چگونه دواساز گمنام بریتانیایی به‌طور تصادفی گوگرد را اختراع کرد؟

در سال ۱۸۲۶، یک خوش‌اقبالی یا شاید یک اشتباه ساده شیوه ایجاد نور و گرما را برای همیشه تغییر داد.

جان واکر، دواساز و آزمایشگر انگلیسی، در تلاش برای ساخت مواد منفجره، مشغول ترکیب مواد کیمیایی بود که چوبی آغشته به این ترکیب به‌طور اتفاقی به سنگ کنار اجاق برخورد کرد و ناگهان شعله‌ور شد.

واکر در سال ۱۷۸۱ در شهر بندری استاکتون-آن-تیز در منطقه دورهام و در اوج انقلاب صنعتی به دنیا آمد.

ماشین بخار جیمز وات، نیروی محرک این انقلاب، نخستین‌بار در سال ۱۷۷۶ به‌طور تجاری معرفی شد و نخستین خط آهن عمومی که از لوکوموتیو بخار استفاده می‌کرد نیز در سال ۱۸۲۵ به استاکتون رسید.

چهار سال بعد، «راکت» ساخته جورج استیونسن ثابت کرد که لوکوموتیوهای بخار می‌توانند قطارهای مسافربری را با سرعت ۵۰ کیلومتر در ساعت به حرکت درآورند. خیلی زود، سفرهایی که با اسب ۱۲ روز طول می‌کشید، تنها در هشت ساعت انجام می‌شد.

اما با وجود این پیشرفت‌ها، مردم هنوز برای روشن کردن آتش به سنگ چخماق و فولاد متکی بودند یا مجبور بودند آتش یا زغال نیم‌سوز را همیشه روشن نگه دارند.

تا اینکه اختراع اتفاقی واکر، تولید، کاربرد و قابلیت حمل آتش را متحول کرد.

واکر که جراح آموزش‌دیده‌ای بود، به‌دلیل فضای خون‌آلود اتاق‌های عمل در قرن هجدهم، این حرفه را کنار گذاشت و دوباره به‌عنوان «دواساز» آموزش دید.

به گفته آلن میدلتون، نویسنده کتاب «روایتی از امید و ناامیدی»، واکر تا سال ۱۸۲۶ بیشتر وقتش را صرف ساخت دوا می‌کرد، نه فقط برای انسان‌ها، بلکه برای اسب‌ها، گاوها و حتی مرغ‌ها.

اما نکته مهم این بود که او هم‌زمان در حال آزمایش با مواد کیمیایی بود.

میدلتون می‌گوید: «واکر مردی باهوش و بسیار مهربان بود و بعضی‌ها او را فردی تک‌رو می‌دانستند.»

او می‌گوید: یکی از علایق او کیمیا بود و برای ساخت چاشنی‌های تفنگ برای دوستان دهقانش، مواد کیمیایی را با هم ترکیب می‌کرد.

«روزی مشغول ترکیب یک ماده کیمیایی بود و آن را گذاشت تا خشک شود. وقتی خشک شد، تکه چوب را به لبه اجاق کشید و ناگهان شعله‌ور شد. این همان لحظه نبوغ‌آمیزی بود که پیش از آن هیچ‌کس دیگری انجام نداده بود».

«او به ارزش تجاری این اختراع پی برد. این اتفاق در سال ۱۸۲۶ رخ داد، هرچند تاریخ دقیقش مشخص نیست، اما نخستین فروش آن در اپریل ۱۸۲۷ انجام شد. او نام آن را «گوگرد اصطکاکی» گذاشت و در ابتدا آنها را در قوطی‌های فلزی و به‌صورت صدتایی می‌فروخت.»

«چراغ‌های اصطکاکی» واکر، چوب‌های باریک و صافی بودند که یک سر آنها در خمیری از کلرات پتاشیم، سولفید آنتیموان، صمغ عربی و آب فرو رفته بود و با کشیده شدن روی یک تکه کاغذ سنباده تاخورده، گوگرد شعله‌ور می‌شد.

