Biểu tình Đảng Con Gián: Phong trào thanh niên mà Thủ tướng Ấn Độ Modi không lường trước

Mọi chuyện bắt đầu từ một nỗi lo quen thuộc với hàng triệu thanh niên Ấn Độ: nếu các kỳ thi quyết định tương lai của họ không còn đáng tin cậy, thì họ còn có thể đặt niềm tin vào đâu?

Vài tuần sau, vào hôm 20/7, hàng chục ngàn thanh niên nam nữ đã tìm cách tuần hành đến tòa nhà Quốc hội Ấn Độ. Cảnh sát đã đáp trả bằng hơi cay và dùi cui. Hàng ngàn người khác đã xuống đường lại trong những ngày sau đó.

Đảng Nhân dân Con Gián (Cockroach Janta – CJP), một phong trào do giới trẻ lãnh đạo ra đời từ sự phẫn nộ trước hàng loạt vụ rò rỉ đề thi, đã nhanh chóng trở thành làn sóng huy động sinh viên lớn nhất tại Ấn Độ trong nhiều năm qua.

Phong trào yêu cầu cải cách hệ thống giáo dục và kêu gọi Bộ trưởng Giáo dục Dharmendra Pradhan từ chức. Nhân vật trung tâm của phong trào là nhà hoạt động Sonam Wangchuk, người cho biết ông đã giảm 11kg sau khi tuyệt thực 26 ngày để ủng hộ phong trào.

Ông kết thúc tuyệt thực vào tối 23/7, nhưng các thủ lĩnh sinh viên khẳng định biểu tình sẽ tiếp diễn cho đến khi các yêu sách được đáp ứng.

Câu hỏi được đặt ra là: đây chỉ là một cuộc biểu tình của sinh viên, hay là khởi đầu của một điều gì đó lớn hơn?

Lịch sử mang đến các lý do để vừa thận trọng lẫn lạc quan.

Các phong trào sinh viên từng nhiều lần làm thay đổi cục diện chính trị Ấn Độ. Phong trào Nav Nirman ở bang Gujarat đã góp phần châm ngòi cho chiến dịch do nhà lãnh đạo xã hội chủ nghĩa kỳ cựu Jayaprakash Narayan phát động vào thập niên 1970, nhằm vào Thủ tướng Indira Gandhi.

Tuy nhiên, cũng có nhiều phong trào bùng nổ mạnh mẽ rồi nhanh chóng lắng xuống.

Tuy nhiên, điều khiến CJP trở nên khác biệt không chỉ nằm ở quy mô, mà còn ở bản chất và phạm vi của những bất bình mà phong trào này đại diện.

Không giống như nhiều cuộc biểu tình lớn phản đối chính phủ của Thủ tướng Narendra Modi trong thập niên qua – dù là về vấn đề quốc tịch, luật nông nghiệp hay các chính sách gây tranh cãi khác – phong trào này về cơ bản không xuất phát từ khác biệt về ý thức hệ. Nó cũng không đại diện cho lợi ích của một cộng đồng hay nhóm xã hội cụ thể.

Thay vào đó, phong trào này đặt câu hỏi liệu nhà nước còn có thể đảm bảo sự công bằng trong hệ thống thi cử – con đường mà hàng triệu thanh niên Ấn Độ coi là cơ hội quan trọng nhất để thay đổi vị thế xã hội – hay không.

"Hệ thống giáo dục và thi cử, ở mức độ khá lớn, vượt qua các rào cản về đẳng cấp, giai tầng xã hội và giới tính," bà Yamini Aiyar, nghiên cứu viên cao cấp thỉnh giảng tại Đại học Brown, nói với BBC. "Những người tham gia biểu tình không phải là đại diện cho một nhóm lợi ích duy nhất."

Sự đa dạng đó cũng là điều làm cho phong trào này mang màu sắc chính trị khác biệt.

"Phong trào này tập trung vào sự thất bại trong quản lý," Rahul Verma, một nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chính sách có trụ sở tại Delhi, nói với BBC. "Việc nhà nước không thể tổ chức các kỳ thi một cách công bằng và ngăn chặn rò rỉ đề thi khiến đây trở thành một thách thức chính trị rất khác đối với Đảng BJP cầm quyền."

Nhà nghiên cứu này lập luận rằng sự khác biệt đó đã thay đổi cục diện chính trị. Không giống như các cuộc biểu tình trước đây, thường xuất phát từ bất đồng về ý thức hệ hay chính sách, phong trào lần này đặt dấu hỏi về năng lực điều hành của Đảng BJP. "Họ sẽ phải điều chỉnh lại chiến lược," ông Verma nhận định.

Theo chuyên gia này, nhiều người tham gia biểu tình vốn không phải là những người phản đối Đảng BJP.

