Trung Quốc đang thực hiện một cuộc cách mạng robot thầm lạng

"Tôi chợp mắt một lát và thế giới thay đổi," Trần Thiên Dục nói.

Thế giới của anh quả thực đang thay đổi. Ở tuổi 28, Trần cập nhật những công nghệ mới nhất bằng cách dành thời gian rảnh tại các nhà máy đang chuyển sang tự động hóa. Nhờ vậy, anh biết mình cần ưu tiên điều gì khi giảng dạy về trí tuệ nhân tạo (AI) và robot.

Trước mặt anh, khoảng 30 sinh viên đang học lập trình. Một người trong số đó gõ bàn phím liên tục, mắt đảo qua lại giữa màn hình và robot: "Ý tưởng là nó sẽ gắp bộ phận hình trụ này rồi di chuyển nó sang bên kia."

Một dãy robot công nghiệp đang chờ được lập trình. Ở một góc khác của lớp học, các sinh viên đang tìm cách thiết kế những thiết bị robot y tế.

Trong lúc hướng dẫn họ, anh Trần nói: "Nếu thế giới AI và robot không còn cần đến bạn, thì chắc chắn bạn sẽ nằm trong số những người bị loại bỏ."

Đối với những người trong căn phòng này, đây là một bước tiến – hay đúng hơn là một bước nhảy vọt – hướng tới tương lai mà Trung Quốc đang tỉ mỉ xây dựng: kế hoạch trị giá 20 tỷ USD của Chủ tịch Tập Cận Bình nhằm đưa Trung Quốc lên vị trí hàng đầu về đổi mới sáng tạo và cạnh tranh trực tiếp với Mỹ.

Có thể thấy bằng chứng ở khắp nơi. Những sinh viên này đang theo học tại Học viện Kỹ thuật viên Hàng Châu, một trong số nhiều trường dạy nghề quy mô lớn được xây dựng với mục tiêu đào tạo thế hệ kỹ sư tiếp theo với sự am hiểu về công nghệ.

Khuôn viên trường nằm ở vùng ngoại ô Hàng Châu, cố đô của Trung Quốc, nơi đường chân trời đầy rẫy những tòa nhà mang lối thiết kế hiện đại chỉ là dấu hiệu đầu tiên cho thấy thành phố này đang trở thành một trung tâm công nghệ toàn cầu.

Trên khắp Trung Quốc, có hơn 2 triệu robot đang làm việc trong các nhà máy – nhiều hơn ở bất kỳ quốc gia nào – và con số này tiếp tục tăng với tốc độ đáng kinh ngạc.

Hướng đi này của Trung Quốc chắc chắn sẽ làm thay đổi thế giới, giống như khi nền kinh tế Trung Quốc trải qua một cuộc chuyển đổi quy mô lớn trước đây.

Trung Quốc cũng đã bắt đầu đưa robot của mình ra thị trường toàn cầu: hơn một nửa số robot công nghiệp trên thế giới hiện được sản xuất tại Trung Quốc.

Điều chưa rõ là tự động hóa trên quy mô lớn như vậy sẽ tác động thế nào đến một quốc gia đang ở trung tâm của hoạt động sản xuất, thương mại và đổi mới toàn cầu.

Điều này có ý nghĩa gì đối với lực lượng lao động Trung Quốc? Và làm thế nào chúng ta có thể thực sự đo lường cái giá của quá trình chuyển đổi này trong một chế độ kiểm soát thông tin rất chặt chẽ?

Tương lai của người lao động Trung Quốc đang trở nên bất định trong cuộc cách mạng công nghiệp mà thế giới đang chứng kiến: những cánh đồng pin mặt trời trải dài đầy lấp lánh, sự im ắng trong giờ cao điểm nhờ xe điện, những cỗ máy chạy nhanh hơn cả Usain Bolt.

Cuối tuần qua, Trung Quốc tổ chức lần thứ hai Đại hội Thể thao Robot Hình người Thế giới, nơi các robot thi đấu quyền anh, chạy nước rút và diễu hành.

Đằng sau màn trình diễn này là một cuộc cách mạng khác, ít được chú ý hơn, đang diễn ra bên trong các nhà máy và lớp học.

BBC đã tới các cơ sở công nghiệp, chứng kiến những robot không mang hình hài con người, không nhảy múa hay bật cao trên sân khấu, mà thực hiện các công việc như hàn, sơn, nâng, lắp ráp và hoạt động suốt ngày đêm mà không cần nghỉ hay hưởng phúc lợi.

Một số robot thậm chí được thiết kế để chế tạo ra những robot khác. Chúng tôi cũng tới một số học viện, nơi đào tạo những người sẽ làm việc cùng lực lượng robot của nước này.

