آیا آمریکا و ایران به صلح نزدیک شده‌اند یا دوباره به سمت جنگ می‌روند؟

آتش‌بسی که «به تار مویی بند است»، روند دیپلماتیکی که «در حال پیشرفت» توصیف می‌شود، رئیس‌جمهوری که می‌گوید «هنوز راضی نیست» و انفجارهایی که همچنان در اطراف خلیج فارس شنیده می‌شوند.

در چنین شرایطی، ارزیابی وضعیت کنونی روابط آمریکا و ایران دشوار شده است. آیا دو کشور به صلح نزدیک شده‌اند یا دوباره در آستانه بازگشت به جنگ قرار دارند؟

آتش‌بسی که از هشتم آوریل برقرار شده، در روزهای گذشته تحت فشار جدی قرار گرفت. با وجود تنش‌های اخیر، دوره آتش‌بس اکنون بسیار طولانی‌تر از دوره درگیری‌های مستقیم پیش از آن دوام آورده است.

ایران در واکنش به تازه‌ترین حملات آمریکا - که به گفته فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) شامل هدف قرار دادن «یک سایت کنترل زمینی» در بندرعباس بود - هشدار داد که «تجاوز بی‌پاسخ نخواهد ماند».

پس از آن، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که یک پایگاه هوایی آمریکا را هدف قرار داده است. سپاه مشخص نکرد این حمله به کدام پایگاه انجام شده، اما سنتکام بعدا اعلام کرد یک موشک بالستیک بر فراز کویت رهگیری شده است. آمریکا چندین پایگاه نظامی در کویت دارد.

سنتکام نیز با تکرار ادبیات تهران، این حمله را «نقض فاحش آتش‌بس» توصیف کرد.

همه اینها نگران‌کننده به نظر می‌رسد، اما هنوز فاصله زیادی با درگیری‌های شدید پنج هفته و نیم نخست این جنگ دارد؛ دوره‌ای که آمریکا و اسرائیل هزاران حمله هوایی به اهداف مختلف در سراسر ایران انجام دادند و تهران نیز با شلیک پهپادها و موشک‌های بالستیک به پایگاه‌های آمریکا، کشورهای خلیج فارس و اسرائیل پاسخ داد.

آمریکا روز پنجشنبه اعلام کرد پنج پهپاد ایرانی را که «در اطراف تنگه هرمز تهدید ایجاد کرده بودند» سرنگون کرده است. این مسئله نشان می‌دهد نگرانی‌ها درباره امنیت کشتیرانی تجاری و نظامی بار دیگر افزایش یافته است.

با این حال، به نظر نمی‌رسد هیچ‌یک از دو طرف، این حملات متقابل محدود را نشانه بازگشت به جنگی تمام‌عیار بدانند.

همزمان، روندی پیچیده و فرسایشی از مذاکرات دیپلماتیک با حضور چندین بازیگر مختلف، در پشت صحنه جریان داشته است.

هر از گاهی نشانه‌هایی کوتاه و گذرا از این روند دیده می‌شود، اما این تصویرها ناقص و محدود هستند.

رسانه‌های دولتی ایران روز چهارشنبه بخش‌هایی از آنچه را «پیش‌نویس غیررسمی یک تفاهم‌نامه ۱۴ بندی» خواندند، منتشر کردند.

در این گزارش، تقریبا همه خواسته‌های تهران مطرح شده بود: لغو محاصره دریایی بنادر ایران از سوی واشنگتن، خروج نیروهای آمریکایی از «اطراف ایران» و ازسرگیری عبور و مرور غیرنظامی از تنگه هرمز با مدیریت و هدایت کشتی‌ها از سوی ایران و عمان.

اما نکته قابل توجه این بود که هیچ اشاره‌ای به امتیازهای احتمالی ایران، به ویژه در موضوع حساس هسته‌ای، نشده بود.

کاخ سفید در واکنشی کوتاه، این پیش‌نویس ادعایی را «کاملا ساختگی» خواند. ساعاتی بعد، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در نشست کابینه در کاخ سفید که به صورت مستقیم پخش می‌شد، گفت که هنوز از پیشنهادهای مطرح‌شده برای توافق رضایت ندارد.

آقای ترامپ گفت ایران «کم‌کم دارد چیزهایی را که باید به ما بدهد، می‌دهد»، اما توضیح بیشتری ارائه نکرد و بار دیگر هشدار داد که در صورت همکاری نکردن تهران، جنگ از سر گرفته خواهد شد.

او با اشاره‌ به پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، گفت: «اگر این کار را نکنند، مردی که سمت چپ من نشسته کارشان را تمام می‌کند».

در سخنان دونالد ترامپ نشانه‌هایی از بی‌صبری هم دیده می‌شد. وقتی از او درباره گزارش‌هایی مبنی بر احتمال تلاش ایران و عمان برای کنترل عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز سوال شد، هشدار تندی خطاب به عمان - متحد سنتی آمریکا - مطرح کرد.

او گفت: «عمان هم باید مثل بقیه رفتار کند، وگرنه مجبور می‌شویم آن‌ها را منفجر کنیم.»

همزمان، وزارت خزانه‌داری آمریکا روز چهارشنبه «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» را که ایران به تازگی برای نظارت بر تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز ایجاد کرده بود، تحریم کرد.

دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (اوفک) این طرح را «تلاش تازه سپاه پاسداران برای کسب درآمد از کارزار تروریسم دولتی» توصیف کرد.

دونالد ترامپ، مثل همیشه، سعی داشت وانمود کند جنگ طبق برنامه پیش می‌رود و این تصور را رد کند که برای جلوگیری از افزایش بیشتر قیمت نفت یا هزینه‌های سیاسی در انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر، ناچار است هرچه زودتر به توافق برسد.

اما تردیدی نیست که او در موقعیتی دشوار قرار گرفته است.

توافقی که بتواند رضایت کامل آمریکا را جلب کند همچنان دور از دسترس به نظر می‌رسد و گذشته از بنیامین نتانیاهو،‌ نخست‌وزیر اسرائیل، در داخل حزب جمهوری‌خواه نیز افرادی خواهان بازگشت به جنگ و «تمام کردن کار» هستند.

در تهران نیز فشارهای مشابهی وجود دارد؛ جایی که برخی از تندروترین چهره‌های حکومت بر خواسته‌های حداکثری پافشاری می‌کنند و می‌گویند ایران نشان داده که نمی‌توان آن را وادار به تسلیم کرد.

تلاش‌های دیپلماتیک کنونی که پاکستان نقش محوری در آن دارد، بسیار پیچیده است.

اختلاف‌های دو طرف عمیق و اساسی است: برنامه هسته‌ای ایران، آینده مدیریت تنگه هرمز، لغو تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده.

هدف فوری مذاکرات - یعنی دستیابی به تفاهم‌نامه‌ای که جنگ را پایان دهد و نقشه راهی برای مذاکرات پیچیده بعدی ترسیم کند - همچنان دور از دسترس به نظر می‌رسد.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز چهارشنبه گفت که ساعات یا روزهای آینده مشخص خواهد کرد که آیا پیشرفت واقعی ممکن است یا نه.

با وجود فشارهای داخلی در هر دو کشور و فضای پرتنش حاکم بر خلیج فارس، نه ایران و نه آمریکا فعلا علاقه‌ای به بازگشت به جنگ نشان نمی‌دهند.

با وجود همه نشانه‌های نگران‌کننده، آتش‌بس - که اکنون بیش از هفت هفته از عمر آن می‌گذرد - همچنان برقرار است.