شنبه خونین میناب؛ آیا حمله به دبستان شجره طیبه از نظر حقوقی جنایت جنگی است؟

از لحظه‌ای که خبر حمله به مدرسه شجره طیبه در میناب منتشر شد، بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی فارسی تحقیق درباره این فاجعه را شروع کرد. ‌

ما به دلیل محدودیت‌هایی که حکومت ایران برای بخش فارسی بی‌بی‌سی ایجاد کرده است، نتوانستیم به میناب برویم یا از تصاویر بی‌بی‌سی انگلیسی یا آژانس‌های خبری در میناب استفاده کنیم. با این حال در ماه‌های گذشته تحقیقات خود را با بررسی تصاویر ماهواره‌ای، ویدیوهایی که از جمله در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، گفتگو با کارشناسان نظامی و حقوقی، گفتگو با اهالی محل و خانواده‌های کودکان کشته‌شده ادامه دادیم. ‌

این گزارش به همراه مستندی کوتاه به نام «شنبه خونین میناب» که در تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی به‌نمایش درآمد و در یوتیوب در دسترس است، نتیجه این تحقیقات است.

هشدار: این گزارش حاوی جزئیات دردناک درباره حمله هوایی به یک دبستان و کشته شدن ۱۲۰ کودک است که ممکن است برای برخی مخاطبان آزارنده باشد. ‌

«شیشه‌های خانه ریخت، صدای انفجار از سمت مدرسه بود. با پای برهنه دویدم سمت مدرسه. وقتی نزدیک شدم، دود و آتش بلند شده بود. به حیاط دخترانه رسیدم. تکه‌های بدن پاره‌پاره همه جا پرت شده بود. آسنات و حسام را صدا زدم.»‌‌

مادر آسنات و حسام به این امید دادخواهی، آنچه که بر آنها گذشت را روایت می‌کند.

فرزندانش ۱۲ ساله و۱۰ ساله هستند.‌ آسنات زبان انگلیسی خیلی دوست دارد و حافظ می‌خواند. حسام هم ورزشکار است و می‌خواهد فوتبالیست بزرگی شود. آنها از بچگی با هم مدرسه می‌رفتند. ‌‌

صبح نهم اسفند برای آسنات و حسام مثل همیشه بود. برای ۱۱۸ دانش‌آموز دیگه دبستان شجره و معلم‌هاشون هم یک صبح معمولی بود. شنبه صبح میکاییل میردورقی، نه ساله و کلاس سوم، کیف قمقمه‌اش را روی شانه‌اش میندازد و لحظه خداحافظی در راهرو از مادرش می‌خواهد که از او یک عکس بگیرد. حالا آخرین نگاه میکاییل به مادرش در شبکه‌های اجتماعی ماندگار شده است.

فاطمه رهدار، ۱۱ ساله و کلاس پنجم، به گفته یکی از نزدیکانش که با ما صحبت کرد، هر روز از روستای بندرکلاهی با سرویس ۳۰ کیلومتر راه طی می‌کند تا به مدرسه برسد. او که بچه درس‌خوانی است، می‌خواهد پزشک شود.‌‌

سمیرا ملاحی ۱۱ ساله و کلاس پنجم و برادرش صدرا هم راهی مدرسه شده‌اند. ‌یکی از نزدیکان سمیرا به ما گفت که او دختر شادی است. او می‌خواهد معلم شود. صدرا حالا مانده است با خاطرات خواهر و هم‌مدرسه‌ای‌اش سمیرا.

مهدیس نظری هفت ساله است و عاشق اسکیت‌بازی، مادرش ویدیوها و عکس‌های زیادی از مهدیس در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده است. ‌

نهم اسفند کودکان از دور و نزدیک به دبستان شجره طیبه می‌رسند. ‌

ما بر اساس تصاویر ماهواره‌ای، ساختمان مدرسه را در یک مدل سه بعدی بازسازی کردیم.

