ارتش آنلاین لولا؛ چگونه یک کانال واتس‌اپ ورق انتخابات برزیل را برگرداند؟

یک گروه واتس‌اپ که برای حمایت از کارزار انتخاب مجدد لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا ایجاد شده بود، از سوی هوادارانش به‌عنوان یکی از عوامل کمک‌کننده به یکی از غیرمنتظره‌ترین بازگشت‌های سیاسی سال‌های اخیر برزیل معرفی می‌شود.

رئیس‌جمهور چپ‌گرای برزیل از رقیب راست‌گرای خود، فلاویو بولسونارو، عقب بود اما توانست ظرف تنها سه هفته روند رقابت را تغییر دهد.

در زمانی که بسیاری تردید داشتند لولا بتواند نتیجه را برگرداند، کانالی در واتس‌اپ به نام «ارتش لولا» شکل گرفت و به‌سرعت ۱۰/۸ میلیون دنبال‌کننده پیدا کرد.

این عملیات که آندره ژانونس، نماینده کنگره، هدایتش می‌کرد، حامیان را تشویق می‌کرد که ویدئوها را به اشتراک بگذارند، هشتگ‌ها را تبلیغ کنند و رای‌دهندگان تازه‌ای جذب کنند.

رشد چشمگیر این کانال میان دو دور انتخابات به‌ویژه از این جهت قابل توجه بود که به نظر می‌رسید یک عدم توازن دیرینه در سیاست برزیل را معکوس کرده است.

سال‌ها بود که محافظه‌کاران همسو با ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور سابق، به‌طور گسترده به‌عنوان نیروی غالب در بسیج سیاسی آنلاین، به‌خصوص در پلتفرم‌هایی مانند واتس‌اپ و تلگرام، شناخته می‌شدند.

ظهور «ارتش لولا» بسیاری از حامیانش را متقاعد کرد که چپ برزیل سرانجام راهی برای رقابت در عرصه دیجیتال پیدا کرده است.

این تغییر از آن جهت اهمیت ویژه‌ای داشت که شبکه‌های اجتماعی از زمان پیروزی ژائیر بولسونارو در انتخابات سال ۲۰۱۸ نقشی محوری در سیاست برزیل داشته‌اند، زمانی که گروه‌های واتس‌اپ یکی از ویژگی‌های اصلی کارزارهای سیاسی شدند.

پیام‌های «ارتش لولا» اغلب شامل قالب‌های آماده‌ای بود که دنبال‌کنندگان می‌توانستند آن‌ها را با دوستان و اعضای خانواده به اشتراک بگذارند.

هر پیام وظیفه مشخصی به حامیان می‌داد تا میزان دیده شدن لولا در شبکه‌های اجتماعی افزایش یابد.

ژانونس بارها به «نیروهایش» دستور می‌داد که تازه‌ترین ویدئوی کارزار را «منفجر کنند» یا کمک کنند یک هشتگ تازه «اوج بگیرد.»

از جمله دستورهای او این‌ها بود: «بچه‌ها، فوری!»، «هنوز نخوابید»، «قبل از انجام ماموریت خبری از غذا نیست!» و «یک ماموریت دیگر دارم، بعد مرخصید.»

در آستانه انتخابات، این نماینده کنگره همچنین یک برنامه زنده ۲۴ ساعته برگزار کرد که «پخش زنده بازگشت» نام گرفته بود، حتی در شرایطی که نظرسنجی‌ها همچنان از پیروزی بولسونارو حکایت داشتند.

این تاکتیک جواب داد، هرچند که برخی اعضای حزب کارگران، می‌ترسیدند سبک اغلب تقابلی ژانونس در شبکه‌های اجتماعی، تصویر میانه‌روتری را که می‌خواستند از لولا ارائه دهند، تضعیف کند.

لولا در سخنرانی پیروزی خود از ژانونس به‌عنوان «ژنرال ما» یاد کرد و از او به دلیل «بالا بردن روحیه نیروهای ما در هر روز» تشکر کرد.

