Vấn đề phí Eo biển Hormuz cho thấy ông Trump khó chấm dứt chiến tranh với Iran

Yêu cầu mới nhất của Tổng thống Donald Trump về cuộc chiến với Iran chỉ kéo dài vỏn vẹn 24 giờ – và cho thấy một tổng thống đang tìm kiếm những cách thức bất thường để thoát khỏi tình thế khó khăn.

Sáng 13/7, trong một bài đăng trên mạng xã hội thông báo về việc nối lại lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với tàu thuyền Iran, ông nói rằng tất cả các tàu đi qua Eo biển Hormuz – bao gồm cả các tàu của đồng minh Mỹ – phải trả phí 20% để bồi hoàn cho Mỹ "tất cả các chi phí cần thiết để thực hiện nhiệm vụ đảm bảo an ninh và an toàn cho khu vực rất bất ổn này trên thế giới".

Ngày hôm sau, ông hoàn toàn từ bỏ đề xuất đó, thay vào đó đề nghị sẽ ký kết "các thỏa thuận thương mại và đầu tư" với các đồng minh Vùng Vịnh của Mỹ, ngụ ý rằng Mỹ sẽ đảm bảo cho họ quyền đi lại an toàn qua eo biển.

Sự thay đổi đột ngột này là diễn biến mới nhất trong một cuộc xung đột đã kéo dài hơn bốn tháng - và bất chấp "bản ghi nhớ" được ký kết cách đây một tháng nhằm đảm bảo lệnh ngừng bắn tạm thời và thiết lập khuôn khổ đàm phán – vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc.

Ông Trump có thể ngần ngại leo thang chiến tranh do điều này không được lòng dân chúng, đi kèm khả năng giá năng lượng tăng cao và những rủi ro liên quan đến việc quân đội Mỹ và các đồng minh một lần nữa bị Iran tấn công.

Tuy nhiên, ông cũng có thể thấy viễn cảnh kết thúc xung đột mà không đạt được một thỏa thuận giúp ông có thể tự tin rằng tốt hơn thỏa thuận mà chính quyền Barack Obama từng ký kết vào năm 2015

"Tôi nghĩ kết cục có khả năng xảy ra nhất là không kết thúc," Rosemary Kelanid, giám đốc chương trình Trung Đông tại viện nghiên cứu Defense Priorities, đánh giá.

"Đây đã trở thành một cuộc chiến tranh tốn kém và các cuộc chiến như vậy thường kéo dài rất lâu."

Bản ghi nhớ (MOU) giữa Mỹ và Iran - và những hy vọng đi kèm với nó về việc chấm dứt chiến tranh – đã tan biến vào sáng 14/7 giờ Mỹ trên Truth Social, khi ông Trump tuyên bố nối lại lệnh phong tỏa vận chuyển hàng hóa của Iran, giữa lúc hàng loạt các cuộc tấn công quân sự mới của Mỹ vào các mục tiêu trên khắp Iran.

Phía Iran đáp trả bằng cách tăng cường các cuộc tấn công vào các đồng minh của Mỹ và các tàu thương mại trong khu vực, khiến giao thông qua Eo biển Hormuz gần như tê liệt một lần nữa.

Sau gần một tháng đàm phán gián đoạn giữa hai quốc gia, xen kẽ bởi những hành động thù địch thỉnh thoảng thử thách định nghĩa về "lệnh ngừng bắn", ông Trump và người Mỹ dường như đang phải đối mặt với những thách thức tương tự như trong phần lớn cuộc chiến tranh Iran.

Mặc dù về mặt quân sự, người Mỹ đang đạt được các mục tiêu của họ, được đo bằng số lượng tàu, máy bay và mục tiêu của Iran bị phá hủy và khả năng phòng thủ bị suy yếu, nhưng về mặt chính trị, cuộc xung đột còn lâu mới được giải quyết.

Mặc dù Iran đã suy yếu về quân sự, nhưng họ vẫn có thể ngăn chặn việc tiếp cận Eo biển Hormuz. Trừ khi người Mỹ sẵn sàng leo thang đáng kể các hoạt động quân sự của họ trong khu vực, họ khó có thể làm gì để ngăn chặn điều đó.

Động thái mới của ông Trump về mức phí 20% – có thể là một cách để làm cho cam kết quân sự đó dễ chấp nhận hơn đối với công chúng Mỹ – không hoàn toàn mới. Ông đã đề xuất một thỏa thuận như vậy nhiều lần trong suốt cuộc chiến.

Nhưng chỉ tháng trước, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã lên án kế hoạch của Iran về việc thu "phí" đối với hàng hóa vận chuyển qua Eo biển Hormuz.

"Không quốc gia nào được phép thu phí trên đường thủy quốc tế. Đó là luật quốc tế hiện hành. Đó là cách thức hoạt động trên các đường thủy quốc tế trên toàn thế giới và đó là cách chúng ta mong đợi ở đây," ông nói.

Sự thay đổi lập trường của ông Trump về Eo biển Hormuz chỉ là bằng chứng mới nhất cho thấy một tổng thống dường như không có một lộ trình rõ ràng. Bản ghi nhớ thỏa thuận, mà cả người Mỹ và người Iran đều tuyên bố là một chiến thắng cho phía mình, được cố tình viết mơ hồ, để lại nhiều điều cần đàm phán sau này.

Văn kiện này dự kiến ​​Iran sẽ đóng một vai trò nào đó trong việc giám sát hàng hóa vận chuyển ở Eo biển Hormuz.

"Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ nỗ lực hết sức để đảm bảo an toàn cho các tàu thương mại đi lại mà không phải trả phí," trích văn bản.

