چگونه جنبش دانشجویی صربستان، ووچیچ را از قدرت برکنار کرد

این جنبش از دل یک فاجعه زاده شد.

دانشجویان فعالیت‌شان را با بستن خیابان‌ها شروع کردند، کار به اعتراض‌هایی تقریبا هرروزه کشید و سرانجام جنبشی سراسری در برابر فساد و سهل‌انگاری دولت شکل گرفت.

دانشجویان در کمتر از دو سال، به ۱۴ سال سلطه سیاسی الکساندر ووچیچ پایان دادند؛ رئیس‌جمهوری که حمایت از حزبش، حزب پیشروی صربستان، کم‌کم کاهش یافت و سرانجام در انتخاباتی که به همه‌پرسی درباره آینده صربستان تبدیل شد، شکست خورد.

از بلگراد گرفته تا نووی ساد و نیش، شادی و سرخوشی همه‌جا را گرفته بود و هواداران در مرکز شهرها یا جلوی ستاد «لیست دانشجویی» جمع شده بودند. دانشجویان در پستی در شبکه‌های اجتماعی اعلام کردند: «صربستان آزاد است.»

نمادین‌ترین صحنه، برچیده شدن «چاچی‌لند» بود؛ اردوگاه چادری هواداران ووچیچ که ۱۸ ماه پیش در پارک پیونیرها در مرکز بلگراد و روبه‌روی پارلمان صربستان برپا شده بود. مردم نرده‌های فلزی را از جا کندند و فریاد می‌زدند: «ووچیچ دارد می‌رود.»

دانشجویان چطور صربستان را تغییر دادند

نه رهبر مشخصی دارند نه پیشینه‌ای در سیاست، ولی جنبش «لیست دانشجویی، دانشجویان پیروز می‌شوند» توانست رای‌دهندگان مخالف دولت را از همه قشرهای جامعه صربستان به سوی خود جذب کند.

این جنبش برای تمامی ۲۵۰ کرسی پارلمان نامزد معرفی کرد اما در میان این نامزدها هیچ دانشجویی نبود.

ایلیا سردانوویچ، نامزد اول فهرست و متخصص قلب، هفته گذشته که همراه دانشجویان به سوی بلگراد راهپیمایی می‌کرد، گفت تاریخ دارد از نو نوشته می‌شود: «هیچ‌چیز نمی‌تواند این انرژی را متوقف کند.»

او به بی‌بی‌سی گفت: «ما ارزش‌های بنیادین یک جامعه متمدن را به شهروندانمان عرضه می‌کنیم؛ ارزش‌هایی که حکومت پیشین برای آخرین بار از شهروندان ما گرفت.»

همه‌چیز از اول نوامبر ۲۰۲۴ شروع شد؛ روزی که سایبان بتنی بیرون ایستگاه قطار نووی ساد، دومین شهر بزرگ صربستان، فرو ریخت و ۱۶ نفر را کشت.

بسیاری این فاجعه را نماد فساد گسترده دانستند. منتقدان، بازسازی معیوب و مرگبار ایستگاه را به رئیس‌جمهوری ربط دادند که خودش را با این پروژه پیوند زده بود.

هلنا ایوانوف از اندیشکده هنری جکسون می‌گوید: «فرو ریختن سایبان، کاسه صبر مردم را لبریز کرد.»

به گفته او، این لحظه‌ عاطفی جرقه‌ای زد و کارزاری سراسری راهپیمایی‌ و برنامه‌ اعتراضی به راه انداخت؛ کارزاری که دل و ذهن مردم صربستان را به شکلی تسخیر کرد که از هیچ حزب مخالفی برنیامده بود.

از اعتراض تا رویارویی مستقیم با ووچیچ

آنچه با دادخواهی هفتگی دانشجویان در دانشگاه‌ها و خیابان‌های شهرها شروع شد، خیلی زود به جنبشی سراسری تبدیل شد که اغلب در سطح محلی بخش‌های بزرگی از جامعه صربستان، از جمله کشاورزان، بازیگران و قاضی‌ها را در برگرفت.

حزب پیشروی صربستان آشکارا به لرزه افتاده بود و تا ژانویه ۲۰۲۵ میلوش ووچه‌ویچ «برای کاستن از تنش‌ها» استعفا کرد. در مارس ۲۰۲۵ بلگراد شاهد بزرگ‌ترین اعتراض ضد دولتی تاریخ صربستان بود و همزمان با قدرت گرفتن جنبش دانشجویی بی‌رهبر، دانشجویان از طریق مجمع‌های دانشجویی یا «پلنوم‌ها» خودشان را سازمان دادند.

