چرا پوتین در آستانه انتخابات ارمنستان، پاشینیان را تهدید می‌کند؟

روسیه ارمنستان را تهدید کرده است که اگر ایروان به روند نزدیکی خود به اتحادیه اروپا ادامه دهد، صادرات گاز و فرآورده‌های نفتی به این کشور را متوقف خواهد کرد. پیش از این نیز مقامات روسیه واردات آب معدنی، نوشیدنی‌های الکلی و گل از ارمنستان را ممنوع کرده بودند.

در حالی که روابط میان مسکو و ایروان طی سال‌های اخیر به‌طور محسوسی تیره شده است، روابط ارمنستان با اتحادیه اروپا و ایالات متحده در حال گسترش است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، چند روز پیش در سفری کوتاه به ارمنستان، اسنادی را امضا کرد که همکاری‌های نظامی و اقتصادی میان واشنگتن و ایروان را تقویت می‌کند.

تمام این تحولات در آستانه انتخابات پارلمانی ارمنستان رخ می‌دهد؛ انتخاباتی که در آن نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر کنونی، پیشتاز رقابت‌ها محسوب می‌شود.

اولگ آنتوننکو، مجری پادکست «چه اتفاقی افتاد؟» در بخش روسی بی‌بی‌سی، در گفت‌وگویی با کریل کریوشیف، روزنامه‌نگار و تحلیلگر مسائل منطقه، بررسی کرده است که سیاست خارجی چگونه بر رقابت انتخاباتی ارمنستان تأثیر می‌گذارد.

چه اسنادی در سفر مارکو روبیو امضا شدند؟

بی‌بی‌سی: پیش از آنکه درباره روسیه و فشارهای اخیر بر ایروان صحبت کنیم، بیایید از سفر مارکو روبیو آغاز کنیم. او فقط برای مدتی کوتاه به ایروان رفت، اما چند سند مهم را امضا کرد. این اسناد چه هستند و مهم‌تر از آن، در عمل چه معنایی دارند؟

کریل کریوشیف: اگر بخواهم خیلی کوتاه پاسخ بدهم، این اسناد در واقع به معنای حمایت واشنگتن از مسیر سیاسی پاشینیان است.

در واقع، مارکو روبیو به پاشینیان گفت: «ما شما را رهبری می‌بینیم که به آینده نگاه می‌کند.» این تقریبا همان چیزی است که پیش‌تر جی. دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در سفر خود گفته بود. بنابراین چیز کاملا تازه‌ای نیست.

نخستین سند، نسخه به‌روزشده منشور همکاری راهبردی میان دو کشور است.

ارمنستان این منشور را نخستین بار در ژانویه ۲۰۲۵ و پیش از آغاز دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ امضا کرده بود.

چرا؟ چون در ایروان نسبت به ترامپ نگرانی وجود داشت. مقامات ارمنستان نمی‌دانستند دوره جدید ریاست‌جمهوری او چه سیاستی در قبال ارمنستان خواهد داشت و آیا همچنان از این کشور حمایت خواهد کرد یا نه. به همین دلیل، دولت ارمنستان در آخرین روزهای دولت جو بایدن تلاش کرد این سند را نهایی کند.

اکنون دولت ترامپ می‌خواهد نشان دهد که آماده‌ است همان امتیازها و مزایا را در اختیار ارمنستان قرار دهد.

البته اگر نگاهی به فهرست کشورهایی بیندازیم که با آمریکا «شراکت راهبردی» دارند، می‌بینیم تعداد آن‌ها بسیار زیاد است و بسیاری از آن‌ها نیز در شمار نزدیک‌ترین متحدان واشنگتن قرار ندارند.

در میان این کشورها، دولت‌های بسیاری در آسیا و مناطق دیگر جهان دیده می‌شوند. بنابراین این سند بیش از هر چیز، یک توافق نمادین به شمار می‌رود.

همچنین سند دیگری نیز در حوزه منابع معدنی امضا شده است؛ موضوعی که به‌ویژه برای دونالد ترامپ اهمیت زیادی دارد.