ساختمان مدرسه برای دخترها و پسرها یکی است اما آنها درهای ورودی مجزا و حیاط جدا دارند. کلاس‌های دخترها در طبقه اول و پسرها در طبقه همکف قرار دارد.

بعد از گذشت چند ساعت معلم‌ها برای یک جلسه اضطراری در دفتر جمع شده‌اند. ‌‌ساعت ۹:۴۵ اسرائیل و آمریکا به ایران حمله‌ کرده‌اند. دولت دستور تعطیلی مدارس را می‌دهد. معلم‌ها بین ساعت ۱۰:۳۰ و کمی از یازده گذشته با والدین تماس می‌گیرند که بیاییند بچه‌هایشان را از مدرسه ببرند یا آنها را با سرویس راهی خانه می‌کنند. ‌‌

پدر و مادرها هراسان به سمت مدرسه راه میفتند. ‌‌اما خیلی از آنها به موقع نمی‌رسند. ‌

ساعت ۱۱:۲۲ دقیقه یک موشک ساختمان مدرسه را هدف می گیرد. موشک به طبقه دوم و کلاس‌های دخترها می‌خورد و با آوار بر سر دانش‌آموزان پسر در طبقه پایین فرو می‌ریزد. ‌‌

‌برای همین تعداد پسربچه‌های کشته شده، که ۷۳ نفر بودند از تعداد دخترهای کشته شده که ۴۷ نفر اعلام شده، بیشتر است.

امدادگران می‌گویند مسئولان خیلی از کودکان را در نمازخانه جمع کرده بودند، چون جسدهای زیادی در آن قسمت زیر آوار پیدا کردند. بعضی از آنها هنوز در آغوش معلم‌ها بودند.‌‌

مادر آسنات و حسام لحظه‌ای را که به مدرسه رسیده است به یاد می‌آورد: «بهت زده و حیران بودم که به کدام سمت و سو بروم تا بچه هایم را پیدا کنم، سرم را چرخواندم سمت دفتر دخترانه، از پنجره دود و آتش غلیطی بیرون می‌زد، فکر کردم شاید بچه هایم از ترس رفتند توی دفتر، دوباره با تمام وجود صدایشان زدم، نبودند که نبودند.‌ هر چه بیشتر دنبال بچه‌هایم می‌گشتم، بیشتر ناامید می‌شدم، تکه‌های سوخته بدن بچه‌ها همه جا پخش شده بود. مدرسه آن روز به خون و گوشت و اتش و دود و باروت آغشته شده بود.‌ همه مردم وحشت‌زده به دنبال بچه هایشان می‌گشتند.»‌

اجساد آسنات و حسام را روز بعد در سردخانه پیدا کردند. ‌‌ بدن آنها کامل بود و قابل شناسایی. اما خیلی از کودکان به دلیل تکه‌تکه شدن بدن‌هایشان تنها با آزمایش دی‌ان‌ای شناسایی شدند. ماکان نصیری، ۷ ساله تنها کودکی بود که حتی ذره‌ای از جسمش باقی نماند و مفقود‌الأثر اعلام شد. برای همین گمان می‌رود که موشک مستقیم با او برخورد کرده باشد.

پدر و مادرها می‌گویند حمله به دبستان شجره طیبه جنایت جنگی است.

آیا از نظر حقوقی حمله به دبستان شجره طیبه جنایت جنگی است؟

از منظر حقوق بین‌الملل، مسئولیت کیفری این حمله به این بستگی دارد که هدف‌گیری مدرسه عمدی بوده یا ناشی از خطا.

مارکو روشینی، استاد حقوق بین‌الملل دانشگاه وست‌مینستر لندن، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی توضیح داد که اگر ثابت شود تصمیم‌گیرندگان آمریکایی آگاهانه مدرسه را به عنوان یک هدف غیرنظامی مورد حمله قرار داده‌اند، این اقدام نقض اصل «تفکیک» میان اهداف نظامی و غیرنظامی است؛ اصلی که یکی از پایه‌های حقوق بشردوستانه بین‌المللی محسوب می‌شود. به گفته او، نقض این اصل می‌تواند جنایت جنگی تلقی شود.

