توافق شبیه به پیروزی، انتخابات و قیمت بنزین؛ ترامپ در جنگ با ایران چه چیزهایی را محاسبه می‌کند؟

قیمت بنزین در آمریکا بالا رفته، حمایت عمومی از جنگ کاهش یافته و ذخایر برخی موشک‌های رهگیر این کشور هم به شکل محسوسی کم شده است. اینها همان هزینه‌هایی‌اند که جمهوری اسلامی امیدوار بود با طولانی کردن جنگ و ایجاد اختلال در تنگه هرمز وارد محاسبات واشنگتن کند.

برتری متعارف نظامی آمریکا از ابتدا روشن به نظر می‌رسید. ایجاد اختلال در تنگه هرمز راهی بود برای بالا بردن هزینه جنگ بیرون از میدان نظامی؛ از قیمت نفت و بنزین تا مصرف مهمات آمریکا.

اما این فقط نیمی از معادله است و در نهایت دونالد ترامپ باید تصمیم بگیرد چه هزینه‌ای برایش قابل تحمل است و چه چیزی ارزش تغییر مسیر را دارد.

انتخابات چقدر اهمیت دارد؟

انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا کمتر از سه ماه دیگر برگزار می‌شود و جمهوری‌خواهان برای حفظ اکثریت شکننده خود در کنگره می‌جنگند.

در تازه‌ترین نظرسنجی رویترز/ایپسوس تنها ۳۱ درصد آمریکایی‌ها از اقدام نظامی علیه ایران حمایت کرده‌اند؛ این رقم در ماه مارس ۳۷ درصد بود. حمایت جمهوری‌خواهان از جنگ نیز از ۷۷ درصد به ۶۹ درصد کاهش یافته است. تنها ۳۳ درصد آمریکایی‌ها عملکرد ترامپ را تایید می‌کنند و در میان رای‌دهندگان مستقل، دموکرات‌ها در رقابت کنگره با نسبت ۳۳ به ۱۹ از جمهوری‌خواهان جلو هستند.

از دست رفتن کنترل مجلس نمایندگان یا سنا می‌تواند دو سال پایانی ریاست‌جمهوری ترامپ را دشوار کند و جنگ هم در حال حاضر موضوع محبوبی میان رای‌دهندگان نیست؛ این دقیقا بخشی از محاسبه تصمیم‌گیران در تهران است.

باربارا اسلاوین، پژوهشگر مسائل ایران و عضو ارشد مرکز استیمسون، به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید این محاسبه چندان بی‌اساس نیست: «انتخابات مهم است و می‌تواند باعث شود ترامپ بعضی امتیازها را بدهد اما ایران هم باید کمی کوتاه بیاید تا او بتواند آبرویش را حفظ کند.»

هزینه‌ای که در پمپ بنزین دیده می‌شود

بخش دیگری از محاسبات تصمیم‌گیران در تهران از همان ابتدای جنگ بر افزایش هزینه سوخت و قیمت استوار بوده است. در هفته‌های اخیر قیمت بنزین در آمریکا به بیش از چهار دلار در هر گالن (۳/۷ لیتر) رسیده و ترامپ هم آشکارا از آمریکایی‌ها خواسته هزینه بالاتر سوخت را تحمل کنند.

این در حالی‌است که نتایج نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که این دغدغه‌ای جدی برای رای‌دهندگان آمریکایی است. نتیجه یک نظرسنجی ای‌پی - نورک نشان می‌دهد ۷۲ درصد آمریکایی‌ها پایین نگه داشتن قیمت بنزین را «بسیار» یا «فوق‌العاده» مهم می‌دانند؛ درصدی بالاتر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای یا دفاع از اسرائیل را در همین سطح از اهمیت قرار داده‌اند.

در یک نظرسنجی دیگر رویترز/ایپسوس، ۳۶ درصد رای‌دهندگان گفته‌اند در موضوع هزینه زندگی بیشتر به دموکرات‌ها اعتماد دارند و ۲۸ درصد جمهوری‌خواهان را ترجیح داده‌اند.

بروس جنتلسون، استاد دانشگاه دوک و از مقام‌های پیشین وزارت خارجه آمریکا به بی‌بی‌سی فارسی، گفت: «تردیدی نیست که قیمت بنزین و دیگر پیامدهای اقتصادی، به‌خصوص با نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای، در محاسبات ترامپ نقش دارند.»

واکنش بازار نفت به خبرهای مربوط به تنگه هرمز هم نشان می‌دهد که چرا این موضوع برای کاخ سفید مهم است. تنها انتشار خبر ازسرگیری گفت‌وگوهای ایران و عمان درباره ایجاد مسیر موقت کشتیرانی در تنگه هرمز، قیمت نفت برنت را بیش از دو دلار پایین آورد و به حدود ۸۶ دلار رساند.

با این حال، اسلاوین معتقد است فشار اقتصادی در سطح فعلی لزوما برای تغییر تصمیم ترامپ کافی نیست: «اگر اوضاع واقعا خراب شود؛ مثلا بحران در بازار اوراق قرضه شکل بگیرد یا بازار سهام سقوط کند، آن وقت بله. در غیر این صورت، احتمالا همین بن‌بست فعلی ادامه پیدا می‌کند.»