احتمال دارد در آینده شرکت‌های آمریکایی در توسعه منابع معدنی ارمنستان مشارکت کنند.

اما آنچه در آینده شاید بتوان به‌طور ملموس مشاهده کرد، توافق دوجانبه‌ای است که پروژه موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» را به‌روزرسانی می‌کند؛ طرحی که به ایجاد یک مسیر ترانزیتی از جمهوری آذربایجان به نخجوان از طریق خاک ارمنستان مربوط می‌شود.

سال گذشته بحث‌های زیادی درباره این پروژه مطرح شد.

اما در آغاز امسال تقریبا دیگر کسی درباره آن صحبت نمی‌کرد. همه توجه‌ها به موضوعاتی مانند ونزوئلا و ایران معطوف شده بود و به نظر می‌رسید این پروژه به فراموشی سپرده شده است.

اکنون مارکو روبیو می‌خواهد نشان دهد که این طرح همچنان زنده است، کار روی آن ادامه دارد و هنوز باید مسائل حقوقی و فنی بسیاری درباره نحوه اجرای آن بررسی شود.

در مجموع، با مجموعه‌ای از اقدامات نسبتاً گسترده روبه‌رو هستیم.

بی‌بی‌سی: تا جایی که می‌دانم، پیش از این درباره ساخت نیروگاه هسته‌ای جدید در ارمنستان نیز گفت‌وگوهایی انجام شده بود. گفته می‌شد آمریکا آماده است فناوری‌های هسته‌ای خود را در اختیار ایروان قرار دهد و ظاهراً این موضوع نیز تأیید شده است. برخی تحلیلگران ارمنی گفته‌اند توافق‌های جدید در حوزه امنیتی ممکن است در آینده به ارمنستان اجازه دهد تسلیحات آمریکایی خریداری کند؛ هرچند فعلاً چنین بحثی به‌صورت رسمی مطرح نشده است.

کریل کریوشیف: من هم این تحلیل‌ها را دیده‌ام. البته باید در نظر داشت که بودجه نظامی ارمنستان بسیار محدود است. این کشور اکنون تلاش می‌کند به‌تدریج ارتش خود را بازسازی کند.

در میان بازارهای مختلف تسلیحاتی، ارمنستان عمدتاً به سراغ هند رفته است؛ چون تسلیحات هندی نسبتا ارزان‌تر هستند.

دلیل این ارزانی نیز آن است که بسیاری از این تجهیزات در میدان‌های نبرد واقعی آزمایش نشده‌اند و به همین دلیل قیمت آن‌ها از نمونه‌های مشابه کمتر است. البته خریدهای محدودی نیز از فرانسه انجام شده که با اعتراض شدید جمهوری آذربایجان روبه‌رو شده است.

شاید توافقی در حوزه امنیتی امضا شده باشد تا زمینه خرید تسلیحات آمریکایی در آینده فراهم شود.

اما هنوز مشخص نیست ارمنستان دقیقا چه نوع سلاح‌هایی می‌تواند از آمریکا خریداری کند؛ به‌ویژه آنکه ساختار ارتش این کشور همچنان تا حد زیادی بر پایه استانداردهای شوروی سابق بنا شده است.

«اتحادیه اروپا، البته، گزینه نزدیک‌تری است»

بی‌بی‌سی: در جریان این سفر کوتاه، مارکو روبیو از «آینده‌ای روشن و مستقل» برای ارمنستان سخن گفت. او عملاً از پاشینیان حمایت کرد و تأکید داشت که دولت کنونی چشم‌انداز روشنی برای آینده دارد، اهدافش را می‌شناسد و می‌داند چگونه به آن‌ها دست یابد. در واقع، روبیو آشکارا از پاشینیان در این انتخابات حمایت کرد. در خود ارمنستان، نگاه مردم به آمریکا، ترامپ و این حمایت چگونه است؟

کریل کریوشیف: فکر می‌کنم نگاه مردم به ترامپ تقریبا همان نگاهی باشد که بسیاری از مردم جهان دارند؛ یعنی همراه با احتیاط و تردید. چگونه می‌توان به سیاستمداری اعتماد کرد که بارها مواضع خود را تغییر داده است؟

از سوی دیگر، ارمنستان نمی‌تواند نسبت به اتفاقاتی که پیرامون ایران رخ می‌دهد بی‌تفاوت باشد. ایران همسایه مستقیم این کشور است و هرگونه بی‌ثباتی در منطقه برای ایروان نگران‌کننده خواهد بود.

