسترده در زمینه اثرات گرما نشان داده است که گرما‌زدگی شدید باعث افزایش خطر بیماری و مرگ‌و‌میر بر اثر عوارض قلبی‌عروقی به‌ویژه در میان زنان می‌شود.

در هنگام موج گرمای شدید فشار شدید بر قلب باعث کاهش فشار خون همراه با کاهش مایعات و نمک در بدن به دلیل تعریق می‌شود و گرما‌زدگی شدید ایجاد می‌کند.

اگر فشار خون بیش از اندازه کاهش پیدا کند خطر حمله‌های قلبی افزایش پیدا می‌کند.

دکتر عارف توصیه می‌کند: «نشانه‌های گرما‌زدگی خفیف و شدید را بشناسید. تا می‌توانید مایعات بنوشید از وسایل خنک‌کننده و پنکه استفاده کنید. توجه کنید که پیش از طلوع آفتاب با پس از غروب آفتاب ورزش کنید. از کرم ضد‌ آفتاب استفاده کنید و مراقب دوران عادت ماهانه خود باشید».

او می‌گوید: «گرمای شدید را مانند فشار بر دستگاه قلبی‌عروقی در نظر بگیرید». آهسته‌تر کار کنید و مراقب بدن‌تان باشید.

او همچنین از کارفرمایان، همکاران و سیاست‌گذاران خواست که در مورد حساسیت زنان به گرمای هوا «آگاهانه‌تر» برخورد کنند.

دکتر پینیو گومز هم با او موافق است و در ادامه می‌گوید: «ما نیاز به حضور زنان بیشتری در مراجع تصمیم‌گیری داریم. در موقعیت‌هایی که قدرت و اثر‌گذاری داشته باشند چون آنها بیش از مردان از نیاز‌های زنان آگاهی دارند».

دکتر عارف می‌گوید: «این مشکل زنان نیست بلکه مشکل اجتماعی است. اگر وضعیت را برای زنان سامان دهیم، وضعیت برای همه افراد جامعه سامان خواهد گرفت».