Iran có kho dự trữ uranium làm giàu – nhưng có thể chế tạo vũ khí hạt nhân không?
Nguồn hình ảnh, Getty Images/BBC
- Tác giả, Luis Barrucho
- Vai trò, BBC World Service
- Thời gian đọc: 8 phút
Kho dự trữ uranium làm giàu của Iran một lần nữa lại trở thành tâm điểm sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nói rằng Tehran đã đồng ý giao nộp số vật liệu này như một phần của thỏa thuận chấm dứt chiến tranh.
Tuy nhiên, hôm 20/4, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh đã phủ nhận tuyên bố này, nói với hãng thông tấn AP rằng ý tưởng như vậy là "không thể chấp nhận".
Khi hai bên đàm phán một lộ trình hướng tới các cuộc hòa đàm tiếp theo, tương lai của số vật liệu này chắc chắn sẽ là một chủ đề then chốt.
Nhưng thực chất, uranium làm giàu là gì – và tại sao nó lại quan trọng đến vậy?
Uranium làm giàu là gì?
Uranium là một nguyên tố tự nhiên được tìm thấy trong vỏ Trái đất.
Nó chủ yếu được tạo thành từ hai đồng vị: U-238 và U-235.
Hơn 99% uranium tự nhiên là U-238, loại đồng vị này không dễ dàng duy trì phản ứng dây chuyền hạt nhân.
Chỉ khoảng 0,7% là U-235, một đồng vị có thể dễ dàng phân tách, giải phóng năng lượng trong một quá trình gọi là phân hạch hạt nhân.
Để uranium trở nên hữu dụng, tỷ lệ U-235 phải được tăng lên thông qua một quá trình gọi là làm giàu.
Trước tiên, uranium được chuyển thành dạng khí. Sau đó, khí này được đưa vào máy ly tâm – những thiết bị quay ở tốc độ cực cao.
Khi máy ly tâm quay, U-238 nặng hơn sẽ dịch chuyển ra phía ngoài, trong khi U-235 nhẹ hơn sẽ ở gần tâm hơn.
Điều này cho phép U-235 – dạng uranium hiếm hơn và hữu ích hơn – được tách dần ra khỏi U-238, loại phổ biến hơn.
Phần uranium có nồng độ cao hơn này sau đó được thu ở một đầu của máy ly tâm.
Uranium dùng cho lò phản ứng khác gì uranium dùng cho vũ khí?
Các mức độ làm giàu khác nhau khiến uranium phù hợp với nhiều mục đích sử dụng.
Uranium làm giàu thấp, thường chứa 3–5% đồng vị U-235, được sử dụng làm nhiên liệu trong các nhà máy điện hạt nhân thương mại.
Mức độ này đủ để duy trì một phản ứng dây chuyền có kiểm soát, nhưng thấp hơn nhiều so với mức cần thiết cho một vũ khí.
Uranium được làm giàu cao, từ 20% trở lên, có thể được sử dụng trong các lò phản ứng nghiên cứu, còn uranium cấp độ vũ khí thường được làm giàu đến khoảng 90%.
Ở nồng độ đó, điều kiện đã đủ để phản ứng hạt nhân diễn ra mất kiểm soát gần như ngay lập tức. Khi đủ lượng vật liệu này được tập hợp lại, các nguyên tử bắt đầu phân tách với tốc độ cực nhanh, giải phóng một lượng năng lượng khổng lồ chỉ trong tích tắc.
Đây chính là điểm khác biệt giữa việc sử dụng uranium cho mục đích dân sự và quân sự: trong lò phản ứng, nhiên liệu chỉ được làm giàu ở mức thấp và phản ứng được làm chậm có chủ ý, được kiểm soát chặt chẽ, cho phép năng lượng được giải phóng dần trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Trong một quả bom, mục tiêu hoàn toàn ngược lại: để phản ứng diễn ra ồ ạt cùng lúc.
Theo một thỏa thuận với sáu cường quốc thế giới – Trung Quốc, Pháp, Đức, Nga, Mỹ và Anh – ký năm 2015, Iran bị giới hạn làm giàu uranium ở mức không quá 3,67%.
Thỏa thuận này cũng giới hạn lượng dự trữ uranium của Iran ở mức 300kg, hạn chế số lượng máy ly tâm được phép vận hành và cấm làm giàu uranium tại cơ sở ngầm Fordo của họ.
Tại sao mức độ làm giàu lại quan trọng?
Mức độ làm giàu càng cao, uranium càng có khả năng được sử dụng trong vũ khí hạt nhân.