نه اینکه مردم ارمنستان دلبستگی خاصی به حکومت ایران داشته باشند، اما بی‌ثباتی منطقه‌ای به سود هیچ‌ کس نیست.

به همین دلیل، خود ترامپ احتمالا محبوبیت فوق‌العاده‌ای در ارمنستان ندارد. اما دولت آمریکا و به‌طور کلی امکان همکاری با جهان غرب، برای بخشی از جامعه و نخبگان سیاسی ارمنستان جذابیت دارد.

البته همواره این بحث وجود خواهد داشت که آیا این امیدها و انتظارات واقعاً محقق خواهند شد یا نه.

با این حال، من معتقدم در شرایط فعلی، نقش آمریکا در ارمنستان همچنان از نقش اتحادیه اروپا کم‌رنگ‌تر است.

به نظر من، نشست اخیر اجلاس جامعه سیاسی اروپا در ایروان اهمیت بیشتری برای ارمنستان داشت.

ترامپ پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» را پیشنهاد کرده است، اما این پروژه هنوز به کندی پیش می‌رود.

در مقابل، اروپا برای بسیاری از مردم ارمنستان به یک هدف واقعی تبدیل شده است. هدفی که می‌توان با تکیه بر آن رای‌دهندگان را جذب کرد. می‌توان به مردم گفت که همین حالا از شهر گیومری (دومین شهر بزرگ ارمنستان) می‌توان با بلیت‌های بسیار ارزان به لارناکا در قبرس سفر کرد.

شرکت‌های هواپیمایی تبلیغات ویژه‌ای ارائه می‌کنند و این موضوع را به‌عنوان نمادی از نزدیک شدن به اروپا مطرح می‌کنند.

البته روشن است که هیچ شرکت هواپیمایی برای همیشه بلیت دو یورویی ارائه نخواهد داد. اما در ذهن مردم، اتحادیه اروپا بسیار نزدیک‌تر و قابل‌ فهم‌تر از آمریکاست.

در مورد ترامپ، مردم بیشتر می‌گویند: «خوب است که او ما را به رسمیت می‌شناسد و از ما حمایت می‌کند.»

اما در نهایت، اتحادیه اروپا برای ارمنیان ملموس‌تر است.

در هر صورت، ارمنستان هنوز هم ناچار است تا حدی بر حمایت قدرت‌های خارجی تکیه کند.

به همین دلیل، حمایت لفظی ترامپ نیز برای برخی محافل سیاسی نوعی تضمین امنیتی تلقی می‌شود.

هرچند اگر دقیق‌تر نگاه کنیم، می‌بینیم که ترامپ به‌راحتی مواضع خود را تغییر می‌دهد و این موضوع اعتماد کامل به او را دشوار می‌کند.

شانس اپوزیسیون در انتخابات

بی‌بی‌سی: حال که صحبت از انتخابات ارمنستان شد، نمی‌توان نقش روسیه را نادیده گرفت. گزارش مفصلی که اخیرا توسط سازمان دوسیه منتشر کرده و مدعی شده است که مشاوران سیاسی روس در کارزار انتخاباتی ارمنستان فعالیت دارند. مسکو در این انتخابات از چه کسی حمایت می‌کند؟ باید گفت دولت روسیه این مرکز را در فهرست نهادهای«عامل خارجی» یا نامطلوب قرار داده است.

کریل کریوشیف: اگر بخواهیم صریح بگوییم، مسکو به‌طور غیررسمی از ساموئل کاراپتیان حمایت می‌کند. این حمایت را می‌توان هم در رسانه‌های نزدیک به کرملین مشاهده کرد و هم در اظهارات مقامات روس. برای مثال، زمانی که پوتین با پاشینیان دیدار کرد، به موضوع سیاستمداران دارای تابعیت روسیه که در بازداشت هستند اشاره کرد و گفت امیدوار است آن‌ها بتوانند در انتخابات شرکت کنند. این اشاره کاملا روشن بود. همه می‌دانند منظور چه کسی است.