Họ là "những người trẻ có khát vọng vươn lên và cha mẹ của họ là những người xem các kỳ thi này là con đường thăng tiến xã hội". Vì nguyên nhân xuất phát từ vấn đề quản trị chứ không phải ý thức hệ, ông cho rằng Đảng BJP sẽ khó huy động lực lượng ủng hộ hoặc sử dụng các thông điệp phản bác về chính trị như từng làm với các phong trào biểu tình trước đây.

Các cuộc biểu tình hôm 20/7 dường như củng cố nhận định đó.

Trong hai tuần qua, nhiều người đã so sánh CJP với phong trào chống tham nhũng năm 2011, chủ yếu vì sức lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội. Tuy nhiên, những người hoài nghi đặt câu hỏi liệu động lực trên không gian số có thể lan tỏa ra đường phố hay không. Quy mô người tham gia biểu tình hôm 20/7 cho thấy điều đó hoàn toàn có thể xảy ra.

Joyojit Pal, một giáo sư tại Đại học Michigan chuyên nghiên cứu về công nghệ và xã hội, cho rằng mạng xã hội hiện nay giống như "một thùng thuốc súng chỉ chờ một tia lửa để nổ tung", khi tốc độ lan truyền và mức độ ảnh hưởng đều được thúc đẩy bởi cảm xúc.

Sự thất vọng âm ỉ kéo dài về việc nhà nước thiếu trách nhiệm giải trình đã tạo ra điều kiện cho "vụ bùng nổ" này, ông nói với BBC, đồng thời cho rằng cấu trúc của mạng xã hội khiến những đợt bùng phát như vậy có khả năng tái diễn.

Giờ đây, câu hỏi đặt ra là liệu làn sóng trên mạng đã trở thành một phong trào có sức sống lâu dài hay không.

"Tôi cho rằng cuộc tập hợp hôm 20/7 cho thấy phong trào này có thể đã vượt qua một ngưỡng chuyển biến quan trọng," nhà nghiên cứu Verma nói. Theo ông, việc phong trào này có tiếp tục phát triển hay không sẽ phụ thuộc phần lớn vào cách Chính phủ Ấn Độ phản ứng.

Đối với bà Aiyar, các cuộc biểu tình hôm 20/7 đã tiết lộ một điều đáng chú ý khác. Dù có sự hiện diện của các công đoàn sinh viên, các tổ chức cánh tả và những nhóm như Bhim Army – một tổ chức đấu tranh cho quyền của người Dalit – nhưng cuối cùng họ vẫn "ít hơn nhiều so với làn sóng sinh viên tự phát đến từ khắp nơi trên cả nước".

"Đó là điều rất khác biệt so với bất kỳ cuộc biểu tình lớn nào trong lịch sử gần đây của Ấn Độ," bà nói.

Điều quan trọng không kém, bà Aiyar tin rằng phong trào này đã vượt xa tổ chức đã khởi xướng nó và cuộc tuyệt thực của nhà hoạt động Wangchuk.

"CJP có thể là chất xúc tác," bà nói, "nhưng phong trào đã trở nên lớn hơn chính tổ chức này."

Theo chuyên gia này, sinh viên xuống đường không chỉ vì cách chính quyền xử lý các cuộc biểu tình, mà còn vì họ muốn có "một không gian để bày tỏ sự thất vọng sâu sắc" đã tích tụ từ lâu. "Những meme (ảnh chế lan truyền rộng rãi), áp phích và khẩu hiệu xuất hiện trong các cuộc biểu tình cho thấy sự bất mãn vượt xa câu chuyện rò rỉ đề thi."

Sau thời gian đầu để các bộ trưởng và người phát ngôn của đảng lên tiếng, ban lãnh đạo cấp cao của đảng cầm quyền BJP đã trực tiếp can thiệp vào hôm 22/7.

Bộ trưởng Quốc phòng Rajnath Singh cáo buộc phe đối lập lợi dụng sinh viên "như một công cụ chính trị", đồng thời khẳng định chính phủ vẫn cam kết giải quyết các mối quan ngại của họ thông qua Quốc hội.

Thủ tướng Narendra Modi đã lần đầu tiên công khai đề cập đến vấn đề này vào hôm 23/7.

"Không có gì quan trọng hơn phúc lợi và tương lai của thế hệ trẻ," nhà lãnh đạo Ấn Độ viết trên mạng xã hội X, đồng thời tuyên bố thành lập các tòa án xét xử nhanh để đảm bảo "trừng phạt nhanh chóng và nghiêm khắc" đối với những người liên quan đến vụ rò rỉ đề thi. "Những kẻ âm mưu hủy hoại tương lai của thế hệ trẻ sẽ không được dung thứ."

Tuy nhiên, liệu những cam kết đó có đủ để xoa dịu làn sóng biểu tình hay không vẫn còn là một dấu hỏi.

