روز جهانی کچالو؛ این ماده غذایی چگونه وارد دسترخوان مردم افغانستان شد؟

امروز( ۳۰ می) توسط ملل متحد به عنوان روز جهانی کچالو نامگذاری شده است. از سال ۲۰۰۸ تاکنون این روز در کشورهای مختلف جهان گرامی داشته می‌شود.

سازمان غذا و زراعت ملل متحد می‌گوید که امروزه کچالو به سومین غذای پرمصرف در جهان تبدیل شده و بخش مهمی از رژیم غذایی مردم سراسر دنیا را تشکیل می‌دهد.

شعار امسال روز جهانی کچالو «جایی که کچالو رشد می‌کند، معیشت‌ها رونق می‌یابد» است.

به گزارش ملل متحد پنج هزار نوع کچالو در جهان وجود دارد.

از کچالو ده‌ها نوع غذای مختلف به صورت مستقل و یا در ترکیب با سایر مواد غذایی در سراسر جهان از جمله در افغانستان تولید می‌شود.

این گیاه اکنون از غذاهای مشهور جهان است ولی شکل،‌ اندازه و رنگ کچالوها با یکدیگر متفاوت است.

از آنجا که کچالو ارزانتر از سایر غذاها است، بخش مهمی از رژیم غذایی مردم را در افغانستان تشکیل می‌دهد.

در کشورهای مختلف انواع غذا از کچالو تولید می‌شود که در افغانستان غذاهای مشهوری که از آن تولید می‌شود عبارتند از چپس، قورمه، کچالوی آب پز و کلوخی. همچین کچالو با گوشت، برنج و سایر سبزیجات هم در افغانستان مصرف می‌شود.

اهمیت غذایی کچالو برای مردم افغانستان چنان زیاد است که این اصطلاح در ولایت‌های جنوب غربی این کشور مشهور است که «کچالو در شکست ارتش شوروی در افغانستان نقش داشت».

کچالو یک ماده غذایی ارزان و قابل نگهداری است که بخش عمده رژیم غذایی نیروهای مجاهدین را که با نیروهای شوروی و دولت وقت می‌جنگیدند، تشکیل می‌داد.

ظاهرجان سرک، باشنده ولایت قندهار، به بی‌بی‌سی گفت: «به یاد دارم در دوران جهاد که مجاهدین مشغول جنگ بودند، وقتی در محلات به خانه کدام آشنا می‌رفتیم، اگر چاشت می‌بود قورمه کچالو می‌پختند. کسانی که بسیار فقیر بودند کچالو را با ماست یا دوغ می‌خوردند.»

کچالو در سراسر افغانستان تولید می‌شود ولی ولایت بامیان از مراکز اصلی تولید این محصول است.

اخیرا ازبیکستان به سرمایه گذاری در صنعت تولید کچالو در افغانستان ابراز تمایل کرده است.

در روزهای گذشته مقام‌های محلی ولایت بامیان اعلام کردند که دوران وهابوف، رئیس اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری خصوصی ازبیکستان و معاون سفارت این کشوردر افغانستان، در دیدار با والی ولایت بامیان گفته‌ است که ۹۰ هزار جریب زمین زراعتی را برای سرمایه‌گذاری زراعتی و توسعه کشت کچالو در بامیان تحت پوشش قرار خواهد داد.

آقای وهابوف وعده داده که در آینده نزدیک حدود ۴۰ تُن تخم اصلاح‌شده کچالو از خارج از جمله کشور هالند خریداری و به ولایت بامیان منتقل خواهد شد که در حدود ۸۵ تا ۹۰ هزار جریب زمین زراعتی کشت خواهد شد.

متخصصان ازبیکستانی بر این روند نظارت خواهند کرد و این کار با هماهنگی مقام‌های محلی انجام خواهد شد.

خان‌جان الکوزی، عضو هیئت مدیره اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان، می‌گوید تا زمانی که راه پاکستان باز بود، سالانه حدود یک صدهزار تن کچالو به این کشور صادر می‌شد و در فصل زمستان و ماه حمل مقدار کمی کچالو بر عکس از پاکستان به افغانستان صادر می‌شد.