اما در عین حال، فکر می‌کنم خود مسکو نیز می‌داند که تحقق چنین سناریویی چندان محتمل نیست.

بی‌بی‌سی: دلیلش این است که ساموئل کاراپتیان، علاوه بر آنکه در بازداشت به سر می‌برد، تابعیت روسیه را نیز دارد و بر اساس قانون فعلی نمی‌تواند نامزد انتخابات شود. در عین حال، بر اساس برخی نظرسنجی‌ها، جریان سیاسی نزدیک به او حدود ده درصد حمایت مردمی دارد.

کریل کریوشیف: دقیقاً. اما نکته مهم اینجاست که کاراپتیان برادرزاده‌ای دارد که به‌صورت رسمی رهبری جریان سیاسی او را برعهده گرفته است. او چهره اصلی کارزار انتخاباتی و حزب «ارمنستان قدرتمند» محسوب می‌شود.بر اساس قانون اساسی ارمنستان (ماده ۴۸)، هر فردی که قصد دارد نماینده پارلمان یا نخست‌وزیر شود، باید در چهار سال پیش از آن فقط تابعیت ارمنستان را داشته باشد. کاراپتیان به هیچ وجه نمی‌تواند این شرط را برآورده کند؛ حتی اگر همین امروز از تابعیت‌های روسی و قبرسی خود صرف‌نظر کند.

او اعلام کرده که حاضر است از این تابعیت‌ها انصراف دهد و تنها تابعیت ارمنی را حفظ کند، اما این اقدام کمکی به او نخواهد کرد. حامیانش می‌گویند اگر به قدرت برسند، قانون اساسی را اصلاح خواهند کرد. در واقع، آن‌ها از هم‌اکنون راه فراری را طراحی کرده‌اند تا در آینده این محدودیت چهار ساله حذف شود.

البته باید واقع‌بین بود. حمایت مردمی از کاراپتیان صفر نیست، اما آنقدر هم زیاد نیست که بتواند او را به پیروزی برساند. بر اساس نظرسنجی‌های مختلف، میزان حمایت از جریان او بین هفت تا چهارده درصد در نوسان است. چنین ارقامی برای کسب قدرت کافی نیست.

در ۲۲ مه، نظرسنجی‌ از سوی MPG منتشر شد. این نهاد، اصلی‌ترین و به‌تعبیری شناخته‌شده‌ترین مرکز افکارسنجی در ارمنستان است که تا حدی با نام «گالوپ» هم شناخته می‌شود.

بر اساس اعلام این مرکز، اپوزیسیون متشکل از چهار جریان سیاسی در مجموع حدود ۴۱ درصد آرا را در اختیار دارد، در حالی که حمایت از پاشینیان ۲۸/۸ درصد برآورد شده است. به این ترتیب، اپوزیسیون در مجموع جایگاه قابل‌توجهی دارد.

اما داده‌های دیگری هم داریم. نظرسنجی دیگری نیز در همان روز از سوی «موسسه بین‌المللی جمهوری‌خواه» منتشر شد؛ نهادی که از سال ۲۰۱۶ در روسیه نه‌تنها به‌عنوان «عامل خارجی»، بلکه به‌عنوان یک سازمان نامطلوب شناخته می‌شود.

همچنین یک نظرسنجی گسترده در ماه آوریل انجام شد و نتایج اپوزیسیون در آن به‌مراتب محدودتر بود. تا جایی که به یاد دارم، کاراپتیان ۷ درصد حمایت داشت و [روبرت] کوچاریان حتی کمتر از آن.

این میزان عملاً اجازه نمی‌دهد اپوزیسیون بر اساس حد نصاب معمول وارد پارلمان شود. با این حال، قانون اساسی ارمنستان نوعی امتیاز برای اپوزیسیون در نظر گرفته است: حتی اگر احزاب مخالف به حد نصاب نرسند، باز هم باید در پارلمان حضور داشته باشند. در نتیجه، آن‌ها وارد پارلمان می‌شدند، اما شرایط لازم را از نظر معیارهای رسمی ندارند.

