Người nông dân này muốn bỏ ngành thuốc phiện nhưng không thể

Khi Perea ngừng trồng cây coca - nguyên liệu thô dùng để sản xuất cocaine - ông thề sẽ không bao giờ trồng loại cây này nữa.

Ông nhổ bỏ những bụi cây xanh trên mảnh đất nhỏ của mình ở một vùng hẻo lánh thuộc tỉnh Meta, Colombia - nơi chỉ có thể đến được bằng đường sông, và thay chúng bằng các loại cây trồng hợp pháp như sắn và chuối.

Perea là một trong hàng ngàn người tham gia chương trình thay thế cây trồng do chính phủ điều hành nhằm giúp nông dân từ bỏ cây coca.

Nhưng phần lớn sự hỗ trợ được hứa hẹn không bao giờ đến, và việc thiếu đường sá cùng những trận lũ lụt thường xuyên khiến việc bán nông sản của ông trở nên khó khăn.

Năm 2024, thất vọng, ông bắt đầu trồng coca trở lại.

"Đó là một bi kịch," Perea nói. "Nhưng khi có con và không có việc làm, tôi còn lựa chọn nào khác? Nếu không có sự giúp đỡ nào, người ta sẽ quay lại trồng coca thôi."

Lá coca là một loại cây trồng truyền thống được các cộng đồng bản địa sử dụng để pha trà và làm thuốc. Nhưng ngày nay, phần lớn được chế biến thành cocaine. Ước tính 70% nguồn cung cocaine toàn cầu đến từ Colombia.

"Coca có một số lợi thế lớn so với các loại cây trồng khác," Lucas Marín Llanes, một nhà nghiên cứu người Colombia tập trung vào nền kinh tế coca và các chiến lược thay thế, đánh giá.

"Thu hoạch nhanh chóng - nông dân có thể thu hoạch ba hoặc bốn vụ một năm - vận chuyển dễ dàng hơn, và nông dân biết giá họ sẽ bán được."

Nghiên cứu mà Marín đã thực hiện cho thấy việc trồng coca cũng có thể thúc đẩy nền kinh tế địa phương, làm tăng GDP của thành phố lên tới 10% ở một số khu vực trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2019.

Các chương trình thay thế được thiết kế để giúp nông dân trồng coca ở Colombia chuyển đổi khỏi cây trồng này và xây dựng sinh kế hợp pháp.

Tuy nhiên, ngày nay diện tích trồng coca đang ở mức kỷ lục, hơn 250.000 héc ta - và nhiều người Colombia tham gia các chương trình thay thế cho hay họ đã bị bỏ rơi.

Elena Hernández chuyển đến vùng trồng coca Guaviare trong thời kỳ bùng nổ của những năm 1990, bị thu hút do mức lương cao hơn.

"Hồi đó có nhiều tiền hơn - có thể thấy cơ hội kiếm tiền ở khắp mọi nơi," bà nói. "Tôi đã tiết kiệm và mua được một căn nhà nhỏ."

Nhưng ngành công nghiệp coca cũng mang đến bạo lực và bất an. Các nhóm vũ trang tranh giành quyền kiểm soát, trong khi chính phủ cố gắng kiềm chế sản xuất thông qua việc phá bỏ thủ công, phun thuốc trừ sâu từ trên không và bắt giữ.

Những nỗ lực này đã cắt giảm thu nhập của các gia đình nhưng không ngăn chặn được việc trồng trọt.

Vì vậy, khi một chương trình thay thế trên toàn quốc được chính phủ lúc bấy giờ đưa ra vào năm 2017, Hernández đã rất háo hức đăng ký, tham gia cùng khoảng 100.000 gia đình được hứa hẹn hỗ trợ tài chính để đổi lấy việc từ bỏ cây coca.

Mỗi hộ gia đình sẽ nhận được 36 triệu peso Colombia (293 triệu VND), trải đều trong hai năm. "Theo cách chương trình quảng cáo thì có vẻ rất hứa hẹn cho sự phát triển của vùng đất chúng tôi," bà Hernández nói.

Dự án này, được gọi là Chương trình Toàn diện Quốc gia về Thay thế Cây trồng Bất hợp pháp (PNIS), ra đời từ thỏa thuận hòa bình năm 2016 giữa chính phủ và nhóm du kích lớn nhất Colombia, Farc.

Đổi lại việc nhổ bỏ cây coca, nông dân cũng sẽ nhận được hỗ trợ kỹ thuật, bao gồm cả từ các nhà nông học, và tư vấn về quản lý đất đai.

Mặc dù các chương trình thay thế đã tồn tại trước đây, nhưng quy mô vẫn còn hạn chế. PNIS là nỗ lực tham vọng nhất cho đến nay - và ban đầu dường như đã có hiệu quả.

Ở một số vùng phía nam Meta và Guaviare, các cánh đồng coca đã được thay thế bằng cây chanh, chuối và các trang trại chăn nuôi nhỏ. Nhiều nông dân, giống như bà Hernández, đã tránh xa cây coca.

Tuy nhiên, không có nghĩa là họ coi đó là một thành công.

"Chính phủ không thực sự quan tâm đến chúng tôi, những người nông dân. Chúng tôi bị đối xử tệ bạc," bà giải thích, chỉ ra những vấn đề nảy sinh ngay từ đầu.

