آیا با نوع تازه‌ای از دیابت روبه‌رو هستیم؟ پزشکان از پیامدهای تشخیص اشتباه هشدار می‌دهند

زمانی که داکتران برای نخستین بار به نوئلا موکومبی انسولین تزریق کردند، تصور می‌کردند جان او را نجات می‌دهند. اما این زن ۳۰ ساله اهل جمهوری دموکراتیک کنگو می‌گوید این درمان باعث شد احساس کند در حال مردن است.

نوئلا، که آرایشگر و مادر دو فرزند است، در سال ۲۰۲۳ تشخیص داده شد که به دیابت نوع یک مبتلاست، اما او می‌گوید از همان ابتدا احساس می‌کرد که ایرادی در کار وجود دارد.

به گفتهٔ او پس از آغاز تزریق روزانه انسولین، دچار سرگیجه شد و تعادل خود را از دست داد. سپس یک روز از حال رفت.

او به بخش جهانی بی‌بی‌سی گفت: «مشغول مرتب کردن لباس‌های کودکانم بودم که شوهرم مرا در حال جیغ زدن روی زمین پیدا کرد.»

سه سال بعد، متخصصان به او گفتند که احتمالا به دیابت نوع۵ مبتلا است.

دیابت که بیش از ۸۳۰ میلیون نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده، زمانی رخ می‌دهد که بدن نتواند با استفاده از انسولین قند خون را به‌درستی تنظیم کند و در نتیجه سطح قند خون به شکل خطرناکی بالا برود.

گفته می‌شود که دیابت نوع۵ در پی سال‌ها تغذیه نامناسب، به‌ویژه در دوران کودکی و نوجوانی ایجاد می‌شود. این نوع بیماری سال گذشته از سوی فدراسیون بین‌المللی دیابت، که نماینده ۲۵۱ انجمن ملی دیابت است، به رسمیت شناخته شد.

با این حال، سازمان جهانی صحت هنوز این بیماری را به‌عنوان نوعی مستقل از دیابت به رسمیت نشناخته و معتقد است شواهد کافی برای چنین نتیجه‌گیری‌ وجود ندارد.

برخی دانشمندان بر این باورند که دیابت نوع ۵ ممکن است تا ۲۵ میلیون نفر از مبتلایان به دیابت را درگیر کرده باشد و هشدار می‌دهند که اشتباه گرفتن آن با سایر انواع دیابت به بیماران آسیب می‌رساند.

داکتر مردیث هاوکینز، رئیس مؤسسه جهانی دیابت در کالج پزشکی آلبرت اینشتین می‌گوید طبقه‌بندی نادرست این بیماری «مشکلی بسیار گسترده» است و درمان نامناسب با انسولین می‌تواند جان بیماران را به خطر بیندازد.

«خستگی مداوم»

دیابت نوع۱ یک بیماری خودایمنی است که در آن بدن تولید انسولین را متوقف می‌کند، در حالی که دیابت نوع۲ با مقاومت بدن در برابر انسولین مرتبط است.

اما دانشمندان می‌گویند دیابت نوع۵ ممکن است با سوءتغذیه مزمن مرتبط باشد که بر رشد پانکراس، اندامی که انسولین تولید می‌کند، تأثیر می‌گذارد.

بدن این بیماران هنوز انسولین تولید می‌کنند، اما مقدار آن کافی نیست و در عین حال بدن آنها ممکن است به انسولین حساسیت غیرعادی داشته باشد. به همین دلیل، درمان‌های رایج همیشه مؤثر نیستند و در برخی موارد حتی می‌توانند مضر باشند.

همان‌طور که برای نوئلا رخ داد، حتی یک دوز معمولی انسولین می‌تواند باعث هیپوگلیسمی یا افت قند خون شود که در آن سطح قند خون به شکل خطرناکی پایین می‌آید و ممکن است کشنده باشد.

دیابت نوع ۵ نیز مانند دیگر انواع دیابت می‌تواند به عوارض جدی از جمله نابینایی، نارسایی گرده، آسیب عصبی و زخم‌هایی که به‌کندی بهبود می‌یابند و گاهی به قطع عضو منجر می‌شوند، بینجامد.