در همان نظرسنجی، حمایت از پاشینیان حدود ۳۲ درصد برآورد شده بود. به همین دلیل، بسیاری از ناظران معتقدند پاشینیان همچنان شانس بالایی برای تشکیل دولت آینده دارد.

کاملاً محتمل است که پاشینیان بتواند با کمک همه احزابی که در انتخابات شرکت کرده‌اند اما نتوانسته‌اند حد نصاب لازم را به دست آورند، دولت جدیدی تشکیل دهد. همه این موضوع را درک می‌کنند و هرگونه تلاش برای اعمال فشار یا ایجاد ارعاب، بعید است تاثیر قابل‌توجهی داشته باشد.

رابرت کوچاریان؛ متحد قدیمی مسکو

بی‌بی‌سی: رابرت کوچاریان، رئیس‌جمهور پیشین ارمنستان و یکی از رهبران اصلی اپوزیسیون، همچنان در صحنه سیاسی حضور دارد. او رهبر ائتلاف «ارمنستان» است و بسیاری او را نزدیک‌ترین چهره سیاسی ارمنستان به مسکو می‌دانند. آیا این توصیف درست است؟

کریل کریوشیف: بله، کاملا. کوچاریان همواره خود را دوست نزدیک ولادیمیر پوتین معرفی کرده است و در میان سیاستمداران ارمنی، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های طرفدار روسیه محسوب می‌شود.

اما نکته جالب اینجاست که امروز هم در مسکو و هم در ایروان بسیاری معتقدند حضور او بیشتر به ضرر اپوزیسیون تمام می‌شود تا به سود آن.

در واقع، رأیی که می‌توانست به ساموئل کاراپتیان برسد، میان او و کوچاریان تقسیم می‌شود.

حتی برخی معتقد بودند اگر کوچاریان وارد رقابت نمی‌شد، کاراپتیان می‌توانست آرای بیشتری جذب کند.

نکته قابل توجه دیگر این است که تقریبا همه رهبران اپوزیسیون، وقتی از آن‌ها پرسیده می‌شود آیا حاضر به همکاری با کوچاریان هستند یا نه، پاسخ منفی می‌دهند.

او برای بخش بزرگی از جامعه ارمنستان به چهره‌ای بسیار بحث‌برانگیز تبدیل شده است.

بسیاری از مردم، مشکلات و نارضایتی‌هایی را که در نهایت به روی کار آمدن پاشینیان منجر شد، با دوران کوچاریان و نخبگان سیاسی آن زمان مرتبط می‌دانند.

به همین دلیل، حتی سیاستمداران مخالف پاشینیان نیز معمولاً ترجیح می‌دهند از همکاری آشکار با او فاصله بگیرند.

بنابراین، حتی اگر فرض کنیم اپوزیسیون بتواند اکثریت آرا را به دست آورد، باز هم مشخص نیست این نیروهای مختلف چگونه خواهند توانست با یکدیگر همکاری کنند و بر سر تشکیل دولت به توافق برسند.

روسیه و قیمت گاز

بی‌بی‌سی: چند روز پیش روسیه به ارمنستان هشدار داد که اگر مسیر نزدیکی به اتحادیه اروپا را ادامه دهد، ممکن است صادرات گاز و فرآورده‌های نفتی به این کشور متوقف شود. سرگئی سیویلیف، وزیر انرژی روسیه، این هشدار را مستقیما به مقامات ارمنی منتقل کرده است. پیش از آن نیز دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، گفته بود اگر ارمنستان از اتحادیه اقتصادی اوراسیا خارج شود، دیگر از قیمت‌های ترجیحی انرژی بهره‌مند نخواهد شد و باید قیمت‌های بازار را بپردازد. آیا واقعاً احتمال خروج ارمنستان از اتحادیه اقتصادی اوراسیا وجود دارد یا این سخنان بیشتر بخشی از جنگ روانی و فضای انتخاباتی است؟

کریل کریوشیف: ارمنستان در حال حاضر هیچ برنامه‌ای برای خروج از اتحادیه اقتصادی اوراسیا ندارد و این موضوع را آشکارا اعلام کرده است. در واقع، این روسیه است که می‌کوشد ایروان را وادار به انتخاب کند. منطق مسکو این است که نمی‌توان هم‌زمان به سمت اتحادیه اروپا حرکت کرد و از مزایای اتحاد با روسیه نیز بهره‌مند شد.

