Vì sao người Ấn Độ không còn bầu cho cộng sản?

Lần đầu tiên kể từ năm 1957, không còn bang nào ở Ấn Độ do chính quyền cộng sản lãnh đạo.

Sau một thập niên cầm quyền, thất bại tại bang Kerala của Mặt trận Dân chủ Cánh tả (LDF) do Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx) dẫn dắt trong cuộc bầu cử tháng này đánh dấu sự khép lại – ít nhất là vào thời điểm hiện tại – của một trong những thử nghiệm dân chủ cộng sản bền bỉ nhất thế giới.

Ở thời kỳ đỉnh cao, các đảng cộng sản tại Ấn Độ kiểm soát nhiều bang trải dài từ Tây Bengal đến Kerala và Tripura, tác động tới đời sống của hơn 100 triệu người thông qua hệ thống công đoàn, tổ chức nông dân, phong trào sinh viên và mạng lưới đảng viên được tổ chức chặt chẽ.

Ở Tây Bengal, LDF cầm quyền liên tục từ năm 1977 đến 2011, trở thành một trong những chính quyền cộng sản được bầu cử dân chủ tồn tại lâu nhất thế giới.

Tại bang Tripura, LDF nắm quyền tổng cộng 35 năm, trong đó có chuỗi 25 năm liên tiếp trước khi thất bại trước Đảng Bharatiya Janata (BJP) của Thủ tướng Narendra Modi vào năm 2018.

Bang Kerala đi theo một quỹ đạo khác. Kể từ năm 1957 – khi bang này bầu ra một trong những chính quyền cộng sản đầu tiên trên thế giới thông qua bầu cử, dưới sự lãnh đạo của EMS Namboodiripad – quyền lực luôn được luân phiên giữa phe LDF và đảng Quốc đại, giúp lực lượng cộng sản duy trì ảnh hưởng nhưng chưa bao giờ chiếm ưu thế tuyệt đối.

Năm 1996, ông Jyoti Basu, một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx) và khi đó là Thủ hiến Tây Bengal, từng tiến rất gần tới vị trí thủ tướng Ấn Độ với tư cách người đứng đầu một chính phủ liên hiệp.

Tuy nhiên, đảng của ông đã từ chối cơ hội này – quyết định mà sau đó chính ông gọi là một "sai lầm mang tính lịch sử".

Phe cộng sản từng có ảnh hưởng sâu rộng tới chính trường liên minh ở New Delhi. Năm 2008, họ dừng ủng hộ chính phủ của cựu Thủ tướng Manmohan Singh để phản đối thỏa thuận hạt nhân dân sự mang tính bước ngoặt với Mỹ.

Thời điểm đó, các đảng thuộc LDF nắm giữ 62 ghế tại Hạ viện, đủ để khiến ông Singh phải trải qua một cuộc bỏ phiếu tín nhiệm trước khi cuối cùng ông giành được sự ủng hộ cho thỏa thuận.

Ảnh hưởng của họ vượt xa phạm vi nghị viện. Bất chấp tình trạng trì trệ kinh tế tại Tây Bengal và những lo ngại về sự suy giảm chất lượng giáo dục dưới thời chính quyền LDF, phe cộng sản vẫn duy trì ảnh hưởng vượt trội đối với tư duy kinh tế cũng như đời sống trí thức và văn hóa, ngay cả ở những khu vực không phải thành trì bầu cử của họ.

Tuy nhiên, nhiều người cho rằng phần lớn ảnh hưởng đó nay đã phai nhạt.

Hiện nay, tác động của LDF không đồng đều. Tại bang Kerala, dù vừa trải qua thất bại, họ vẫn còn vai trò chính trị đáng kể. Tại bang Tamil Nadu, họ chủ yếu duy trì ảnh hưởng thông qua các liên minh.

Ở bang Bihar, Đảng Cộng sản Ấn Độ (theo khuynh hướng Mác-Lênin) đã nổi lên như một lực lượng cơ sở năng động tại một số khu vực. Các nhóm sinh viên có xu hướng cánh tả vẫn hoạt động tốt tại nhiều trường đại học hàng đầu.

Nhưng tại Tây Bengal và Tripura – từng là những thành trì lớn của LDF – các đảng cộng sản chỉ còn là bóng mờ của vị thế cũ.

Trên toàn quốc, tỷ lệ phiếu phổ thông của Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx) đã giảm từ hơn 6% vào thời kỳ đỉnh cao trong thập niên 1980 xuống dưới 2% trong các cuộc tổng tuyển cử gần đây.

