آیا ممنوع‌کردن شبکه‌های اجتماعی برای نوجوانان اثرگذار است؟

اگر فرزند داشته باشید یا کسی از نزدیکانتان بچه داشته باشد، خوب با دردسر اصلی والدین معاصر آشنا هستید: اسکرین‌تایم و اپ‌های متعدد که بچه‌ها می‌خواهند بی‌توقف روی گوشی و تبلت استفاده کنند؛ از اینستاگرام گرفته تا یوتیوب.

این‌روزها به نظر می‌رسد در کشورهای غربی حرف کسانی که می‌گویند باید اصلا دسترسی بچه‌ها به این اپ‌ها را ممنوع کرد، به‌مرور پرزورتر می‌شود.

در ماه‌های اخیر کشورهای مختلفی قوانینی گذاشته‌اند که دسترسی به شبکه‌های اجتماعی را برای بچه‌ها ممنوع یا خیلی محدود می‌کند. یکی از تازه‌ترین این اقدامات، رای پارلمان فرانسه به طرح ممنوعیت دسترسی و استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای افراد زیر ۱۵ سال است که با اکثریت قاطع آرا تصویب شد. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، حامی تصویب این قانون بود. به‌این‌ترتیب فرانسه، اولین کشور اتحادیه اروپا شد که چنین محدودیت سنی سخت‌گیرانه‌ای را درباره دسترسی نوجوانان به پلتفرم‌های آنلاین وضع کرده است.

پیش از فرانسه، دولت بریتانیا نیز اعلام کرده بود که قصد دارد طرح ممنوعیت دسترسی افراد زیر ۱۶ سال به شبکه‌های اجتماعی را به پارلمان ارائه کند؛ طرحی که در صورت تصویب، قرار است از بهار سال آینده اجرا شود و پلتفرم‌هایی مانند یوتیوب، تیک‌تاک، اینستاگرام، اسنپ‌چت، فیس‌بوک و اکس (توییتر سابق) را ملزم به جلوگیری از دسترسی این گروه سنی کند.

واکنش یک دانش‌آموز بریتانیایی به این تصمیم، خیلی در شبکه‌های اجتماعی موردتوجه قرار گرفت؛ وقتی خبرنگار از او پرسید حالا با ساعت‌هایی که دیگر نمی‌توانی در یوتیوب سپری کنی، می‌خواهی چه کار کنی؟ و این دانش‌آموز با خون‌سردی پاسخ داد: به «دیوار خیره می‌شوم.»

اما واکنش طرفداران این محدودیت‌ها به این سردی نبوده است. آنها یادآوری می‌کنند در این یک دهه گذشته، هم‌زمان با رشد و رونق شبکه‌های اجتماعی، آمار اضطراب، افسردگی و مشکلات سلامت روان بین نوجوانان بالا رفته است.

شادی رامز، روان‌درمان‌گر و مددکار اجتماعی، می‌گوید: «آمارهای مختلف نشان می‌دهد استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای مغز در حال رشد و در حال توسعه مانند این است که یک ماده سمی را هر روز به مقدار کم استفاده کنیم. این برای ما ثابت شده است. داده و آمار به ما نشان می‌دهد.»

او می‌گوید: «در علم مغز و روان‌شناسی راجع به مغز در حال رشد و توسعه صحبت می‌کنیم. وقتی اصطلاحا به کسی می‌گوییم بچه، خیلی‌وقت‌ها ذهنیت این است که داریم راجع به یک بچه ۱۴ ساله حرف می‌زنیم. ولی از نظر علمی داریم درباره مغز صحبت می‌کنیم. معلوم شده توسعه قسمت جلویی آن، پشت پیشانی، بین ۲۳ تا ۲۵ سالگی کامل می‌شود. که مهم‌ترین قسمت مغز برای روابط اجتماعی، تنظیم احساسات، افسردگی و اضطراب، تمایل به خودکشی، همه این‌ها در این قسمت مغز اتفاق می‌افتد. وقتی این‌جوری نگاه می‌کنیم و تاثیر شبکه‌های اجتماعی و محتواهای کوتاه روی آن قسمت از مغز را در نظر می‌گیریم، آن‌وقت اگر بچه ۱۶ ساله‌ام از من بخواهد که در مساله دسترسی به شبکه‌های اجتماعی، خودش برای خودش تصمیم بگیرد، آیا چنین اجازه‌ای می‌دهیم؟»

گزارش شده یکی از دلایل توجه دولت‌های غربی برای ممنوع‌کردن دسترسی نوجوانان به شبکه‌های اجتماعی، به کتاب پرفروش «نسل مضطرب» برمی‌گردد؛ از جمله همسر رئیس یکی از ایالت‌های کشور استرالیا که با خواندن این کتاب، عزمش را برای حمایت از این ممنوعیت‌ها برای نوجوانان در کشورش جزم کرد. کتابی که می‌توان گفت هر کس آن را بخواند، مضطرب می‌شود! چندین ترجمه فارسی هم از این کتاب در ایران منتشر شده است.