با این حال، او احتمال دیگری را محتمل‌تر می‌داند؛ اینکه حمله نتیجه اشتباه یا شناسایی سهل‌انگارانه هدف بوده باشد. به گفته این حقوقدان، در حقوق کیفری بین‌المللی، برای اثبات جنایت جنگی معمولاً باید نشان داد که حمله عامدانه علیه غیرنظامیان انجام شده است. بنابراین اگر برنامه‌ریزان حمله به‌طور معقول تصور کرده باشند که هدف، یک تأسیسات نظامی بوده، اثبات نقض اصول تفکیک و تناسب دشوار خواهد بود.

به اعتقاد او، در چنین شرایطی آنچه بیش از همه مطرح می‌شود، احتمال نقض «اصل احتیاط» است؛ اصلی که طرف‌های درگیر را ملزم می‌کند پیش از حمله، تمام اقدامات ممکن را برای اطمینان از ماهیت نظامی هدف انجام دهند.

روشینی تأکید می‌کند که صرف سهل‌انگاری در شناسایی هدف، به‌تنهایی جنایت جنگی محسوب نمی‌شود. با این حال، او می‌گوید در مواردی که سهل‌انگاری بسیار شدید باشد ــ برای مثال حمله بدون جمع‌آوری اطلاعات کافی یا بر اساس اطلاعات آشکارا قدیمی و ناقص انجام شده باشد ــ نمی‌توان احتمال طرح مسئولیت کیفری را به‌طور کامل منتفی دانست و دادستان دیوان کیفری بین‌المللی ممکن است تلاش کند چنین مسئولیتی را اثبات کند.

مدرسه شجره طیبه کجا قرار دارد؟

این مدرسه که در شمال میناب و در ۲۰ کیلومتری سواحل خلیج فارس قرار دارد، یکی از مدارس زنجیره‌ای متعلق به سپاه پاسداران است. این مدرسه ده سال پیش در قسمت شمالی مجموعه‌ای متعلق به نیروی دریایی سپاه در بلوار رسالت این شهر تاسیس شد و از همان زمان با دیواری از این مجموعه جدا شد.‌‌

در روز حمله، ساختمان آن حتی در نقشه گوگل که به طور رایگان در اختیار همه قرار دارد، به عنوان مدرسه شجره طیبه علامت‌گذاری شده بود و وب‌سایت آن و آدرس آن در یک جستجوی اینترنتی قابل دسترسی بود.

بسیاری از رسانه‌های خارج از ایران از این مجموعه به عنوان پایگاه نظامی سپاه نام برده‌اند، اما دو نفر از ساکنان قدیمی میناب به بی‌بی‌سی فارسی گفتند که این مجموعه قبلا پایگاه تیپ عاصف نیروی دریایی سپاه بوده. ولی سالهاست دیگر یک پایگاه نظامی نیست و ساختمان‌های آن تغییر کاربری داده‌اند. ‌

تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌‌دهد که دستکم از سه سال پیش دو برجک‌ نگهبانی که در گوشه‌های جنوبی محوطه قرار داشته، برداشته شده‌اند، و تنها یک برجک نگهبانی در گوشه شرقی مدرسه مانده که یکی از محلی‌ها به ما گفت سال‌هاست متروکه است. ‌ ‌

ما توانستیم شماری از ساختمان‌هایی را که در این مجموعه قرار دارد، نیز شناسایی کنیم. ‌‌

درمانگاه «شهید آبسالان» نیروی دریایی سپاه حدود دو سال پیش در این مجموعه افتتاح شد و با دیواری از بقیه آن جدا شد. ‌ما با بررسی یک ویدویوی تبلیغاتی در اینستاگرام دریافتیم که یکی از سوله‌های بخش جنوبی این مجموعه فروشگاه تعاونی فرهنگیان است. بر تابلوی در ورودی این بخش که سه سوله در آن قرار دارد، نوشته شده است «شرکت تعاونی مصرف فرهنگیان» که بعدا تغییر کرد به «مجتمع تربیتی، فرهنگی سیدالشهدا»‌.