Bà Aiyar cho rằng phong trào đã chạm đến những nỗi lo sâu rộng hơn của xã hội về sự trì trệ của nền kinh tế, tình trạng thất nghiệp và cảm nhận ngày càng rõ rằng tương lai sẽ mang lại ít cơ hội hơn trước.

"Bất mãn và khó khăn về kinh tế đang rất sâu sắc, kéo theo sự mất niềm tin vào tương lai," bà Aiyar nói. "Điều này có thể phản ánh sự mệt mỏi ngày càng tăng đối với một chính phủ đã cầm quyền trong thời gian dài. Việc không thực hiện được những lời hứa từng tạo nên danh tiếng của họ có thể đã chạm tới một điểm bùng phát."

Đối với chuyên gia này, các cuộc biểu tình không chỉ xoay quanh một thất bại trong chính sách.

"Thông điệp từ những người biểu tình rất rõ ràng: chúng tôi đã kiệt sức. Chúng tôi cần một kiểu chính trị mới, một cách tiếp cận chính trị mới – dựa trên các ý tưởng, tập trung vào năng lực quản trị và việc thực hiện cam kết."

Tuy nhiên, liệu sự bất mãn đó có thể duy trì và phát triển thành một phong trào chính trị lâu dài hay không lại là một câu hỏi khác.

Nhà khoa học chính trị Suhas Palshikar lập luận rằng phong trào Con Gián có thể chỉ đơn giản là một nơi để người dân trút bỏ sự tức giận trước khi dần lắng xuống, tương tự như phong trào biểu tình của nông dân trước đây.

"Phong trào Con Gián sẽ đi về đâu? Có lẽ chẳng đi đến đâu cả – nó sẽ cho phép giải tỏa sự thất vọng và rồi lắng xuống," ông viết trên X.

Ông cũng cảnh báo không nên lãng mạn hóa phong trào như một cuộc nổi dậy của thế hệ Gen Z.

"Sẽ là một sai lầm nếu tưởng tượng đó là một phong trào thanh niên hay một phong trào của thế hệ Gen Z – đây chỉ là những huyền thoại tiện lợi cho các nhà bình luận."

Ông lập luận rằng "bản chất tư tưởng và chính trị… [của phong trào] hiện đang biến đổi," và nhiều lực lượng chính trị khác nhau có khả năng sẽ tìm cách gây ảnh hưởng.

Tuy vậy, điều mà những người biểu tình đã thể hiện một cách không thể phủ nhận là sự sẵn sàng đối đầu với nhà nước, ông nhận định.

"Giới trẻ đã thể hiện sự phẫn nộ và bất bình của họ. Họ đã phải gánh chịu hậu quả nặng nề từ sự trấn áp tàn bạo của cảnh sát dưới một chính quyền dân chủ. Họ cũng đã cho thấy rằng chỉ có hành động xuống đường mới buộc chế độ này… phải lắng nghe và đối thoại."

Cũng theo ông Palshikar, việc nguồn năng lượng đó có thể duy trì hay không sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự đàn áp của nhà nước, việc hạn chế thông tin trên truyền thông, những thách thức về lãnh đạo phong trào và khó khăn trong việc xây dựng một liên minh xã hội rộng lớn.

Nhà kinh tế học Surajit Mazumdar của Đại học Jawaharlal Nehru ở Delhi cũng tin rằng phong trào này đã phản ánh một điều gì đó lớn hơn nhiều so với việc rò rỉ đề thi.

"Cuộc biểu tình hiện tại và phản ứng tự phát mà nó khơi dậy cho thấy sự bất mãn lan rộng của giới trẻ và sinh viên về tình trạng đất nước và hệ thống giáo dục, vượt ra ngoài vấn đề rò rỉ đề thi," ông nói với BBC.

So với các phong trào sinh viên trước đây, ông cho rằng làn sóng hiện nay "rộng hơn và có quy mô lớn hơn".

Ông Mazumdar cũng bác bỏ ý kiến cho rằng các cuộc biểu tình này đã vượt ra ngoài ý thức hệ. Cũng giống như phong trào của nông dân trước đó, theo ông, chúng cho thấy "tinh thần dân chủ vẫn còn sống trong xã hội Ấn Độ".

Đối với bà Aiyar, động lực dân chủ đó đã và đang định hình lại nền chính trị.

"Người dân đang tìm kiếm trách nhiệm giải trình của chính quyền ở những không gian ngoài bầu cử," bà Aiyar nói. "Sự tách biệt giữa tính chính danh có được từ bầu cử và trách nhiệm giải trình dân chủ ngoài không gian bầu cử chính là hiện tượng chính trị mới ở Ấn Độ."

Liệu đó sẽ trở thành di sản lớn nhất của các cuộc biểu tình do Đảng Nhân dân Con Gián khởi xướng, hay chỉ là một khoảnh khắc bùng phát của sự giận dữ trong công chúng, vẫn cần thời gian để trả lời.