اما پاسخ ارمنستان این است که حتی اگر روزی عضویت در اتحادیه اروپا محقق شود، این اتفاق احتمالاً بیست سال دیگر رخ خواهد داد. به بیان دیگر، ایروان می‌گوید هنوز برای چنین انتخابی زود است. از یک جهت می‌توان نگرانی روسیه را نیز درک کرد.

پسکوف اخیرا توضیح داد که تخفیف‌های انرژی نوعی سرمایه‌گذاری سیاسی محسوب می‌شوند. او گفت روسیه این امتیازات را صرفا از روی سخاوت ارائه نمی‌کند؛ بلکه انتظار دارد ارمنستان در آینده نیز متحدش باقی بماند. اگر قرار نباشد چنین اتحادی وجود داشته باشد، مسکو نیز دلیلی برای ادامه این سرمایه‌گذاری نمی‌بیند. به نوعی می‌توان این وضعیت را با یک پیشنهاد تجاری مقایسه کرد. فرض کنید بانکی به شما کارت اعتباری با مزایای ویژه می‌دهد. شما از تخفیف‌ها استفاده می‌کنید و بلافاصله پس از آن کارت را لغو می‌کنید. طبیعی است که بانک از چنین نتیجه‌ای راضی نباشد.

از نگاه روسیه نیز وضعیت تقریبا همین‌ گونه است.

در عین حال، البته، ترس از پیوستن ارمنستان به اتحادیه اروپا بسیار زودهنگام است.

موضوع افزایش قیمت گاز از سال ۲۰۲۲ و هم‌زمان با آغاز سردی روابط دو کشور مطرح بوده است. از همان زمان این سوال مطرح می‌شد که آیا کرملین از این ابزار استفاده خواهد کرد یا نه. پاسخ کوتاه این است: بله، از نظر فنی می‌تواند. اما هزینه سیاسی چنین تصمیمی بسیار سنگین خواهد بود. اگر روسیه قیمت گاز را به شکل قابل توجهی افزایش دهد، ممکن است آخرین لایه‌های وفاداری و همدلی نسبت به خود را در جامعه ارمنستان از بین ببرد.

حتی کسانی که هنوز به‌طور سنتی نگاه مثبتی به روسیه دارند، ممکن است پس از چنین اقدامی موضع خود را تغییر دهند.

نباید فراموش کرد که ارمنستان کشوری با درآمد متوسط نسبتا پایین است و بسیاری از خانواده‌ها وابستگی زیادی به گاز دارند. علاوه بر این، در بخش بزرگی از کشور سیستم گرمایش مرکزی وجود ندارد و مردم برای گرم کردن خانه‌های خود به دیگ‌های گازی خانگی متکی هستند.

اما واقعیت این است که قیمت حدود ۱۷۰ دلار برای هر هزار مترمکعب، تنها قیمت گاز در مرز ارمنستان است. زمانی که هزینه‌های داخلی توزیع و خدمات به آن اضافه می‌شود، مصرف‌کنندگان عملاً مبلغ بسیار بیشتری پرداخت می‌کنند. اگر قیمت گاز به سطح قیمت‌های اروپا برسد، یعنی حدود ۶۰۰ دلار برای هر هزار مترمکعب، و هزینه‌های داخلی نیز به آن افزوده شود، فشار اقتصادی سنگینی بر خانواده‌های ارمنی وارد خواهد شد.

بی‌بی‌سی: پاشینیان اخیرا گفته است قرارداد سال ۲۰۱۳ مانع از افزایش قیمت گاز می‌شود. اما از سوی دیگر، روسیه می‌تواند این توافق را لغو کند؛ همان‌طور که در گذشته از انرژی برای اعمال فشار سیاسی بر اوکراین استفاده کرده بود.