با توجه به اینکه این بیماری اغلب جوانان بسیار لاغر با سطح بالای قند خون را درگیر می‌کند، به‌راحتی با دیابت نوع۱ اشتباه گرفته می‌شود. علائم آن نیز می‌تواند بسیار مشابه باشد.

نوئلا که اکنون در یوگاندا زندگی می‌کند، می‌گوید تجربه او نیز همین‌گونه بوده است. او می‌گوید از زمانی که به یاد دارد لاغر بوده و اندکی پس از تولد دومین فرزندش احساس بیماری کرده است.

«دهانم همیشه خشک بود. آب بسیار زیادی می‌نوشیدم و حتی شب‌ها دو یا سه بار از خواب بیدار می‌شدم.»

نوئلا همچنین به سرعت وزن کم کرد و وزنش از ۵۸ کیلوگرم به ۴۹ کیلوگرم رسید. او می‌گوید همیشه احساس خستگی می‌کرد که یکی از علائم شایع دیابت نوع ۱ است.

دیابت مرتبط با لاغری

دیابت نوع۵ به‌ویژه در بخش‌هایی از آسیا و جنوب صحرای افریقا دیده می‌شود، مناطقی که سوءتغذیه در دوران کودکی همچنان گسترده است. با این‌حال، تحقیقات نشان می‌دهد که میزان ابتلا به دیابت در میان افراد کم‌وزن در کشورهای دیگر نیز در حال افزایش است.

مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۳ در نشریه «مراقبت از دیابت» منتشر شد و بر پایه داده‌های بیش از ۲/۶ میلیون بزرگسال در ایالات متحده انجام شد، نشان داد که میزان ابتلا به آنچه «دیابت افراد لاغر» نامیده می‌شود، در میان افراد غیرچاق رو به افزایش است.

سوفیا شارر از لندن معتقد است وضعیت او با این تعریف مطابقت دارد. او ۲۳ ساله بود که آزمایش‌های معمول خون به‌طور غیرمنتظره نشان داد سطح قند خونش در محدوده دیابت قرار دارد.

این روزنامه‌نگار که اکنون ۲۶ سال دارد، می‌گوید در بیشتر دوران کودکی و نوجوانی به‌شدت دچار کمبود وزن بوده و حتی مدتی را در شفاخانه سپری کرده بوده است. اما زمانی که در ۱۹ سالگی شروع به افزایش وزن کرد، احساس ناخوشی نیز آغاز شد.

«خیلی زود دچار گرسنگی شدید و لرزش می‌شدم و احساس می‌کردم ممکن است از حال بروم.»

سوفیا می‌گوید پس از اینکه آزمایش‌ها دیابت نوع۱ و گونه‌های نادر ژنتیکی این بیماری را رد کردند، پزشکان در نهایت او را «به دلیل نداشتن گزینه دیگر» به یک کلینیک دیابت نوع۲ ارجاع دادند.

یکی از دانشمندانی که در شناسایی دیابت نوع۵ نقش داشته، به سوفیا گفت که احتمالا برخی از ویژگی‌های این بیماری را دارد. با این حال، از آنجا که در حال حاضر هیچ آزمایش تشخیصی رسمی برای این بیماری در بریتانیا وجود ندارد، وضعیت او همچنان تأیید نشده باقی مانده است.

به‌رسمیت شناخته شدن

این نبود آزمایش تشخیصی قطعی تا حدی توضیح می‌دهد که چرا این بیماری در سطح بین‌المللی به‌گونه‌ای متفاوت شناسایی شده است.

سازمان جهانی صحت در سال ۱۹۸۵ این بیماری را با عنوان «دیابت مرتبط با سوءتغذیه» به رسمیت شناخت، اما ۱۲ سال بعد آن را از طبقه‌بندی رسمی خود حذف کرد چون داکتران نتوانستند بر سر تفاوت آن با دیابت نوع۲ به توافق برسند.

پس از آن، این بیماری تا حد زیادی از کتاب‌های درسی طبی و راهنماهای بالینی کنار گذاشته شد.

اما در اپریل ۲۰۲۵، فدراسیون بین‌المللی دیابت به‌طور رسمی این بیماری را به رسمیت شناخت. مطالعه‌ای که سال گذشته توسط بیش از ۵۰ دانشمند انجام شد و در نشریه لنست منتشر شد، در این تصمیم نقش داشت.

