Vụ án sách Chuyện với Thanh: Tổ chức nhân quyền kêu gọi trả tự do cho ông Nguyễn Thành Nam và những người liên quan

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch - HRW) hôm 22/7 đã kêu gọi chính phủ Việt Nam trả tự do cho ông Nguyễn Thành Nam và bốn người liên quan đến việc xuất bản và quảng bá sách Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng.

"Chính quyền Việt Nam cần ngay lập tức hủy bỏ mọi cáo buộc đối với cả năm người và phóng thích họ vô điều kiện," HRW viết trong thông cáo.

Vào ngày 7/7, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can, bắt tạm giam ông Nguyễn Thành Nam và ông Trần Việt Anh để điều tra về hành vi "Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" theo Điều 117 Bộ luật Hình sự.

Ông Nam là tác giả sách Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng, còn ông Trần Việt Anh là nhà sáng lập của Spiderum – một mạng xã hội được quảng bá là nền tảng chia sẻ tri thức của người Việt Nam.

Sau khi bị bắt, ông Nam và ông Việt Anh đã xuất hiện trên sóng truyền hình VTV1, thú nhận hành vi của mình, tương tự như những gì mà đài này kết hợp với công an thường làm trong các vụ án được dư luận quan tâm khác.

Sau đó, công an tiếp tụcbắt giữ ba lãnh đạo chủ chốtcủa Nhà xuất bản Hội Nhà văn, gồm bà Nguyễn Thúy Hằng, ông Đào Bá Đoàn và ông Nguyễn Văn Yên, cũng với các cáo buộc tương tự.

Bà Elaine Pearson, Giám đốc khu vực châu Á của HRW, được trích lời trong thông cáo nêu trên: "Làn sóng bắt giữ vì một cuốn sách về Hồ Chí Minh gửi một thông điệp lạnh gáy đến toàn bộ giới nhà văn, nhà báo và xuất bản rằng tuyên ngôn về kỷ nguyên 'vươn mình' mới chỉ có nghĩa là gia tăng đàn áp."

"Phản ứng cực đoan về cuốn sách thể hiện rằng ngay cả những nhân vật thành danh trong các lĩnh vực kinh doanh, xuất bản và báo chí cũng không được an toàn trước giới bảo thủ của Đảng Cộng sản," bà Pearson nói thêm.

Mặc dù Việt Nam đã trải qua nhiều thập niên cải cách kinh tế và xã hội ngày càng cởi mở hơn, Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn duy trì sự kiểm soát chặt chẽ đối với truyền thông và hầu như không chấp nhận các quan điểm bất đồng hoặc các diễn giải khác với diễn ngôn chính thức của Đảng, theo Reuters.

Dù tác giả Nguyễn Thành Nam là một giảng viên dạy tư tưởng Hồ Chí Minh, là một người hâm mộ vị lãnh tụ cộng sản, và cuốn sách Chuyện với Thanh ra đời cũng nhằm tôn vinh Hồ Chí Minh, nhưng Bộ Công an Việt Nam cho rằng cuốn sách này "có tính chất xuyên tạc lịch sử các cuộc cách mạng, đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước; xúc phạm Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và nhiều lãnh đạo Đảng, Nhà nước khác".

Được xuất bản vào tháng Tư, Chuyện với Thanh khắc họa cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của lãnh tụ Hồ Chí Minh thông qua các cuộc đối thoại giữa một người thầy và một sinh viên, sử dụng ngôn ngữ "đời thường", được cho là nhằm giúp cuộc đời và tư tưởng của ông Hồ trở nên gần gũi, phù hợp hơn với giới trẻ Việt Nam.

Tuy nhiên, việc ông Nam dựa vào tư liệu nước ngoài – chủ yếu là từ sách Ho Chi Minh: A Life của William J. Duiker – cũng như sử dụng ngôn ngữ có phần "đời thường", dùng nhiều từ tiếng lóng của giới trẻ đã khiến ông và cuốn sách vấp phải sự chỉ trích kịch liệt.

Làn sóng chỉ trích trên mạng đã dẫn đến hậu quả ngoài đời thực. Cuốn sách đã bị thu hồi vào tháng Sáu sau khi vấp phải chỉ trích từ các đảng viên và các ý kiến trên mạng. Hơn 20 tờ báo Việt Nam và các nhân viên, cán bộ của các tòa soạn này đã bị xử phạt vì đăng các bài viết quảng bá cuốn sách.

Nhà xuất bản Hội Nhà văn bị phạt 100 triệu đồng, đình chỉ hoạt động hai tháng. Toàn bộ sách Chuyện với Thanh bị tiêu hủy.

Đỉnh điểm của vụ việc là việc công an khởi tố năm người nói trên. Bộ Công an cho biết vụ án vẫn đang được tiếp tục điều tra.