کریل کریوشیف: اگر زمانی برای استفاده از این ابزار وجود داشته باشد، احتمالا همین حالاست؛ یعنی درست پیش از انتخابات. هدف می‌تواند ایجاد فشار سیاسی و کسب امتیاز باشد. اما اگر پاشینیان پس از انتخابات دوباره پیروز شود، افزایش قیمت گاز تصمیمی بسیار کوتاه‌بینانه خواهد بود. چنین اقدامی تقریبا همه مردم ارمنستان را از روسیه دور خواهد کرد.

و این همان چیزی است که مسکو احتمالا نمی‌خواهد اتفاق بیفتد.

ممنوعیت جرموک، گل و کنیاک؛ ابزارهای اقتصادی فشار مسکو بر ایروان

بی‌بی‌سی: تهدید افزایش قیمت گاز شاید جدی‌ترین ابزار فشار روسیه باشد، اما در ماه‌های اخیر شاهد محدودیت‌هایی بر واردات برخی کالاهای ارمنی نیز بوده‌ایم. این محدودیت‌ها شامل چه محصولاتی می‌شود و تا چه اندازه برای اقتصاد ارمنستان دردناک هستند؟

کریل کریوشیف: در درجه نخست، صحبت از گل و کنیاک است. در مورد گل، مسئله واقعا حساس است. ممکن است برخی بگویند اکنون فصل اوج فروش گل نیست اما حتی در این شرایط نیز محدودیت‌های اعمال‌شده تلثیر قابل توجهی بر تولیدکنندگان دارد. صنعت گل ارمنستان عملا برای بازار روسیه شکل گرفته است. اگر بخواهیم واقع‌بین باشیم، این صنعت نمی‌تواند به سادگی بازار جایگزین پیدا کند. بازار گرجستان کوچک‌تر از آن است که بتواند چنین حجمی از تولید را جذب کند و کشورهای دیگر منطقه نیز ظرفیت محدودی دارند. به همین دلیل، محدودیت‌های روسیه برای تولیدکنندگان گل ارمنی کاملا محسوس و دردناک است.

کنیاک ارمنی

اما درباره کنیاک، من کمی محتاط‌تر هستم.

سه شرکتی که نام آن‌ها در فهرست محدودیت‌های روسیه آمده، برندهای درجه اول ارمنستان محسوب نمی‌شوند. این‌ها نه «نوی» هستند و نه «آرارات»؛ برندهایی که تقریبا همه آن‌ها را می‌شناسند. بسیاری از کارشناسان معتقدند این شرکت‌ها در رده دوم تولیدکنندگان قرار دارند.

از سوی دیگر، با توجه به شرایط سیاسی کنونی نمی‌توان به‌طور کامل احتمال وجود تخلفات فنی یا مشکلات کیفی را رد کرد. در صنعت تولید کنیاک، به‌ویژه در کارخانه‌های کوچک‌تر، گاهی محصولاتی تولید می‌شوند که با استانداردهای لازم مطابقت ندارند. بنابراین، ممکن است بخشی از این تصمیم‌ها واقعا دلایل فنی داشته باشد.

البته نمی‌توان انکار کرد که این محدودیت‌ها هم‌زمان پیام سیاسی مشخصی نیز در خود دارند.

در مجموع، آنچه تاکنون دیده‌ایم بیشتر به یک هشدار شباهت دارد تا یک تحریم گسترده اقتصادی.

آب معدنی «جرموک»؛ نماد ملی ارمنستان

بی‌بی‌سی: هنوز درباره مشهورترین محصول ارمنستان یعنی آب معدنی «جرموک» صحبت نکرده‌ایم. این موضوع به نظر نمادین‌تر از محدودیت علیه چند کارخانه کنیاک است.

کریل کریوشیف: بله، کاملا درست است. هیچ آب معدنی‌ در ارمنستان به اندازه «جرموک» شناخته‌شده نیست. اگر بخواهیم مقایسه کنیم، «جرموک» برای ارمنستان همان جایگاهی را دارد که «بورجومی» برای گرجستان. در واقع هیچ برند رقیب جدی برای آن وجود ندارد.