جنگ، مهمات آمریکا را هم مصرف کرده است

هرچند دست‌کم فعلا درگیری نظامی بین ایران و آمریکا متوقف و ایالات متحده با پیگیری عملیات فشار اقتصادی سعی دارد به هدفی که با بمباران به آن نرسید، دست یابد ولی بررسی تحولات ماه‌های اخیر و همینطور تهدیدهای مقام‌های جمهوری اسلامی نشان می‌دهد که همچنان باید سناریوی درگیری نظامی را روی میز نگه داشت.

برآورد مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، این است که ذخایر موشک‌های رهگیر پاتریوت آمریکا اکنون به کمتر از هزار فروند و ذخایر تاد به حدود ۲۵۰ فروند رسیده است. این موسسه هشدار داده کاهش ذخایر ممکن است آمریکا را وادار کند در انتخاب مواردی که رهگیری می‌کند، ریسک بیشتری بپذیرد.

ذخایر موشک‌های رهگیر آمریکایی البته صرفا به مسئله ایران محدود نمی‌شود؛ همین مهمات در برنامه‌ریزی آمریکا برای یک درگیری احتمالی با چین در غرب اقیانوس آرام هم نقش دارند.

مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی هشدار داده که مصرف بالای مهمات در جنگ ایران یک «پنجره آسیب‌پذیری» برای آمریکا ایجاد کرده و بازسازی بخشی از این ذخایر چند سال زمان می‌برد.

بخش دیگری از معادله مهمات آمریکایی، به هزینه بالای آن مربوط می‌شود؛ دولت ترامپ در ماه ژوئن درخواست بودجه تکمیلی ۸۷ میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلاری به کنگره ارائه کرد. برآورد سی‌اس‌آی‌اس این است که حدود یک‌سوم این مبلغ به طور مستقیم به هزینه‌های جنگ ایران مربوط می‌شود. دفتر مدیریت و بودجه کاخ سفید هزینه جنگ را در آن مقطع حدود ۳۰ میلیارد دلار برآورد کرده بود.

«ترامپ نمی‌خواهد بازنده به نظر برسد»

با وجود تمام این مولفه‌ها که هر کدام می‌توانند در ساختار تصمیم‌گیری کاخ سفید موثر باشند، نکته قابل تامل دیگری هم وجود دارد که ممکن است از همه موارد پیشین مهم‌تر باشد.

باربارا اسلاوین در پاسخ به این که مهم‌ترین عامل در محاسبات ترامپ درباره ایران چیست، گفت: «در این مقطع، او فقط نمی‌خواهد شبیه یک بازنده به نظر برسد.»

جنتلسون، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا هم تقریبا ارزیابی مشابهی دارد: «بله، انتخابات میان‌دوره‌ای و هزینه اقتصادی مهم هستند اما از همه اینها کلیدی‌تر، خودبزرگ‌بینی و خودشیفتگی ترامپ است. او به حس برنده بودن نیاز دارد.»

در پرونده ایران، این نیاز ترامپ به «برد» یک سابقه مشخص هم دارد: برجام. او سال ۲۰۱۸ در حالی از توافق هسته‌ای با ایران خارج شد که به گواه گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، تهران به تعهداتش پایبند بود.

ترامپ بارها برجام را یکی از بدترین توافق‌هایی معرفی کرد که آمریکا امضا کرده است و در نهایت هم از آن خارج شد. در این شرایط وقتی بخواهد توافق تازه‌ای با ایران امضا کند، به طور طبیعی با آنچه پیش‌تر از آن بیرون رفته، مقایسه خواهد شد.

ضمن این که رئيس‌جمهور آمریکا کمتر از ۳ ماه قبل این تجربه را پشت سر گذاشته است. بعد از یادداشت تفاهم بین ایران و آمریکا که به امضای مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ رسید، بخشی از محافظه‌کاران آمریکایی، ترامپ را متهم کردند که امتیازات زیادی به ایران داده است.

دموکرات‌ها هم روی این پرسش تاکید کردند که اگر قرار بود چنین توافقی با ایران حاصل شود چرا اساسا او از برجام خارج شد و چرا دو بار در جنگ‌هایی با ایران مشارکت داشت که هزینه‌های مالی سنگینی بر دوش آمریکا گذاشت؟

رویترز همان زمان گزارش داد، مشاوران ترامپ گفته‌اند که او در محافل خصوصی نگران بوده که توافقش حتما بهتر از توافق اوباما دیده شود.

جنتلسون می‌گوید که برای فهم این رفتار، مقایسه ترامپ با اوباما می‌تواند تصویر دقیقی به ما ارائه دهد: «عقده اوباما در ترامپ مقایسه گویاتری است. توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ نسبتا خوب کار می‌کرد که ترامپ در دوره اول از آن خارج شد.»

«حتی بعضی از مقام‌های ارشد امنیت ملی اسرائیل، از جمله روسای پیشین موساد و شین‌بت، معتقد بودند با وجود نقص‌های توافق، ماندن در آن بهتر از خروج بود.»