Đây giống như "hàng ghế đầu" để chứng kiến điều mà ông Tập gọi là "lực lượng sản xuất mới" của Trung Quốc – và cách lực lượng này có thể định hình lại đất nước.

Tại một nhà máy ở thành phố Thành Đô, miền nam Trung Quốc, "cũ" và "mới" đang cùng nhau làm việc.

Một dây chuyền lắp ráp với khoảng 30 nam nữ công nhân ở độ tuổi trung niên đang bắt vít, khoan và đánh bóng sản phẩm chủ lực của công ty CRP Technology: một cánh tay robot có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ công nghiệp khác nhau.

Trong phòng còn có bốn kỹ sư trẻ quây quanh một bảng điều khiển, cố gắng thiết kế chương trình cho một nguyên mẫu robot mới mà họ hy vọng có thể giúp chế tạo những robot khác.

Một trong số họ là Bàng Khải, 31 tuổi, thuộc nhóm nghiên cứu và phát triển. Anh đẩy bộ khung robot bóng loáng đi qua căn phòng.

Lực lượng lao động tương lai của Trung Quốc vẫn chưa sẵn sàng xuất hiện trên sân khấu. Hiện tại, robot này mới chỉ có thể thực hiện những động tác lặp đi lặp lại đơn giản, chẳng hạn như quét mã QR.

"Có thể sau nửa năm nữa, nó sẽ làm được thêm một nhiệm vụ khác," Bàng nói, nở một nụ cười có phần bâng khuâng. Đây là một chặng đường dài, và cả nhóm đang ăn mừng từng bước tiến nhỏ.

CRP Technology, công ty có khoảng 300 nhân viên, đã sản xuất cánh tay robot được 9 năm. Mỗi cánh tay có thể được tùy chỉnh theo nhu cầu của từng nhà máy, để hỗ trợ sản xuất ô tô, thiết bị điện tử hoặc tua-bin gió. Công ty cho biết một cánh tay robot có thể được lập trình để thực hiện hơn 90% các tác vụ lặp đi lặp lại.

Các kỹ sư cũng tự hỏi liệu một ngày nào đó robot có thể thay thế lực lượng lao động của công ty hay không.

"Chúng tôi muốn robot mới của mình giống con người. Chúng tôi hy vọng nó có thể tự suy nghĩ," Bàng nói.

"Chúng tôi cần những loại robot này vì Trung Quốc có thể sẽ không còn đủ lao động trong vòng 10 năm nữa."

Dân số suy giảm và lực lượng lao động già hóa là một lý do khác khiến Bắc Kinh vội vàng cách mạng hóa các nhà máy. Theo ước tính chính thức, đến năm 2035, hơn một phần ba dân số Trung Quốc sẽ từ 60 tuổi trở lên.

Một số ước tính cho rằng dân số Trung Quốc sẽ giảm gần 60 triệu người trong thập kỷ tới – tương đương gần bằng dân số Pháp.

Hy vọng về việc tăng cường tự động hóa sẽ bù đắp khoảng trống lao động trước khi nền kinh tế, vốn đã tăng trưởng ì ạch, bị ảnh hưởng, đang ngày càng lớn. .

Nhưng tốc độ chuyển đổi là yếu tố then chốt. Hiện vẫn có khoảng 120 triệu người làm việc trong lĩnh vực sản xuất. Nếu Trung Quốc chuyển đổi quá nhanh, tình trạng mất việc làm có thể xảy ra, giáng một đòn thảm khốc vào hàng triệu người phụ thuộc vào thu nhập từ những công việc nhà máy.

"Về lý thuyết, máy móc có thể hoạt động 24 giờ mỗi ngày, đây chắc chắn là một lợi thế so với lao động con người. Nhưng máy móc cũng cần được bảo trì. Mỗi ngày chúng tôi cần dành thời gian cho việc đó, và mỗi tháng dây chuyền sản xuất cũng cần được kiểm tra và sửa chữa," Tào Lực, Phó Chủ tịch hãng xe điện Leapmotor, nói.

Những mẫu xe giá phải chăng, được trang bị nhiều công nghệ của hãng, đang ngày càng phổ biến tại châu Âu và Anh. Tại nhà máy ở Hàng Châu, robot hỗ trợ trong mọi công đoạn lắp ráp. Nhưng vẫn là bàn tay con người thực hiện trong những khâu cuối cùng.

Công ty có hơn 25.000 nhân viên, trong đó hàng trăm người thực hiện khâu kiểm tra cuối cùng khi những chiếc xe mới sáng bóng chạy qua.

Liệu sẽ có một ngày mà họ không còn được cần tới nữa?

"Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra," Tào nói.

"Và có thể ngày đó sẽ đến tương đối sớm. Về cơ bản chúng tôi đã đạt mức tự động hóa 100% tại các xưởng, bao gồm các tác vụ như dập, hàn và sơn."