دو سوله دیگر بخش جنوبی این مجموعه که با دیواری از بقیه محوطه جدا شده است، کارواشی شده است به نام «خلیج فارس» ما ویدیوهای این کارواش را که در صفحه اینستاگرامش منتشر شده بود،‌ با موقعیت جغرافیایی این دو سوله در این محوطه مطابقت دادیم. ‌

در تصاویر ماهواره‌ای نیز زمین فوتبال قابل رویت است. در نزدیکی در ورودی کلینیک آبسالان در بلوار رسالت هم ساختمان کوچکی قرار دارد که به کافی‌شاپی به نام «سان‌ست» تبدیل شده است. ‌

رسانه‌های ایران از دو سوله نیز در این مجموعه به عنوان خانه بازی کودک و همینطور انبار کلینیک نام برده‌اند که ما نتوانسته‌ایم به طور مستقل راستی‌آزمایی کنیم. ‌این دو سوله نیز به شدت در حملات موشکی تخریب شدند.

ساختمان‌های دیگری که در این حملات آسیب شدید دیدند عبارتند از کلینیک، فروشگاه‌های فرهنگیان و سوله‌ای در نزدیکی مدرسه.

از ویدیوهای لحظات اصابت و دقایق پس از آن چه می‌توان فهمید؟

این ویدیوها جزئیات مهمی درباره زمان، تعداد و نوع حملات در اختیار ما قرار می‌دهند.

اوایل فروردین، حساب کاربری وزارت امور خارجه ایران در اینستاگرام ویدیویی منتشر کرد که از دو بخش تشکیل شده و تصاویر یک دوربین مداربسته از حملات موشکی به این مجموعه را نشان می‌دهد.

اگرچه در این ویدیوها زمان حمله روی تصویر ثبت شده، ما نیز به‌طور مستقل زمان حملات را راستی‌آزمایی کردیم.

حملات در دو موج انجام شده است - با بررسی جهت سایه‌ها در این دو ویدیو و همچنین تصاویر دیگری که از دقایق پس از حمله منتشر شده، به این نتیجه رسیدیم که حملات در دو موج جداگانه، یکی در اواخر صبح و دیگری در بعدازظهر، انجام شده است. موج نخست بین ساعت ۱۱ تا ۱۲ ظهر رخ داده و مدرسه شجره طیبه در همین مرحله هدف قرار گرفته است.

در نخستین ویدیوی منتشرشده از سوی وزارت امور خارجه، در مدت حدود ۵۰ ثانیه دست‌کم ۹ موشک به این مجموعه اصابت می‌کند. بررسی محل اصابت‌ها نشان می‌دهد که چهارمین موشک، که حدود ثانیه دهم ویدیو دیده می‌شود، به احتمال زیاد همان موشکی است که یا به دبستان شجره طیبه یا به سوله‌ای در حدود صد متری مدرسه برخورد کرده است.

ویدیوی دوم وزارت امور خارجه، موج دوم حملات را نشان می‌دهد که بین ساعت دو تا سه بعدازظهر انجام شده است.

در این تصاویر، سه موشک به درمانگاه «شهید آبسالان» و ساختمان‌های اطراف آن اصابت می‌کند.

از آنجا که این حملات حدود سه ساعت پس از موج اول انجام شده، ساختمان‌ها پیش از حمله تخلیه شده بودند و گزارشی از تلفات جانی در این مرحله منتشر نشده است.

وزارت امور خارجه ایران مشخص نکرده که آیا این دو ویدیو تمام حملات به این مجموعه را نشان می‌دهند یا حملات دیگری نیز انجام شده است.