در این کتاب مفصل، جاناتان هایت، روان‌شناس اجتماعی، استدلال می‌کند که کودکی در دهه‌های اخیر، دچار یک تغییر بنیادی شده است. کودکی مبتنی بر بازی، استقلال، تجربه‌کردن و وقت‌گذراندن با بچه‌های دیگر، جایشان را داده‌اند به کودکی مبتنی بر گوشی و تبلت و فضاهای آنلاین. محیطی که مقبولیت با لایک و بازنشر سنجیده می‌شود و خیلی تجربه‌ها را نمی‌شود در آن پیدا کرد.

یک راه‌حل محوری دکتر هایت برای احیای دوره کودکی این است: فرصت بیشتر برای تجربه دنیای واقعی با عقب‌انداختن دسترسی به گوشی هوشمند، و عقب‌ترانداختن دسترسی به شبکه‌های اجتماعی.

تردید درباره «سریع‌ترین راه‌حل»

واقعیت این است که بزرگسالان با وجود همه اختلاف‌های عمیقی که این سال‌ها در دوقطبی‌ها و چندقطبی‌های سیاسی مختلف با یکدیگر دارند، ظاهرا سر این اتفاق‌نظر دارند که به عنوان سریع‌ترین راه‌حل برای حل بحران سلامت روانی کودکان و نوجوانان، باید شبکه‌های اجتماعی را برای بچه‌ها ممنوع کرد.

اما این رویکرد منتقدان معتبری هم دارد که می‌گویند این میزان تمرکز روی این راه‌حل می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

کندیس اودجرز، روان‌شناس کودک و نوجوان، یکی از آنان است که استدلال می‌کند حتی یک تحقیق علمی و معتبر هم وجود ندارد که نشان دهد بستن دسترسی نوجوانان به شبکه‌های اجتماعی، تاثیر مثبتی روی سلامت روان آنان داشته باشد.

از نگاه کسانی مثل او، اتفاقا برای بعضی نوجوانان، فضاهای آنلاین می‌توانند جایی هم برای دوستی، حمایت‌گرفتن و احساس تعلق باشند؛ به‌ویژه در دنیایی که محیط‌هایی که بتوانند این کار را برای بچه‌ها بکنند، کمتر و کمتر می‌شوند.

این گروه که درباره فایده‌بخشی و حسن‌نیت ممنوعیت‌های دولتی تردید دارند هشدار می‌دهند که اگر همه تقصیرها را صرفا به گردن گوشی و تبلت و شبکه‌های اجتماعی بیاندازیم، داریم عوامل مهم‌تری را نادیده می‌گیریم؛ از مشکلات اقتصادی والدین و تنش‌های درون خانواده گرفته، تا بحران تنهایی و کمبود خدمات سلامت روان؛ این مشکلات عمیق‌تری‌اند و با دستور و مصوبه نمی‌شود یک‌شبه ممنوعشان کرد.

دکتر اودجرز می‌گوید عجیب نیست سیاستمداران ترجیح بدهند در اولین اقدام، شبکه‌های اجتماعی را ممنوع کنند؛ چون راه‌انداختن پارک بازی و خانه محله و ورزشگاه مخصوص بچه‌ها هم خیلی پرخرج‌تر است و هم بیشتر طول می‌کشد تا به نتیجه برسد.

آیا محدودیت‌ها کار می‌کنند؟

گذشته از این‌که آیا این ممنوعیت‌ها موثراند یا نه، این پرسش هم مطرح است که آیا اصلا این محدودیت‌ها قابل اجرا هستند؟

حامیان این محدودیت‌ها امیدوارند با افزایش شمار کشورهایی که در این باره اقدام کرده‌اند، شاید سرانجام شرکت‌های پشت شبکه‌های اجتماعی اهمیت بیشتری به نگرانی‌ها بدهند. ولی منتقدان هم می‌گویند ممنوعیت‌های کلی، عملا بچه‌ها را در معرض خطر بیشتری قرار می‌دهد.

جولیا دیویدسون که در دانشگاه ایست‌لاندن استاد عدالت قضایی در زمینه جرایم سایبری است و یکی از برجسته‌ترین کارشناسان در بریتانیا در زمینه حمایت، سیاست‌گذاری و اقدام در زمینه حفاظت از کودکان در مقابل آسیب‌های آنلاین و جرایم سایبری، می‌گوید: «نگرانی‌مان این است که با این ممنوعیت‌ها، بچه‌ها برای ارتباط با یکدیگر به پلتفرم‌های دیگری کوچ کنند که مقررات کمتری دارند، یا در «دارک‌وب» هستند. ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی در استرالیا هنوز خیلی تازه است، ولی بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد حدود دو سوم بچه‌ها این ممنوعیت‌ها را رعایت نمی‌کنند. در عوض سراغ راه‌هایی رفته‌اند که بتوانند همچنان وارد شبکه‌های اجتماعی شوند. مثلا با استفاده از وی‌پی‌ان.»