Đây là vai trò mà Iran luôn muốn khẳng định. Bản ghi nhớ cũng bao gồm hàng tỷ đô la "đầu tư" được hứa hẹn vào Iran và việc chấm dứt các lệnh trừng phạt quốc tế.

Người Mỹ có thể đã tin rằng những lời hứa hẹn hấp dẫn đó, kèm theo những cảnh báo về hậu quả của việc không tuân thủ, sẽ đủ để ngăn cản Iran sử dụng lợi thế địa lý của mình để mạnh mẽ hơn trong việc kiểm soát eo biển Hormuz. Tuy nhiên, tính toán đó, ít nhất là vào thời điểm hiện tại, dường như không chính xác.

"Bản ghi nhớ đã hoàn toàn vô hiệu," bà Kelanid nói.

"Tất cả những điều khoản mà nó quy định giờ đã bị hủy bỏ."

Giờ đây, ông Trump và Iran lại rơi vào tình thế khó xử quen thuộc. Iran một lần nữa phải đối mặt với các cuộc tấn công quân sự của Mỹ trên lãnh thổ của họ, cho thấy sự bất lực trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.

Với việc tái áp đặt lệnh phong tỏa, doanh thu dầu mỏ – nguồn sống của chế độ Iran – lại bị cắt đứt.

Trong khi đó, ông Trump lại phải đối mặt với sự lựa chọn giữa leo thang, điều đi kèm với những tổn thất về kinh tế và chính trị trong nước, và chấp nhận một giải pháp nào đó khiến chế độ Iran thù địch vẫn nắm quyền.

"Chúng ta lại trở về điểm xuất phát ban đầu, nơi câu hỏi là: ai kiên nhẫn hơn?" Elliot Abrams, chuyên gia cao cấp về nghiên cứu Trung Đông tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, bình luận.

"Người Iran, những người sẽ không thể xuất khẩu dầu, hay Mỹ và các nước khác sử dụng dầu mỏ ở Vịnh Ba Tư?"

Sau nhiều tháng lo ngại rằng cuộc chiến Iran đang gây ra một đợt lạm phát mới làm giảm mạnh sự ủng hộ của người dân, ông Trump đã nhận được một tin tốt vào hôm 14/7 rằng giá tiêu dùng đang giảm.

Việc nối lại các cuộc xung đột toàn diện, hoặc thậm chí là leo thang xung đột, chắc chắn sẽ đẩy giá dầu trở lại mức cao trước đó, gây nguy hiểm cho xu hướng tích cực này và một lần nữa đặt đảng Cộng hòa vào vị thế bấp bênh trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Quốc hội vào tháng 11.

Hôm 13/7, sau bài đăng trên Truth Social của ông Trump, giá một thùng dầu đã tăng gần 10% – mức tăng một ngày lớn nhất trong sáu năm.

Lần đầu tiên, lệnh phong tỏa của ông Trump đã giúp gây áp lực buộc Iran phải ngồi vào bàn đàm phán và tạo tiền đề cho bản ghi nhớ và khuôn khổ cho một nền hòa bình lâu dài hơn.

Giờ đây, theo bà Kelanid, đòn bẩy của tổng thống đối với Iran có thể bị suy giảm.

"Ông ấy đã thử những điều ông ấy có thể dễ dàng làm, có thể làm một cách đáng tin cậy," bà nói. "Ông ấy có thể tấn công các mục tiêu quân sự, mục tiêu của chế độ. Ông ấy đã làm điều đó trước đây, và nó không khiến Iran đầu hàng."

Mục tiêu mới nhất mà ông Trump đề xuất là Núi Pickaxe, một địa điểm nghiên cứu hạt nhân được bảo vệ nghiêm ngặt ở phía nam Tehran.

Nhưng có những bằng chứng trái ngược nhau về giá trị của địa điểm này – hoặc về việc liệu các cuộc không kích của Mỹ có thể gây thiệt hại đáng kể cho các đường hầm nằm sâu dưới đá granit hay không.

Nếu những động thái mới nhất của ông Trump cuối cùng kết thúc bằng một lệnh ngừng bắn khác và các cuộc đàm phán trực tiếp, thì những bất đồng khó dung hòa – về Eo biển Hormuz, về việc xử lý chương trình hạt nhân của Iran, về ảnh hưởng của Iran ở Trung Đông – vẫn còn đó.

"Tôi nghĩ vẫn còn chỗ cho đàm phán về một thỏa thuận eo biển Hormuz," ông Abrams nói.

"Nhưng không phải là quay trở lại bản ghi nhớ."

Khi cuộc chiến sắp bước sang tháng thứ năm, ông Trump một lần nữa hôm 13/7 nhấn mạnh rằng các cuộc xung đột khác của Mỹ – bao gồm cả Chiến tranh Việt Nam – đã kéo dài nhiều năm.

Tuy nhiên, vũng lầy đó đã làm suy yếu và cuối cùng chấm dứt nhiệm kỳ tổng thống của Lyndon Baines Johnson và làm tổn hại vị thế toàn cầu của Mỹ ít nhất một thập kỷ. Đó là số phận mà ông Trump chắc chắn mong muốn tránh.

Những người ủng hộ ông cũng mệt mỏi khi phải gặp lại kiểu "chiến tranh trường kỳ" ở Trung Đông mà ông Trump đã lên án trong các chiến dịch tranh cử tổng thống trước đây.

Nhưng với bản ghi nhớ thỏa thuận đã tan vỡ, lệnh ngừng bắn kết thúc và nguy cơ xung đột tiếp diễn hiện hữu, kết thúc của cuộc chiến tranh Iran dường như vẫn chưa có dấu hiệu khả quan hơn so với những tuần đầu tiên khi mới bắt đầu.