Điều này phản ánh sự phai nhạt của một ngôn ngữ chính trị cũ: đấu tranh giai cấp và huy động tập thể dần nhường chỗ cho chính trị bản sắc, chủ nghĩa dân tộc, các nhà lãnh đạo dân túy và chính sách phân phối phúc lợi.

Ông Mohammed Salim, Bí thư Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx) tại Tây Bengal, nhìn nhận đây là một xu thế lịch sử rộng lớn hơn.

Theo ông, từ thập niên 1990, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Hindu và tự do hóa thị trường đã tạo ra một "cuộc tấn công mang tính tôn giáo, chính trị và kinh tế" từ nhiều phía nhằm vào LDF.

"Giai cấp trung lưu được chỉ ra một miền đất hứa," ông nói.

"Phát triển, hiện đại hóa, hạ tầng – bạn sẽ được hưởng một phần trong đó. Khát vọng đã được khơi dậy."

Ông lập luận rằng phe cộng sản đã gặp khó khăn trong việc đối phó với một nền chính trị ngày càng được tổ chức xoay quanh đẳng cấp và tôn giáo hơn là giai cấp. "Chính trị chia rẽ đã làm suy yếu sự đoàn kết giai cấp," ông Salim nói.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng phe cánh tả không thể giải thích sự suy giảm của mình chỉ đơn thuần bằng sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Hindu, chính trị đẳng cấp và chính trị dựa trên khát vọng phát triển.

Không giống như Trung Quốc hay Việt Nam, các đảng cộng sản ở Ấn Độ chỉ cầm quyền ở cấp bang trong một "nền kinh tế chính trị liên bang", theo ông Sanjay Ruparelia, giáo sư chính trị tại Đại học Toronto Metropolitan.

Điều đó khiến họ chịu áp lực ngày càng lớn trong việc thu hút đầu tư tư nhân và thúc đẩy tăng trưởng. Tại Tây Bengal, mâu thuẫn này bùng nổ một cách gay gắt: chính đảng từng vươn lên nhờ cải cách ruộng đất lại bị cáo buộc tước đoạt đất đai của nông dân dưới danh nghĩa công nghiệp hóa.

Bang Kerala đi theo một con đường khác, từng thu hút sự chú ý quốc tế nhờ mô hình quy hoạch phi tập trung, các chỉ số xã hội cao, tỷ lệ biết chữ cao, giảm nghèo và hệ thống y tế công mạnh.

Tuy nhiên, mô hình này cũng tồn tại những sức ép nội tại.

"Kerala tiếp tục phụ thuộc nhiều vào kiều hối từ nước ngoài, nhưng nguồn này có nhiều biến động, tạo ra áp lực tài khóa ngày càng lớn và khả năng tạo việc làm không đủ, đặc biệt là cho giới trẻ," ông Ruparelia nói.

Đáng chú ý hơn, chính các đảng cộng sản ở Kerala cũng dần dịch chuyển sang mô hình kinh tế mà trước đây họ từng phản đối.

Một tài liệu chính sách của Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx) năm 2022 đã chấp nhận đầu tư tư nhân, hợp tác công-tư, đại học tư thục và các dịch vụ công nghệ tích hợp toàn cầu.

Theo một số nhà khoa học chính trị, ví dụ như Ruparelia, sự chuyển biến này cho thấy một thực tế lớn hơn: các đảng cộng sản ở Ấn Độ thường "được hiểu đúng hơn là dân chủ xã hội thay vì cộng sản".

Thay vì theo đuổi cách mạng, họ chủ yếu hoạt động như các đảng nghị viện, tập trung vào phúc lợi, quyền lao động và tái phân phối.

"Ấn Độ là trường hợp đặc biệt khi các đảng có truyền thống cộng sản lại thành công trong bầu cử dân chủ," ông nói.

Tuy nhiên, ông M. A. Baby, Tổng thư ký Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx), lập luận rằng các chính quyền bang luôn hoạt động trong những giới hạn chặt chẽ.

"Họ có quyền hạn hành chính và tài chính hạn chế. Quyền lực thực sự nằm ở Delhi," ông nói.

"Chúng tôi dùng các chính quyền bang để chứng minh rằng ngay trong cấu trúc kinh tế - xã hội tư bản, vẫn có thể thực hiện các chính sách vì người dân và các lựa chọn thay thế, dù quyền lực hạn chế."

Nhưng nền tảng xã hội duy trì mô hình đó đã dần bị xói mòn. Lao động có tổ chức vốn luôn chỉ là thiểu số trong nền kinh tế phi chính thức khổng lồ của Ấn Độ.