این استاد دانشگاه دوک آمریکا می‌افزاید: «ترامپ در این موضوع و خیلی مسائل دیگر وسواس دارد که نشان دهد بهتر از اوباما عمل کرده است. این که جنگ او با ایران نتیجه عکس داده، او را دیوانه می‌کند.»

برای ترامپ، توافق تازه باید دست‌کم به عنوان چیزی بهتر از برجام قابل عرضه باشد.

مولفه دیگری که ممکن است در محاسبات رئيس‌جمهور آمریکا تاثیر بگذارد اسرائيل است. نیویورک تایمز گزارش داده که بنیامین نتانیاهو پیش از جنگ طرح مفصلی برای حمله به ایران به ترامپ ارائه کرد و رئیس موساد نیز طرح تحریک اعتراضات داخلی در ایران را با مقام‌های دولت آمریکا در میان گذاشت. جنتلسون با این حال می‌گوید: «نتانیاهو در ماه فوریه تا حدی تاثیر داشت، اما داشت دری را هل می‌داد که از قبل باز بود.»

پس از تفاهم ژوئن نیز نشانه‌هایی از اختلاف دیده شد. مقام‌های اسرائیلی نسبت به بعضی از ترتیبات مورد بحث میان واشنگتن و تهران، به‌ویژه درباره لبنان، ابراز نگرانی کردند.

بی‌اعتمادی تهران به ترامپ

به رغم این که برخی ناظران معتقدند که ایران برای دستیابی به توافق باید به ترامپ اجازه بدهد که آن‌را به عنوان یک پیروزی به طرفدارانش بفروشد، در مقابل سابقه تاریخی روابط دو طرف تردیدها و نگرانی‌های بیشتری را در طرف ایرانی زنده می‌کند.

ترامپ در سال ۲۰۱۸ از برجام خارج شد. در جنگ ۱۲روزه سال ۲۰۲۵، واشنگتن در حالیکه مشغول مذاکره با ایران بود و از حمله اسرائیل از پیش مطلع بود، در دفاع از اسرائیل مشارکت کرد و بعد خود نیز مستقیما به تاسیسات هسته‌ای ایران حمله کرد. در فوریه ۲۰۲۶ نیز دو روز پس از دور دیگری از مذاکرات، حملات آمریکا و اسرائیل آغاز شد؛ حملاتی که علی خامنه‌ای و شماری از فرماندهان و مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی در آن کشته شدند.

بعد از تفاهم ژوئن نیز مقام‌های ایرانی، آمریکا را به نقض مفاد آن متهم کردند. آلن ایر، دیپلمات پیشین وزارت خارجه آمریکا، در خصوص نگاه ایران به این موضوع، می‌گوید: «ایران فرض را بر این گذاشته که خصومت آمریکا و اسرائیل و تلاش برای سرنگونی جمهوری اسلامی ادامه خواهد یافت.»

به گفته او، تهران به همین دلیل خود را در یک «وضعیت جنگی» می‌بیند و تلاش می‌کند که بازدارندگی‌اش را با حفظ کنترل بر تنگه هرمز، توان تهدید کشورهای حاشیه خلیج فارس و بازسازی صنایع دفاعی افزایش دهد.

این سابقه به مخالفان توافق در تهران یک نظریه روشن می‌دهد: توافقی که ترامپ بتواند در آمریکا بفروشد، لزوما تضمینی برای دوام آن ایجاد نمی‌کند.

خانم اسلاوین در پاسخ به پرسشی درباره این که آیا ترامپ آماده است در صورت نپذیرفتن شروطش از سوی ایران به یک رویارویی طولانی ادامه دهد، می‌گوید: «متاسفانه فکر می‌کنم این اتفاق محتمل است مگر اینکه ایران بعد از انتخابات میان‌دوره‌ای چیزی به ترامپ بدهد.»

ترامپ توافقی می‌خواهد که بتواند آن را بهتر از برجام معرفی کند. تهران هم حاضر نیست بدون دریافت امتیاز کافی راه چنین پیروزی سیاسی‌ای را برای او باز کند.

با این حال، هرچند ترامپ با محدودیت‌هایی رو به روست اما ادامه این وضعیت برای ایران هم هزینه‌های بسیاری دارد. مشکلات اقتصادی که برخی از ناظران آن‌را دلیل اصلی اعتراضات دی ماه می‌دانند برطرف نشده و ارزش پول ملی هم در این مدت به پایین‌ترین سطح رسیده است. تورم، تعلیق و بیکاری هم به مجموعه مشکلات پیشین افزوده شده‌اند.

جمهوری اسلامی نمی‌تواند مطمئن باشد توافق تازه با ترامپ پایدار خواهد ماند؛ همان‌طور که نمی‌تواند مطمئن باشد ادامه فشار از طریق تنگه هرمز زودتر از اقتصاد ایران، سیاست آمریکا را فرسوده خواهد کرد و در عین حال اطمینانی هم وجود ندارد که ادامه این وضعیت بغرنج اقتصادی، به موج تازه‌ای از اعتراضات داخلی در ایران منجر نشود.