واکر فرمول خود را مخفی نگه داشت، اما هرگز آن را ثبت اختراع نکرد. محصول او ارزان بود و این مخترع توانست تقاضای موجود در شهر استاکتون را تأمین کند.

اما به نوشته مجله دواسازی، «گوگردهای واکر بی‌نقص نبودند. پوشش گوگردی در حال سوختن گاهی از چوب جدا می‌شد و ممکن بود به کف خانه یا لباس کاربران آسیب برساند.»

تا سال ۱۸۲۹، ساموئل جونز اهل لندن، نسخه خود با نام «لوسیفر» را عرضه کرد که کاپی دقیقی از «چراغ‌های اصطکاکی» واکر بود و به نخستین گوگردهایی تبدیل شد که به تولید انبوه رسیدند.

درک جاد، رئیس انجمن بریتانیایی انجمن برچسب جعبه گوگرد، به بی‌بی‌سی نیوز گفت که خیلی زود افراد دیگری نیز شروع به بهبود این فرمول کردند.

اندازه و شکل قوطی‌های بسته‌بندی نیز تغییر کرد، اما تا سال ۱۸۴۴ و معرفی نسخه‌ سویدنی آن، جعبه گوگرد مدرن رواج پیدا نکرد.

جاد می‌گوید: «آن نخستین جعبه گوگردی بود که واقعا ثبت اختراع شد.»

در بسیاری از مناطق، ساخت گوگرد به یک صنعت خانگی تبدیل شد. گوگردها در خانه تولید می‌شدند و برای خانواده‌ها یک درآمد اضافی، هرچند تا حدی پرخطر، فراهم می‌کردند.

جاد می‌گوید: «زنان و کودکانی که اطراف کارخانه زندگی می‌کردند، جعبه‌های گوگرد را به‌صورت کارمزدی یعنی بر اساس تعداد تولید، نه حقوق ثابت می‌ساختند. بعدها ماشین‌آلات وارد کار شدند و این صنعت به تجارتی چند میلیون دالری تبدیل شد.»

اما اختراع فندک یا لایتر سگرت بعدها باعث افت چشمگیر این صنعت شد.

جاد می‌گوید: «اصل تجارت در طول سال‌ها کوچک‌تر شده و بسیاری از شرکت‌ها از بین رفته‌اند.»

با این حال، گوگرد همچنان در سراسر جهان کاربرد دارد و به گفته میدلتون، علاوه بر وسیله‌ای ضروری، حالا به یک اکسسوری مد نیز تبدیل شده‌ و بعضی بسته‌های سفارشی آنها تا ۲۵۰ دالر فروخته می‌شود.

با وجود این، مخترع گوگرد همچنان چهره‌ای کمتر شناخته‌شده باقی مانده است و میدلتون و جاد هر دو معتقدند واکر، پس از گذشت ۲۰۰ سال، شایسته شناخته‌شدن بیشتری است.

جاد می‌گوید: «واکر شخصیتی تاریخی بود که نمی‌خواست اختراعش را دنبال کند. اگر این کار را می‌کرد، می‌توانست بسیار مشهور شود.»

خوشبختانه مردم استاکتون نیز همین احساس را دارند. بسیاری امیدوارند مراسم دوصدمین سالگرد این اختراع که از ۲۹ می، زادروز واکر آغاز می‌شود سرانجام جایگاهی را که این مخترع برجسته محلی شایسته آن است، برایش به ارمغان بیاورد.

لیزا ایوانز، رئیس شورای شهر می‌گوید: «امیدواریم از طریق برنامه‌هایی که امسال و سال آینده برگزار می‌شود، افراد بیشتری با نقش او در توسعه گوگرد که امروزه همه ما آن را می‌شناسیم، آشنا شوند.»

او افزود: «اختراع گوگرد اصطکاکی باعث شد بتوان تنها با اندکی تلاش، فورا آتش ایجاد کرد. معرفی گوگرد، انجام کارهای روزمره را چه در محیط‌های صنعتی و چه در خانه، بسیار آسان‌تر و سریع‌تر کرد. جرقه‌ای که او ایجاد کرد، هنوز هم الهام‌بخش مردم است.»