Chính trị phúc lợi ngày càng chuyển từ huy động theo giai cấp sang chuyển tiền trực tiếp và các liên minh dựa trên bản sắc.

Các cuộc biểu tình của nông dân năm 2020 phản đối các đạo luật nông nghiệp của Thủ tướng Narendra Modi đã cho thấy chính trị nông thôn đã thay đổi sâu sắc như thế nào.

Phe cánh tả vẫn tham gia phong trào này – được nhà phân tích Shikha Mukherjee mô tả là "tiếng nói của lương tri" – nhưng không còn giữ vai trò dẫn dắt. Không gian đó đã thuộc về các đảng khu vực và các nghiệp đoàn nông dân độc lập.

"Phe LDF đã mất vị trí là tiếng nói chủ đạo về quyền lợi và phúc lợi. Họ gặp khó khăn trong việc thích ứng với nền kinh tế hiện đại, và sự rối loạn về hệ tư tưởng hiện nằm ở trung tâm của phong trào," bà Mukherjee nói.

Đặc trưng xã hội của Ấn Độ hiện bao gồm sự bất bình đẳng gia tăng, thanh niên thất nghiệp kéo dài và bất an kinh tế sâu sắc – những điều kiện từng được cho là sẽ tạo thuận lợi cho chính trị Mác.

"Các điều kiện khách quan, như cách nói của LDF, lẽ ra phải có lợi cho họ," ông Ruparelia nói.

Nhưng những người cộng sản đâu rồi, bà Mukherjee đặt câu hỏi. "Lẽ ra LDF phải có mặt trên đường phố. Họ đang ở đâu?"

Nghịch lý này không chỉ riêng Ấn Độ.

Sau khủng hoảng tài chính 2008, châu Âu cũng chứng kiến sự xuất hiện của các đảng cánh tả mới.

Nhưng nhiều đảng đã gặp khó khi đối đầu với các lực lượng dân túy dân tộc, vốn huy động người lao động thông qua "chính trị nhập cư và chủ nghĩa dân tộc sắc tộc thay vì đoàn kết giai cấp," ông Ruparelia nói. Phe cánh tả Ấn Độ, theo bà Mukherjee, cũng đối mặt với thách thức tương tự từ đảng BJP.

Tuy vậy, vẫn còn quá sớm để viết cáo phó cho các phong trào chính trị.

Chủ nghĩa cộng sản Ấn Độ đã từng vượt qua chia rẽ nội bộ, đàn áp từ chính quyền và suy thoái bầu cử. Các mạng lưới tổ chức của họ – dù đã suy yếu – vẫn tồn tại ở một số khu vực trên cả nước.

Việc phe cánh tả có thể chuyển hóa sự tồn tại còn lại này thành một sự hồi sinh chính trị hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.

"Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx) cần tự tái tạo – hoạt động trong hệ thống kinh tế mà tự do hóa đã tạo ra, chứ không chỉ đơn thuần phản đối nó," bà Mukherjee nói.

Tại Tây Bengal, ông Salim khẳng định đảng đang "tái tập hợp, tái định vị và tái sinh".

Nhằm thoát khỏi hình ảnh già cỗi và bảo thủ, đảng đang đưa thế hệ lãnh đạo trẻ lên tuyến đầu.

"Những người cộng sản phải liên tục tự làm mới mình. Điều duy nhất không thay đổi là sự thay đổi," ông Baby nói.

Nhưng quy mô suy giảm của phe cánh tả vẫn rất rõ rệt. Trong cuộc bầu cử bang Bengal, Đảng Cộng sản Ấn Độ (Chủ nghĩa Marx) chỉ giành được 1 ghế trong tổng số 294 ghế và chỉ đạt hơn 4% số phiếu.

Tuy nhiên, bức tranh ở Kerala lại khác. Dù thất bại, LDF vẫn giữ khoảng một phần ba số phiếu, cho thấy phe cộng sản vẫn là một lực lượng chính trị đáng kể ở đây. Tại Tripura, khả năng trở lại cầm quyền vẫn còn xa vời.

Tuy vậy, các lãnh đạo đảng vẫn nhấn mạnh rằng sự thụt lùi về mặt bầu cử không phản ánh đầy đủ vai trò xã hội và chính trị của họ.

"Chúng tôi có nuôi hy vọng không? Tất nhiên," ông Baby nói.

"Thực tế, chúng tôi tự hỏi: nếu không có chúng tôi, tương lai sẽ ra sao? Chức vụ quan trọng, nhưng vị trí của chúng tôi trong lòng người dân còn quan trọng hơn."