سازمان جهانی صحت اعلام کرد که بازنگری‌های انجام‌شده در سیستم طبقه‌بندی این سازمان در سال‌های ۱۹۹۹ و ۲۰۰۶ «شواهد علمی کافی برای قرار دادن این بیماری به‌عنوان یک دسته جداگانه پیدا نکرد».

با این‌حال، این سازمان اذعان می‌کند که طبقه‌بندی فعلی آن «ویژگی‌های بالینی همه موارد دیابت را در بر نمی‌گیرد» و ممکن است دیابت نوع ۵ در آینده، در صورت وجود «شواهد علمی باکیفیت»، دوباره به دستورالعمل‌های این سازمان بازگردد.

حامیان این طبقه‌بندی می‌گویند به رسمیت شناخته شدن این بیماری از سوی فدراسیون بین‌المللی دیابت، همین حالا نیز به بیماران کمک کرده است درمان مناسب‌تری دریافت کنند.

دکتر مردیث هاوکینز، رئیس مؤسسه جهانی دیابت در کالج پزشکی آلبرت اینشتین در نیویارک، با اشاره به یکی از مهم‌ترین کتاب‌های مرجع طبی در جهان می‌گوید: برای نخستین بار، به‌زودی فصلی درباره این بیماری در کتاب «غدد درون‌ریز دی‌گروت» گنجانده خواهد شد.

دوباره احساس قدرت بیشتری دارم

چندین نهاد بزرگ بین‌المللی، از جمله سازمان جهانی صحت و انجمن دیابت امریکا، به همراه شماری از دانشمندان، در مورد اینکه آیا دیابت نوع۵ واقعا یک بیماری مستقل است یا نه، تردید دارند.

یکی از متخصصان دیابت در هند معتقد است آنچه امروز «دیابت نوع۵» نامیده می‌شود، ممکن است در واقع نوعی دیابت نوع۲ در افراد کم‌وزن یا گونه‌ای از دیابت نوع۱ باشد، نه یک بیماری مجزا.

داکتر وی موهان، رئیس مرکز تخصصی دیابت دکتر موهان در شهر چنای هند می‌گوید: «اگر این دیابت نوع۵ است، به من بگویید چگونه آن را تشخیص می‌دهید؟ یک نشانگر مشخص به من نشان دهید.»

داکتران بدون حتی یک آزمایش تشخیصی واحد، به مجموعه‌ای از نشانه‌ها از جمله سوءتغذیه در دوران کودکی، وزن پایین بدن و واکنش غیرعادی شدید به انسولین توجه می‌کنند.

فدراسیون بین‌المللی دیابت اکنون یک گروه کاری تشکیل داده تا معیارهای رسمی تشخیص و دستورالعمل‌های درمانی این بیماری را تدوین کند.

تحقیقات اولیه نشان می‌دهد که برخی از بیماران ممکن است با تغذیه بهتر و مصرف دوا تحت نظارت دقیق، به درمان پاسخ مناسبی بدهند.

با این حال، تأمین بودجه همچنان یکی از چالش‌های اصلی است؛ آن هم در شرایطی که کمک‌های خارجی و بودجه‌های جهانی حوزه سلامت، از جمله از سوی کمک‌کنندگان بزرگی مانند امریکا و بریتانیا کاهش یافته است.

برخی محققان نیز نگران‌اند که این بیماری در مناطقی که با جنگ، قحطی و ناامنی غذایی روبه‌رو هستند، شایع‌تر شود.

پروفیسور هاوکینز می‌گوید: «به نظر می‌رسد که در آستانه یک بحران بسیار جدی جهانی غذا قرار داریم. این خبر بسیار بدی برای نسل آینده خواهد بود.»

پس از آنکه تشخیص نوئلا بازنگری شد، پزشکان میزان انسولین او را کاهش دادند و درمان با متفورمین، دوایی که معمولا برای دیابت نوع دو تجویز می‌شود، را آغاز کردند.

او می‌گوید وضعیت سلامتی‌اش به شکل چشمگیری بهبود یافته است، بینایی‌اش بهبود یافته و دوباره وزن اضافه کرده است.

نوئلا می‌گوید: «احساس می‌کردم بسیار ضعیف شده‌ام، اما حالا خیلی قوی‌تر هستم.»