شواهد هم نشان می‌دهد ابزارهای احراز سن هنوز آن‌قدر بی‌نقص نیستند که بتوانند مانع ورود بچه‌های مصمم شوند. خیلی‌ها می‌بینند که بچه‌ها می‌توانند جوری والدینشان را زیر فشار بگذارند و عاصی‌شان کنند که آخر سر خود والدین برای آنها حساب بزرگ‌سال درست کنند. در این صورت بچه‌ها دیگر همان محدودیت‌های حساب نوجوانان را هم ندارند.

شادی رامز، روان‌درمانگر، می‌گوید باید میزان اثربخشی این ممنوعیت‌ها بررسی شود. بااین‌حال، او یادآوری می‌کند که چند دهه پیش سیگارکشیدن نیز رفتاری محبوب و عادی بود ولی مدتی طول کشید تا با فرهنگ‌سازی، از رفتاری «باحال که همه دوستش داشتند و هنجار بود» به رفتاری تبدیل شود که امروز نگاه متفاوتی به آن وجود دارد.

مسوولیت شرکت‌ها یا والدین؟

بسیاری از کارشناسان معتقدند شرکت‌های بزرگ مالک شبکه‌های اجتماعی، منافع تجاری و به حداکثر رساندن سود را در اولویت قرار می‌دهند. گزارش‌ها و شواهد متعددی نیز نشان می‌دهند که این شرکت‌ها برای یافتن راه‌هایی جهت نگه‌داشتن هرچه بیشتر کاربران، و نه فقط نوجوانان، در اپلیکیشن‌هایشان سرمایه‌گذاری گسترده‌ای کرده‌اند.

جولیا دیویدسون، استاد دانشگاه ایست‌لاندن، می‌گوید: «این محدودیت‌ها بار را روی دوش بچه‌ها می‌گذارد. و همین‌طور والدین‌شان که حالا باید پلیس این هم باشند که بچه‌ها در شبکه‌های اجتماعی می‌روند یا نه. در حالی که سنگینی این بار باید روی شانه شرکت‌های فناوری گذاشته شود. که حواسشان باشد پلتفرم‌هایشان رو برای بچه‌ها امن‌تر کنند. که نسخه مناسب بچه‌ها هم داشته باشند. آنها هستند که باید در طراحی اپ‌ها و پلتفرم‌ها، امنیت بچه را در نظر بگیرند. ممنوعیت تنها راه‌حل نیست. باید یک رویکرد جامع برای حفاظت از بچه‌ها در فضای آنلاین داشته باشیم.»

هم کسانی که مطالعاتشان زمینه ممنوعیت‌های اخیر شده و هم کسانی که درباره این ممنوعیت‌ها به عنوان تنها یا اصلی‌ترین راه‌حل تردید دارند، هردو بر سر یک نکته توافق دارند: اوضاع فعلی، خوب نیست. به اندازه کافی حواسمان به سلامت روان بچه‌ها نیست. ارتباط بچه‌ها با فناوری و گوشی و تبلت، خیلی جای کار دارد. به‌خصوص برای نسلی که زندگی‌شان خیلی بیش از ما و نسل‌های قبلی با فناوری‌های مختلفی گره خورده که شاید الان اصلا هنوز اثری از آنها در زندگی‌های روزمره ما نباشد.

دکتر جولیا دیویدسون می‌گوید: «سواد دیجیتالی، تاب‌آوری آنلاین و همین‌طور مهارت‌های فنی برای این نسل خیلی مهم است. کسانی مثل من که مدت طولانی‌ است برای حفاظت از بچه‌ها در فضای آنلاین تلاش می‌کنیم، این نگرانی را داریم که محدودیت‌ها می‌تواند مانع بهبود همین مهارت‌ها شود.»

در این شرایط خیلی از متخصصان می‌گویند بهتر است به جای تمرکز صرف بر محدودیت‌هایی که دولت‌ها وضع می‌کنند، به کیفیت استفاده کودکان از شبکه‌های اجتماعی نیز توجه کرد: چه محتوایی می‌بینند؟ با چه کسانی در ارتباط‌ هستند؟ آیا خوابشان خوب است؟ هیچ فعالیت و معاشرت آفلاین دیگری هم دارند؟ و اصلا این‌که اگر بخواهند در گوشی و تبلت‌شان نباشند، گزینه دیگری هم برای آنان وجود دارد؟

شادی رامز، روان‌درمان‌گر، می‌گوید: «مهم‌ترین اصل برای این‌که بتوانیم از بچه‌هایمان حفاظت کنیم این است که با آنها ارتباط داشته باشیم. ارتباط عمیقی که در آن اعتماد باشد. و بعد هم مهم است جایگزین‌هایی برای فعالیت آنلاین بچه‌ها پیدا کنیم. ولی جایگزین روابط مجازی، می‌تواند روابط غیرمجازی باشد. خیلی روش‌های دیگر را می‌توانیم جایگزین کنیم ولی ارتباط محترمانه و با اعتماد، کلید اصلی است.»