او گفت اکنون که راه پاکستان مسدود است صادرات کچالو به این کشور متوقف شده و حدود یک صد هزار تن کچالو به کشور های آسیای میانه صادر می‌شود.

پس از تنش میان حکومت طالبان و پاکستان گذرگاه‌های مرزی میان دو کشور بسته و تجارت هم میان افغانستان و پاکستان به صورت رسمی متوقف شده است.

کچالو چطور وارد افغانستان شد؟

بر اساس منابع تاریخی کچالو را انگلیسی‌ها در زمان امیر دوست محمد خان به افغانستان معرفی کردند. امیر دوست محمد خان برادری داشت به نام نواب جبار خان و او کسی است که تخم کچالو را از انگلیسی‌ها گرفت و برای اولین بار این گیاه را در غرب کابل و در منطقه «دره چهارده» کاشت.

گادفری توماس ویگن(Godfrey Thomas Vigne) جهانگرد بریتانیایی در کتاب «روایت شخصی سفری به غزنی، کابل و افغانستان و اقامت در دربار دوست‌محمد خان» نوشته است: «کچالوهایی که کاپیتان وید از لودیانه به کابل فرستاده بود، توسط نواب کشت شده بود و نتیجهٔ بسیار امیدوارکننده‌ای داشت. در ایران نیز کچالو مدت‌ها بود که رواج یافته بود و توسط سر جان مالکم معرفی شده بود.»

او در صفحه ۱۷۳ این کتاب نامی کامل نواب را ذکر نکرده ولی در صفحات دیگر کتاب بارها به نام نواب جبار خان برادر دوست محمد خان اشاره کرده است.

براساس نوشته او، این کچالوها در منطقه چهارده کابل کشت شده بود.

این کتاب سفرهای او به افغانستان، هند و آسیای مرکزی را در سال‌های ۱۸۳۲ تا ۱۸۳۴ شرح می‌دهد.

کچالو در کدام منطقه جهان کشف و چطور به سفره مردم راه یافت؟

به نوشته سازمان غذا و زراعت ملل متحد، کچالو تاریخچه‌ای طولانی دارد که به حدود ۸۰۰۰ سال پیش در رشته‌کوه آند در امریکای جنوبی بر می‌گردد؛ جایی که جوامع شکارچی و چینندگان گیاه، شروع به اهلی کردن گونه‌های وحشی کچالو کردند که در اطراف دریاچه تیتیکاکا می‌روییدند.

در قرن شانزدهم میلادی، اسپانیایی‌ها کچالو را از پرو به اروپا آوردند و در کشور خود شروع به کشت آن کردند. این کچالوها که در اسپانیا پرورش می‌یافتند، سپس به عنوان هدایایی عجیب و خاص برای گیاه‌شناسان و حتی شخصیت‌های برجسته‌ای مانند پاپ، به سراسر اروپا فرستاده شدند.

کچالو خیلی زود توجه ملوانان را جلب کرد، زیرا آن را در سفرهای طولانی دریایی آنرا مصرف می‌کردند. به طور کلی، همین موضوع باعث شد که کچالو راهش را به سایر نقاط جهان به صورت گسترده پیدا کند.

به گفته این نهاد، امروزه کچالو به سومین غذای پرمصرف در جهان تبدیل شده و بخش مهمی از رژیم غذایی مردم سراسر دنیا را تشکیل می‌دهد، دلیل آن هم این است که نسبت به سایر محصولات زمین کمتری برای کشت آن نیاز است.

در ابتدا انواع آن محدود بود و این محدودیت باعث شد که به دلیل کمبود ژنیتیکی در برابر بیماریها آسیب پذیرشود. نمونه بارز آن، بیماری «بلایت دیررس» بود که محصولات کچالو را در ایرلند نابود کرد و به قحطی بزرگ دهه ۱۸۴۰ انجامید.

کچالو اکنون در جهان دارای چنان اهمیتی است که سازمان غذا و زراعت ملل متحد حفظ تنوع گونه‌های کچالو را به عنوان یک اولویت در نظر گرفته است و این محصول را از پایه‌های زراعت پایدار و امنیت غذایی در جهان می‌داند.