خبرگزاری مهر نیز ویدیویی دیگر از حمله منتشر کرده است. بررسی‌های ما نشان می‌دهد که این ویدیو نیز مربوط به موج دوم حملات و هدف قرار گرفتن درمانگاه و ساختمان‌های اطراف آن است.

نوع موشک مورد استفاده در حملات - کارشناسان نظامی که ویدیوی موج دوم را برای آنها ارسال کردیم و در آن شکل موشک قابل تشخیص است، معتقدند این موشک‌ها از نوع «تاماهاک» هستند؛ موشک‌های کروز دوربردی که از دقیق‌ترین تسلیحات موجود به شمار می‌روند و ضریب خطای آنها حدود ۵ تا ۱۰ متر است.

کدام کشور و چرا به دبستان شجره طیبه حمله کرد؟

در تحقیقاتمان که شامل بررسی تصاویر ماهواره‌ای، گفت‌وگو با ساکنان محلی و خانواده قربانیان، و بررسی کاربری ساختمان‌ها و سوله‌های این مجموعه بود، هیچ نشانه‌ای از فعالیت نظامی در این محوطه که متعلق به نیروی دریایی سپاه است، پیدا نکردیم.

اگر این مجموعه یک پایگاه نظامی نبوده، این سوال مطرح می‌شود که چرا این مدرسه و ساختمان‌های دیگر این مجموعه هدف قرار گرفتند. آیا حمله بر اثر خطای موشکی بوده است؟ چند دلیل این فرضیه را تضعیف می‌کند.

نخست آنکه هدف نظامی در اطراف مدرسه دیده نمی‌شود. بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد اطراف این مجموعه عمدتاً از ساختمان‌ها و شهرک‌های مسکونی و تجاری تشکیل شده است. نزدیک‌ترین تأسیسات نظامی که توانستیم شناسایی کنیم، یک پادگان سپاه در حدود یک کیلومتری مدرسه است. بنابراین به نظر نمی‌رسد موشک در اصل برای هدف قرار دادن یک مرکز نظامی مجاور شلیک شده و به اشتباه به مدرسه اصابت کرده باشد.

دلیل دیگر مربوط است به دقت بالای موشک‌های استفاده شده در این عملیات. همان‌طور که پیش‌تر توضیح دادیم، این موشک‌ها از نوع تاماهاک بودند؛ موشک‌های کروز دوربردی که دقت آنها حدود ۵ تا ۱۰ متر برآورد می‌شود.

اگرچه در ویدیوی موج اول حمله که مدرسه در آن هدف قرار گرفت، شکل موشک قابل مشاهده نیست، کارشناسان نظامی به ما گفتند که الگوی انفجارها با موج دوم حملات ــ که در آن موشک تاماهاک به وضوح دیده می‌شود ــ مطابقت دارد. آنها همچنین گفتند در چنین عملیات‌هایی معمولاً از یک نوع مهمات استفاده می‌شود و استفاده از دو نوع موشک متفاوت برای حمله به یک هدف، غیرمعمول است.

ما چندین دلیل مستقل پیدا کردیم که در کنار هم احتمال مسئولیت آمریکا در این حمله را تقویت می‌کنند.

نوع موشک مورد استفاده و بقایای آن - موشک‌های پیشرفته تاماهاک که در حمله به این مجموعه شناسایی شدند، در حال حاضر تنها در اختیار ارتش آمریکا است. ما در بررسی تصاویر بقایای موشکی که پس از حمله توسط رسانه‌های حکومتی ایران منتشر شد، دریافتیم که این بقایا با موشک تاماهاک همخوانی دارد.

نقشه منتشرشده از سوی وزارت دفاع آمریکا - در نقشه‌ای که وزارت دفاع آمریکا از اهداف مورد حمله در ۱۰۰ ساعت نخست جنگ چهل‌روزه منتشر کرده، میناب نیز در میان نقاط هدف قرارگرفته دیده می‌شود. این در حالی است که از هیچ حمله دیگری به شهر میناب، جز حمله به مدرسه شجره طیبه، گزارشی منتشر نشده است.