Việc đạt mức làm giàu 20% là một cột mốc quan trọng, bởi phần lớn nỗ lực kỹ thuật cần thiết để tạo ra vật liệu cấp độ vũ khí đã được hoàn thành vào thời điểm đó.
Để biến uranium tự nhiên thành uranium làm giàu 20% đòi hỏi hàng ngàn bước tách lặp đi lặp lại, cùng với rất nhiều thời gian và năng lượng.
So với đó, việc làm giàu uranium từ 20% lên khoảng 90% chỉ cần ít bước bổ sung hơn nhiều.
Điều này có nghĩa là uranium đã được làm giàu ở mức cao có thể nhanh chóng được tinh chế tiếp thành vật liệu cấp độ vũ khí.
Iran có bao nhiêu uranium?
Trọng tâm của các cuộc đàm phán hiện nay là điều gì sẽ xảy ra với kho dự trữ uranium đã được làm giàu mà Iran đang sở hữu.
Vào đầu cuộc chiến, Iran sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu đến 60%, theo các quan chức cấp cao của Mỹ.
Số vật liệu này có thể được làm giàu tương đối nhanh chóng đến 90%, ngưỡng cần thiết cho uranium cấp độ vũ khí.
Iran cũng sở hữu khoảng 1.000 kg uranium được làm giàu đến 20% và 8.500 kg được làm giàu đến khoảng 3,6%, thường được sử dụng cho mục đích dân sự – để sản xuất năng lượng hoặc nghiên cứu y học.
Phần lớn uranium được làm giàu cao có thể được chuyển đổi thành vật liệu chế tạo vũ khí hạt nhân được cho là đang được lưu trữ tại Isfahan.
Cơ sở này là một trong ba địa điểm hạt nhân ngầm của Iran bị nhắm mục tiêu trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel năm 2025.
Tuy nhiên, vẫn chưa rõ có bao nhiêu uranium làm giàu cao được lưu trữ ở các địa điểm khác.
Các nguồn tin cho biết Tehran đã bác bỏ yêu cầu tạm ngừng làm giàu uranium trong 20 năm. Thay vào đó, họ đề xuất một khoảng dừng 5 năm như đã đưa ra trước khi xung đột nổ ra.
Iran cũng phản đối các yêu cầu giao nộp kho dự trữ 440 kg uranium được làm giàu cao, giữ vững lập trường trước đó là chỉ đồng ý pha loãng uranium được làm giàu đến 60%.
Người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Rafael Grossi, đã nói với hãng thông tấn AP vào tháng 10/2025 rằng lượng uranium này – nếu được làm giàu thêm – sẽ đủ để chế tạo 10 quả bom hạt nhân.
Liệu Iran có đang chế tạo vũ khí hạt nhân?
Iran khẳng định các cơ sở hạt nhân của nước này hoàn toàn vì mục đích hòa bình, và IAEA cho biết họ chưa thấy bằng chứng về một chương trình vũ khí hạt nhân đang hoạt động.
Sản xuất uranium cấp độ vũ khí chỉ là một bước trong quá trình chế tạo vũ khí hạt nhân. Một quả bom hoàn chỉnh còn đòi hỏi nhiều công đoạn phức tạp khác, bao gồm thiết kế và lắp ráp đầu đạn cũng như phát triển hệ thống phóng.
"Iran đã phát triển một số năng lực trong thiết kế đầu đạn cho đến năm 2003, khi chương trình này dường như bị dừng lại," Patricia Lewis, một chuyên gia kiểm soát vũ khí độc lập, cho biết.
Tuy nhiên, bà nói thêm rằng: "Sau khi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 sụp đổ và các cuộc đàm phán cho một thỏa thuận mới liên tục thất bại, có khả năng Iran đã quyết định bắt đầu lại việc phát triển năng lực chế tạo đầu đạn."
Một đánh giá của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Hoa Kỳ vào tháng 5/2025 cho biết Iran có thể sản xuất đủ uranium cấp độ vũ khí cho một thiết bị trong "có lẽ chưa đầy một tuần".
Tuy nhiên, báo cáo cũng nêu rằng Iran "gần như chắc chắn đang không sản xuất vũ khí hạt nhân", dù đã thực hiện các bước có thể giúp nước này sẵn sàng làm điều đó nếu lựa chọn.
Israel cho biết họ có thông tin tình báo cho thấy Iran đã đạt được "tiến triển cụ thể" trong việc phát triển các thành phần cho vũ khí hạt nhân.
Tường thuật bổ sung: Nadia Suleman
Biên tập: Mark Shea