الکساندر ووچیچ از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ نخست‌وزیر بود و بعد رئیس‌جمهور صربستان شد. او یک ماه پیش زیر فشار اعتراض‌ها استعفا و اعلام انتخابات پارلمانی زودرس کرد.

آقای ووچیچ دو نوبت ریاست جمهوریش به پایان رسیده است. رئیس پارلمان فعلا رئیس‌جمهور موقت است تا زمان انتخابات ریاست جمهوری در ماه دسامبر. اگر او پیروز انتخابات می‌شد به احتمال زیاد دوباره نخست‌وزیر می‌شد.

ماه گذشته که الکساندر ووچیچ انتخابات زودهنگام را اعلام کرد دانشجویان آماده بودند.

هلنا ایوانوف گفت: «آن‌ها توانستند آن شور و هیجان را به یک تشکیلات درست‌وحسابی تبدیل کنند و به مردم یاد بدهند چطور از سلامت انتخابات در شعبه‌ها محافظت کنند.»

ووچیچ اول سعی کرد معترضان را «خوش‌نیت» بخواند و از آن‌ها تمجید کند ولی در آستانه انتخابات آن‌ها را متهم کرد که می‌خواهند صربستان را «زمین بزنند».

او حتی بعد از پذیرفتن پیروزی دیشب این ادعای بی‌پایه را مطرح کرد که «کشورهای اروپایی» بی‌نام و «دولت پنهان آمریکا» از دانشجویان حمایت می‌کنند.

حالا چه کسی صربستان را اداره می‌کند؟

یک چیز روشن است: دانشجویان اداره کشور را به دست نمی‌گیرند چون اصلا نامزد انتخابات نبودند. این تصمیمی حساب‌شده بود، چون رای‌دهندگان احتمالا به فهرستی از نامزدهای کم‌تجربه رای نمی‌دادند.

نفر اول لیست، ایلیا سردانوویچ، استاد رشته قلب در نووی ساد است که در واقع کسی او را گزینه احتمالی نخست‌وزیری نمی‌داند.

نامزدهای کمی به‌عنوان رهبر بالقوه به چشم می‌آیند.

بر اساس برآورد گروه‌های مستقل نظرسنجی سسید و ایپسوس، ۱۴۰ نفر از این فهرست به پارلمان راه یافته‌اند. در میان آن‌ها دیان بودیروگا، ستاره سابق بسکتبال (نفر ۲۴ لیست)، تیهومیر استانیچ، بازیگر سرشناس (نفر ۸)، نیکولا میکیچ، خواننده اپرا (نفر ۴۶)، دیان شوشکیچ، رئیس پیشین بانک ملی صربستان (نفر ۲۷) و شمار نسبتا زیادی استاد دانشگاه دیده می‌شوند.

نام شوشکیچ برای بالاترین مقام اجرایی مطرح شده است. او از اصلاحات اقتصادی سخن گفته و رسانه‌های طرفدار دولت به‌شدت از او انتقاد کرده‌اند.

برنامه آن‌ها چیست؟

نمایندگان منتخب باید چیزی را اجرا کنند که در عمل یک مانیفست است.

به گفته خود دانشجویان، آن‌ها دنبال کسانی بودند که بتوانند وارد نهادها شوند، «کارشان را مسئولانه انجام دهند و فراموش نکنند برای چه آنجا هستند».

جنبش دانشجویی بر اساس برنامه‌ای ۱۱ ماده‌ای می‌خواهد:

ووچیچ و حزب پیشروی صربستان فساد و تلاش برای اعمال نفوذ بر رسانه‌ها را رد می‌کنند.

آیا بدون دانشجویان، این جنبش همچنان دانشجویی می‌ماند؟

با این که دانشجویان به نمایندگی انتخاب نشده‌اند اما به هر حال آن‌ها بودند که به مردم صربستان قول داده‌اند و برای عمل به مانیفستشان زیر فشار خواهند بود.

دانشجویان می‌گویند شهروندان عادی صربستان که برای نمایندگی جنبششان برگزیده‌اند، «مسئولیت یافته‌اند بخشی از مبارزه‌ای را که در یک سال گذشته در خیابان‌ها پیش برده‌ایم، به درون نهادها ببرند».

ووچیچ در سخنرانی یکشنبه شب به هواداران حزبش گفت دانشجویان دو سال زندگی را در صربستان نابود کرده‌اند و «زودتر از آنچه فکرش را می‌کنند» شکست خواهند خورد.