Những người bị kết án theo Điều 117 Bộ luật Hình sự có thể phải đối mặt với mức án lên tới 20 năm tù.

Đấu tố quá đà?

Tác giả Nguyễn Thành Nam là một người sùng kính Hồ Chí Minh. Ông có thời gian dài giảng dạy môn tư tưởng Hồ Chí Minh tại VinUni, trường đại học trong hệ sinh thái của tỷ phú Phạm Nhật Vượng.

Từ các bài giảng và bài nói chuyện của mình, ông Nam đã tập hợp thành sách Chuyện với Thanh, theo hướng diễn giải sự nghiệp của lãnh tụ Hồ Chí Minh thành các bài học cho ngày nay.

Tuy nhiên, cách sử dụng ngôn từ mới lạ, trẻ trung và có phần suồng sã trong một cuốn sách nói về Hồ Chí Minh, lãnh tụ được Đảng Cộng sản Việt Nam xây dựng thành một biểu tượng hoàn hảo như thánh thần, đã khiến cuốn sách bị chỉ trích.

Một số người đã chia sẻ trên mạng xã hội các đoạn trích, các câu từ – như "phượt", "điếu đóm" – mà ông Nam dùng để mô tả ông Hồ và kết luận rằng như vậy là báng bổ.

Làn sóng chỉ trích dâng lên thành lời kêu gọi chính quyền vào cuộc xử lý.

Tác giả Nguyễn Đình Long, trong bài viết gửi tới BBC News Tiếng Việt vào ngày 15/7, chỉ ra hiệu ứng leo thang: "Một tác giả dẫn đến một nhà xuất bản; một nhà xuất bản dẫn đến một trường đại học; rồi đến những người từng giới thiệu, từng khen ngợi hay từng xuất hiện cùng tác giả."

Từ việc chỉ trích tác giả và cuốn sách, nhiều người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, như ông Phan Trung Can, tiếp tục kêu gọi "xử lý nghiêm khắc" những người mà họ cho là "có liên quan", trong đó có Tổng Biên tập báo Nhân Dân Lê Quốc Minh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều.

Cách đây vài ngày, ông Phan Trung Can còn đăng bài viết trên Facebook cá nhân chúc mừng ông Lê Hải Bình nhậm chức tổng biên tập báo Nhân Dân, ý nói ông Lê Quốc Minh đã bị thay thế. Tuy nhiên, sau đó ông Can đã gỡ bài viết này. Đến chiều ngày 22/7, thông tin trên website báo Nhân Dân cho thấy tổng biên tập vẫn là ông Minh.

Trong các tranh cãi trước đây, trục xung đột thường là giữa người ủng hộ Đảng Cộng sản Việt Nam với người phản đối các chính sách của Đảng, của chính quyền. Vụ việc liên quan tới cuốn sách Chuyện với Thanh thì lại khác, những người tuyên bố "yêu nước, yêu Đảng, yêu Bác" tấn công những người khác cũng "yêu nước, yêu Đảng, yêu Bác", bao gồm tác giả sách, nhóm cán bộ nhà xuất bản, lãnh đạo Hội Nhà văn, thậm chí tấn công cả ông Lê Quốc Minh – Ủy viên Trung ương Đảng, Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam.

Trong tư cách là Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, ông Lê Quốc Minh chịu trách nhiệm về các hoạt động tuyên truyền, vận động quần chúng, bao gồm cả việc vận động quần chúng "phản bác các quan điểm sai trái, phản động" trên mạng. Tuy nhiên, trong vụ việc này, chính một bộ phận quần chúng "yêu Bác, kính Đảng" đã quay lại tấn công ông và một số cán bộ nhà nước khác.

Trong bối cảnh làn sóng chỉ trích lan rộng và không ngừng leo thang, một số quan chức, nổi bật là Cục trưởng Cục Báo chí Lưu Đình Phúc, đã lên tiếng chỉ trích làn sóng đấu tố trên mạng. Nhiều bài viết của các cơ quan báo chí nhà nước cũng thể hiện quan điểm chống lại làn sóng đấu tố.

Làn sóng "dư luận viên đỏ" gia tăng hoạt động trong thời gian gần đây trùng với việc Đảng Cộng sản tăng cường các hoạt động "dư luận viên số" thông qua các lực lượng 47, Ban Chỉ đạo 35, các nhóm dư luận viên do Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các cơ quan Đảng cấp trung ương và địa phương tổ chức.

Tuy nhiên, qua một số vụ việc gần đây, có thể thấy đôi khi phản ứng của dư luận viên trở nên quá đà, vượt ra ngoài tầm kiểm soát, và đó là lúc chính quyền ra tay chấn chỉnh.