پاسخ ارتش اسرائیل به سوال ما - بلافاصله پس از انتشار خبر حمله، از ارتش اسرائیل پرسیدیم که آیا مسئولیت این حمله را بر عهده می‌گیرد یا خیر. پاسخ آنها این بود که از چنین عملیاتی در میناب اطلاعی ندارند.

پاسخ پنتاگون به سوال ما - همین سوال را از وزارت دفاع آمریکا نیز پرسیدیم. پنتاگون اعلام کرد که موضوع را در دست بررسی دارد؛ پاسخی که با گذشت پنج ماه، همچنان تغییری نکرده است. این در حالی است که وز برایانت، نظامی سابق آمریکایی و کارشناس هدف‌گیری دقیق در جنگ که در مرکز عالی محافظت از غیرنظامیان پنتاگون کار می‌کرده، معتقد است که اگر برای پنتاگون محرض نشده بود که حمله میناب کار آنهاست، اصلا تحقیفات را آغاز نمی‌کرد‌.

آقای برایانت که با ما صحبت کرده معتقد است «همینکه ارتش آمریکا تحقیقات را آغاز کرده است، نشان‌دهنده این است که حمله کار آنها بوده است.»

مجموعه این شواهد احتمال مسئولیت آمریکا در حمله به مدرسه شجره طیبه را تقویت می‌کند. با این حال، تا زمانی که وزارت دفاع آمریکا گزارش یا توضیح رسمی درباره این حمله منتشر نکند، نمی‌توان با قطعیت گفت کدام کشور مسئول این حمله بوده و چرا این مدرسه هدف قرار گرفته است.

یکی از فرضیه‌هایی که مطرح شده، این است که حمله بر اساس اطلاعات قدیمی از این مجموعه انجام شده باشد؛ زمانی که مدرسه و درمانگاه هنوز ساخته نشده بودند و برخی ساختمان‌های این محوطه کاربری متفاوتی داشتند. این فرضیه تاکنون نه تأیید شده و نه رد.

روند هدف‌گیری برای پیشگیری از آسیب‌ به غیرنظامیان

به گفته آقای براینت که سال‌ها در حوزه هدف‌گیری نظامی و کاهش تلفات غیرنظامیان فعالیت کرده، آنچه در پرونده حمله به مدرسه شجره طیبه بیش از همه نگران‌کننده است،«نبود هرگونه موضع‌گیری رسمی از سوی آمریکا درباره این حمله است». او می‌گوید در تجربه‌های مشابه، ارتش آمریکا معمولاً پس از اطلاع از احتمال تلفات غیرنظامیان، مسئولیت عملیات را تأیید می‌کرد، نسبت به وقوع آن ابراز تأسف می‌کرد و هم‌زمان آغاز تحقیقات رسمی را اعلام می‌کرد؛ روندی که به گفته او «در این پرونده طی نشده است».

او همچنین روند معمول انتخاب و تأیید اهداف در ارتش آمریکا را در زمانی که او در پنتاگون کار می‌کرد برای ما تشریح کرد؛ فرآیندی که به گفته او برای کاهش خطر آسیب به غیرنظامیان به کار گرفته می‌شود.

به گفته آقای براینت، این روند با شناسایی هدف بر اساس «چندین منبع اطلاعاتی مستقل و به‌روز» آغاز می‌شود. سپس هدف با «فهرست اهداف ممنوعه» تطبیق داده می‌شود؛ پایگاه داده‌ای که شامل اماکن حفاظت‌شده مانند مدارس، بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، ایستگاه‌های پلیس و آتش‌نشانی، ساختمان‌های دولتی، بازارها، مراکز فرهنگی و دیگر تأسیسات غیرنظامی است و سازمان اطلاعات دفاعی آمریکا مسئول به‌روزرسانی آن است.