Việc thanh toán bị chậm trễ và hỗ trợ kỹ thuật thường xuyên không được thực hiện. Sự hiện diện ít ỏi của nhà nước ở các vùng nông thôn và sự phối hợp kém giữa các cơ quan đồng nghĩa với việc hỗ trợ thường không đến được với cộng đồng.

Động lực thúc đẩy chương trình suy yếu khi các ưu tiên chính trị thay đổi. Iván Duque, người trở thành tổng thống Colombia năm 2018, đã quay lại tập trung sự tiếp cận của chính phủ vào các chiến lược xóa bỏ và an ninh.

Đến khi Tổng thống đương nhiệm Gustavo Petro nhậm chức năm 2022, PNIS đã chậm tiến độ và gặp khó khăn trong việc tiếp cận cộng đồng.

Nhưng một số nông dân đã báo cáo về những thay đổi. Đối với Doralba Bejarano, đến từ thị trấn Puerto Rico ở miền nam Meta, tình hình của bà đã được cải thiện khi sự hỗ trợ vốn bị trì hoãn bắt đầu đến.

"Trước khi chương trình này diễn ra, chúng tôi rất sợ hãi," bà nói. "Chúng tôi phải giấu bột coca vì cảnh sát, quân đội sẽ bỏ tù chúng tôi." Bột coca là dạng cô đặc hơn, được dùng để sản xuất cocaine, giúp người trồng kiếm được nhiều tiền hơn so với việc bán lá coca tươi.

Giờ đây, bà nói, bà đã có được sự an tâm: "Tôi có thể đi bất cứ đâu tôi muốn. Tôi không còn lý do gì để trốn tránh nữa."

Bà kể nhiều người trong cộng đồng của mình hiện nhận được sự hỗ trợ của chính phủ để quảng bá và bán các loại cây trồng không phải coca cũng như bán các loại thực phẩm khác.

Những thách thức đối với chương trình thay thế cũng đến từ các yếu tố bên ngoài biên giới Colombia – nhu cầu khổng lồ đối với cocaine ở Mỹ và châu Âu, cũng như các thị trường mới ở những nơi khác.

"Hiện tại, nhu cầu đang tăng lên, và do đó sẽ có nguồn cung để đáp ứng," Michael Weintraub, đồng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu An ninh và Ma túy tại Đại học Andes, có trụ sở tại thủ đô Bogota của Colombia, bình luận. "Điều đó có nghĩa là Colombia sẽ tiếp tục trồng cây coca trong tương lai gần."

Ông Weintraub cũng mô tả bối cảnh an ninh ở Colombia là "mong manh" - khiến cho các chương trình thay thế khó hoạt động hiệu quả ở nhiều vùng nông thôn.

Mặc dù thỏa thuận hòa bình năm 2016 đã dẫn đến việc giải tán phần lớn lực lượng Farc, nhưng các nhóm vũ trang khác đã lấp đầy khoảng trống và thường kiểm soát các tuyến đường buôn lậu cũng như nền kinh tế địa phương.

Chính phủ hiện tại đã tìm cách giải quyết vấn đề này thông qua chính sách "Hòa bình Toàn diện", theo đó họ tiến hành đàm phán hòa bình với tất cả các băng đảng vũ trang và tội phạm khác nhau. Nhưng các nhà phân tích cho rằng tiến độ đạt được còn hạn chế.

Năm ngoái, chính phủ bắt đầu triển khai RenHacemos - một chương trình thay thế xây dựng dựa trên PNIS đồng thời khắc phục những thiếu sót - tại các khu vực thí điểm.

Trong khi nông dân vẫn sẽ nhận được hỗ trợ tài chính, chương trình cũng tập trung vào việc đa dạng hóa nền kinh tế địa phương ngoài việc thay thế cây trồng. Hỗ trợ rộng hơn sẽ bao gồm cải thiện đường sá, tiếp cận giáo dục đại học, kết nối kỹ thuật số và nhà ở tốt hơn.

"Cây coca là một ngành kinh doanh," Gloria Miranda, giám đốc cơ quan chính phủ phụ trách việc thay thế cây trồng bất hợp pháp ở Colombia, nói.

"Đó là một hoạt động tội phạm, nhưng hoạt động giống như bất kỳ doanh nghiệp nào khác. RenHacemos có mục đích thay thế không chỉ cây coca, mà cả toàn bộ nền kinh tế xung quanh loại cây này - từ chế biến và công nghiệp nông nghiệp đến vận tải và hậu cần."

Tuy nhiên, đối với nhiều nhà phân tích, vẫn còn nhiều câu hỏi đặt ra về việc liệu những cách tiếp cận như vậy có thể mang lại sự thay đổi lâu dài hay không. Ông Llanes cho rằng sự gia tăng liên tục của việc trồng cây coca cho thấy các biện pháp can thiệp lặp đi lặp lại đã không có tác dụng.

Ông Perea thì tỏ ra hoài nghi về việc chính phủ sẽ sớm hỗ trợ ông và những người hàng xóm chuyển đổi khỏi cây coca.

"Nhà nước đã hoàn toàn bỏ rơi chúng tôi," ông nói, đứng giữa những cây coca bao quanh túp lều gỗ cũ kỹ của mình. "Chúng tôi sống lay lắt từng ngày, có khi thậm chí còn thiếu ăn."

Hiện tại, ông nói, mình sẽ tiếp tục trồng coca - không phải vì ông là tội phạm mà vì đó là lựa chọn duy nhất.

"Chúng tôi không phải là những kẻ buôn bán ma túy. Nếu mà như vậy thì tôi đã không phải sống như thế này."