Trung Quốc có lợi thế hơn Mỹ nhờ hệ thống sản xuất khổng lồ. Mọi thứ cần thiết để chế tạo thân robot – động cơ, pin, thiết bị điện tử, bánh răng, cảm biến – đều có sẵn.

"Trung Quốc cũng có một ý tưởng. Họ có một kế hoạch. Họ biết mình muốn đạt được điều gì trong 5 năm tới. Họ lập kế hoạch ở cấp trung ương, sau đó phân bổ xuống các khu vực và thành phố," Tiến sĩ Susanne Bieller, Tổng Thư ký Liên đoàn Robot quốc tế, nói.

"Nếu bạn muốn chế tạo robot ở Thâm Quyến, ở đó có cả một hệ sinh thái. Bạn mất chưa đến một giờ để tìm nguồn các linh kiện cần thiết để chế tạo một robot. Ở châu Âu, quá trình này có thể mất tới một tuần."

Tuy nhiên, bà thừa nhận rằng dù Trung Quốc giỏi chế tạo "thân" robot, Mỹ vẫn đang dẫn đầu trong việc chế tạo "bộ não" – bao gồm phát triển AI để lập trình robot. Dù vậy, các công ty Trung Quốc, từ DeepSeek đến Moonshot, liên tục giới thiệu những mô hình AI mới mà họ cho rằng có thể cạnh tranh với các công ty hàng đầu của Mỹ.

Nhờ cách tiếp cận "mã nguồn mở", trong đó các công ty khởi nghiệp AI chia sẻ mã nguồn của mình, quá trình đổi mới sáng tạo của Trung Quốc đã bắt kịp với tốc độ nhanh hơn dự kiến, bất chấp các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với những loại chip tiên tiến quan trọng.

Giới phân tích hiện cho rằng chặng tiếp theo của cuộc đua sẽ không được quyết định bởi việc bên nào sở hữu mô hình ngôn ngữ tốt nhất, mà bởi bên nào có thể đưa trí thông minh đó vào hàng triệu cỗ máy.

Đó cũng là lý do Trung Quốc đang đầu tư đào tạo một thế hệ sinh viên có khả năng hình dung và đón đầu những thay đổi của tương lai.

Tại Học viện Kỹ thuật viên Hàng Châu, chẳng hạn, học sinh có thể bắt đầu từ năm 15 tuổi. Quy mô giảng dạy có thể khiến nhiều người choáng ngợp.

Có cả một tòa nhà dành riêng cho động cơ và hàng không, cùng một tầng hạn chế tiếp cận dành cho những sinh viên sẽ làm việc để duy trì vị thế dẫn đầu của Trung Quốc trong lĩnh vực chế biến đất hiếm – một nguồn tài nguyên quan trọng khác trong cuộc cạnh tranh với Mỹ.

Một số người coi đây là giải pháp cho tình trạng thất nghiệp thanh niên dai dẳng ở Trung Quốc, khi cứ 5 người thì có 1 người chật vật tìm việc.

"Sinh viên của chúng tôi đang rất được săn đón, thậm chí các công ty còn có thể đặt chỗ trước cho họ. Họ hoàn toàn không phải lo lắng về việc làm, và chúng tôi tổ chức các cuộc thi như một phần trong quá trình đào tạo," giáo viên Trần nói.

"Điều tốt hơn là tìm được vị trí của mình trong làn sóng công nghệ. Trong quá trình phát triển, những thay đổi mang tính cơ cấu chắc chắn sẽ xảy ra, và chính những thay đổi đó là nơi tạo ra cơ hội việc làm trong tương lai cho sinh viên."

Nhưng Trung Quốc vẫn phải đối mặt với những thách thức kinh tế nghiêm trọng, từ cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài, khoản nợ khổng lồ của chính quyền địa phương cho đến tình trạng tiêu dùng thấp dai dẳng.

Chưa rõ cuộc cách mạng mà Bắc Kinh đang thúc đẩy sẽ giải quyết những vấn đề này như thế nào, hay liệu nó có thể giải quyết được hay không. Cũng khó biết chắc được những người có nguy cơ mất việc đang cảm nhận thế nào trước những thay đổi sắp tới. Liệu Robot sẽ mang lại sự thịnh vượng cho họ, hay chỉ đơn giản là lấy đi công việc của họ?

"Các sinh viên của tôi hỏi tôi tương lai sẽ ra sao," Trần nói.

"Tôi trả lời rằng tôi không biết. Công nghệ đang thay đổi quá nhanh. Nhưng chúng ta không thể cứ đứng yên và ngủ quên. Chúng ta phải tiến về phía trước để xem mình có thể làm được những gì."