نقش شبکه‌های اجتماعی در بازگشت

با این حال، اندازه‌گیری دقیق تاثیر انتخاباتی بسیج آنلاین خیلی دشوار است.

در حالی که متحدان، «ارتش لولا» را یکی از عوامل کمک‌کننده به بازگشت او می‌دانند، دانشمندان علوم سیاسی هشدار می‌دهند که مشخص کردن اینکه چند رای، اگر اصلا رایی، مستقیما تحت تاثیر این عملیات واتس‌اپی قرار گرفته، ناممکن است.

دنیلده هولتس‌هاکر، دانشمند علوم سیاسی، معتقد است تغییر در راهبرد انتخاباتی لولا نقشی کلیدی در بازگشت او داشت.

به گفته او، نامزد حزب کارگران به جای آن‌که صرفا به فعالیت آنلاین متکی باشد، توانست کارزار دیجیتال را با بسیج میدانی و فعالیت در سطح جامعه پیوند دهد.

به گفته هولتس‌هاکر، کارزار لولا، تلاش‌های محلی را تشدید کرد و پیام‌های خود را نیز تغییر داد، به‌گونه‌ای که پیروزی بولسونارو با نگرانی‌هایی درباره تغییر احتمالی برنامه‌های اجتماعی و از دست رفتن برخی حقوق پیوند داده شد.

او می‌گوید: «این به اعتبار خود لولا بود که ضعفش را تشخیص داد و کاملا سبک خود را تغییر داد. ژانونس توانست کاری انجام دهد که برای چپ برزیل غیرقابل تصور به نظر می‌رسید: تسلط بر شبکه‌های اجتماعی.»

در مقابل، هولتس‌هاکر معتقد است که فلاویو بولسونارو با اعتماد بیش از حد به پیروزی وارد دور دوم شد و نتوانست پیام خود را به همان اندازه موثر به حامیانش منتقل کند.

مایرا گولارت، جامعه‌شناس و دانشمند علوم سیاسی و استاد دانشگاه فدرال ریودوژانیرو، نیز هشدار می‌دهد که نباید بازگشت لولا را صرفا به شبکه‌های اجتماعی نسبت داد: «ترکیبی از شبکه‌های اجتماعی و بسیج خیابانی بود. دنیای واقعی نوعی بسیج را ممکن کرد که می‌توانست میزان عدم مشارکت را کاهش دهد و رای‌دهندگان مردد را متقاعد کند.»

از نظر او، حامیان لولا موفق شدند شور و هیجان آنلاین را به مشارکت سیاسی در دنیای واقعی تبدیل کنند: «کسانی که خود را متعهد به پیروزی لولا می‌دانستند، تلاش کردند مردم را گرد هم بیاورند و آن‌ها را متقاعد کنند که رای بدهند.»

گولارت معتقد است این تلاش نه‌تنها به افزایش مشارکت کمک کرد، بلکه می‌تواند برای دولت بعدی لولا نیز ارزشمند باشد: «فکر می‌کنم این تلاش جمعی تجربه‌ای مهم برای یادگیری بود و برای دولتی که هنوز نبردهای زیادی در پیش دارد، ارزشمند خواهد بود.»

«این تلاش نه ‌فقط به کاهش عدم مشارکت کمک کرد، بلکه شمار قابل توجهی از رای‌دهندگان مردد را نیز متقاعد کرد.»

خود لولا نیز گفت، بسیجی که پشت بازگشت او قرار داشت می‌تواند بر شیوه حکومت او در سال‌های آینده تاثیر بگذارد.

او در سخنرانی پیروزی خود گفت این انتخابات درس‌های زیادی به او داده و وعده داد شیوه اداره برزیل را تغییر دهد: «قرار است به مردم نقش بیشتری در تصمیم‌گیری‌ها بدهیم و ارتباطات دیجیتال در دولت من نقش بسیار بزرگ‌تری خواهد داشت.»