پس از آن، «ضرورت نظامی» حمله ارزیابی می‌شود تا مشخص شود آیا حمله به آن هدف از نظر نظامی توجیه‌پذیر است یا خیر. در مرحله بعد، «تناسب حمله» بررسی می‌شود؛ یعنی میزان نیروی به‌کاررفته باید با ارزش نظامی هدف متناسب باشد.

به گفته او، یکی از مهم‌ترین مراحل این فرآیند، به‌ویژه زمانی که هدف در مجاورت یک مدرسه یا مناطق مسکونی قرار دارد، «بررسی محیط غیرنظامی و الگوی حضور افراد غیرنظامی در اطراف هدف است». پس از آن نیز با استفاده از مدل‌های ویژه ارتش آمریکا، احتمال خسارات جانبی و تلفات غیرنظامیان برآورد می‌شود و اگر این خطر بالا باشد، باید راهکارهایی برای «کاهش آن در نظر گرفته شود یا حتی حمله به‌طور کامل لغو شود».

آقای براینت می‌گوید حتی پس از طی همه این مراحل، درست پیش از اجرای عملیات نیز «هدف باید دوباره بررسی شود تا اطمینان حاصل شود که هم ماهیت نظامی آن تغییر نکرده و هم وضعیت حضور غیرنظامیان در اطراف آن دگرگون نشده است». به گفته او، پس از حمله نیز ارزیابی خسارات و بررسی تلفات احتمالی غیرنظامیان بخش جدایی‌ناپذیر این فرآیند است.

او معتقد است بسیاری از این مراحل یا «به‌درستی انجام نشده‌اند یا به‌طور کامل نادیده گرفته شده‌اند». از نظر او، اگر فرضیه استفاده از اطلاعات قدیمی درباره این مجموعه درست باشد، این موضوع می‌تواند نشان‌دهنده شکست در مراحل اولیه شناسایی و راستی‌آزمایی هدف باشد. او همچنین معتقد است یا فهرست اماکن حفاظت‌شده به‌روز نبوده یا اساساً در فرآیند تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار نگرفته است.

به گفته او، مجموعه شواهد موجود نشان می‌دهد «این عملیات با رویه‌ها و دکترین عملیاتی‌ای که ارتش آمریکا برای کاهش تلفات غیرنظامیان به کار می‌گیرد، همخوانی ندارد»؛ موضوعی که او آن را نگران‌کننده توصیف می‌کند.

بر اساس آمار رسمی ۱۲۰ دانش‌آموز، ۲۶ کارمند و معلم مدرسه که یکی از آنها شش ماهه باردار بود، یک راننده سرویس و یک کارمند داروخانه و هفت نفر از والدین در این حمله کشته شدند و زندگی خانواده‌های آنها برای همیشه تغییر کرد. مادر آسنات و حسام می‌گوید:

«دوتا از بچه هام رو با هم، در یک روز و در یک لحظه از دست دادم، زمان برام همون جا متوقف شد، بچه هایم پر از اهداف بلند بودند،پر از شوق و امید به آینده. ،خیلی حیف شدند خیلی.»‌

طبق آمار رسمی ۳۰ نفر از کودکان کشته شده مثل آسنات و حسام خواهر و برادر بوده‌اند.‌ محیا و علی سالاری اما خواهر برادری بودند که به همراه مادرشان زهرا میردامادی کشته شدند، درست لحظه‌ای که آمده بود آنها را از مدرسه به خانه ببرد موشک به مدرسه خورد.‌

پدر آنها روایت می‌کند که وقتی جسد همسرش زهرا را پیدا کردند، دست پسرش روی او بوده. هر دو را توانستند تنها از روی انگشترهایشان شناسایی کنند. حالا از خانواده چهار نفره آنها تنها پدر مانده است.‌

حالا بیش از چهارماه از این حمله می‌گذرد و خانواده‌ها هنوز نمی‌دانند چرا عزیزانشان کشته شدند و آیا عدالتی در کار خواهد بود.

فرزاد صیفی‌کاران و سانا طباطبایی در تهیه این گزارش همکاری کردند