به همین دلیل، محدودیت علیه «جرموک» صرفا یک اقدام اقتصادی نیست.

این تصمیم پیامی نمادین نیز در خود دارد و به همین دلیل توجه زیادی را جلب کرده است.

سفر پاشینیان به مسکو و تنش آشکار با پوتین

بی‌بی‌سی: اگر بخواهیم درباره روابط اخیر روسیه و ارمنستان صحبت کنیم، نمی‌توان چند رویداد مهم را نادیده گرفت. شما به یکی از نشست‌های مهمی اشاره کردید که در ارمنستان برگزار شد و رهبران اروپایی و همچنین ولودیمیر زلنسکی در آن حضور داشتند. به نظر می‌رسد حضور رئیس‌جمهور اوکراین بیش از هر چیز دیگری خشم مسکو را برانگیخت. پیش از آن نیز پاشینیان در سفر خود به مسکو، در برابر دوربین‌ها به پوتین گفت که در ارمنستان آزادی بیشتری نسبت به روسیه وجود دارد. پوتین هنگام شنیدن این سخنان چندان راضی به نظر نمی‌رسید. او نیز بعدا در سخنرانی نهم مه یادآوری کرد که جنگ اوکراین پس از تلاش کی‌یف برای نزدیکی به اتحادیه اروپا آغاز شد. آیا می‌توان گفت او به شکلی غیرمستقیم ارمنستان را نیز تهدید کرده است؟

کریل کریوشیف: تا حدی بله، اما باید به جزئیات هم توجه کرد. اظهارنظر پاشینیان درباره آزادی در ارمنستان در پاسخ به سخنان پوتین درباره ساموئل کاراپتیان مطرح شد. پوتین گفته بود که برخی سیاستمداران اپوزیسیون در ارمنستان بازداشت شده‌اند. پاشینیان نیز در پاسخ تاکید کرد که ارمنستان یکی از آزادترین کشورهای جهان است.

البته نباید تصور کرد که پاشینیان صرفاً برای انتقاد از وضعیت آزادی‌ها در روسیه به مسکو رفته بود. چنین برداشتی نادرست است. در واقع این سفر برای خود پاشینیان اهمیت زیادی داشت.

برخی رسانه‌ها تلاش می‌کردند این دیدار را به‌گونه‌ای جلوه دهند که گویی پوتین او را برای بازخواست به مسکو فراخوانده است. اما پاشینیان بعدا توضیح داد که ابتکار دیدار از سوی خود او بوده است.

او گفت: «طبیعی است که من خواهان این ملاقات باشم. کافی است اندازه و وزن سیاسی ارمنستان را با روسیه مقایسه کنید. روشن است که من باید خواستار چنین دیداری می‌بودم.»

این سفر به پاشینیان کمک کرد تا به بخشی از جامعه ارمنستان که نگران قطع کامل روابط با روسیه بودند، اطمینان دهد که ارتباطات دو کشور همچنان برقرار است.

در عین حال، او توانست نشان دهد که در برابر فشارها عقب‌نشینی نمی‌کند و مواضع خود را مستقیما در برابر پوتین مطرح می‌کند.

در فرهنگ سیاسی قفقاز، چنین رفتاری معمولا نشانه قدرت و اعتماد به‌ نفس تلقی می‌شود.

آیا روسیه به خروج از ارمنستان فکر می‌کند؟

به نظر من، پیام اصلی پوتین تهدید مستقیم به جنگ نبود. پیام او بیشتر این بود که: «ما می‌دانیم این مسیر در نهایت به کجا ختم خواهد شد.»

از نگاه کرملین، نزدیکی ارمنستان به غرب در آینده می‌تواند به گسترش همکاری‌های نظامی با کشورهای غربی، کاهش نفوذ روسیه و در نهایت طرح موضوع خروج نیروهای روسی از ارمنستان منجر شود.

یکی از مهم‌ترین موضوعات در این زمینه، پایگاه نظامی روسیه در شهر گیومری است.

بر اساس توافق فعلی، نیروهای روسی تا سال ۲۰۴۴ حق حضور در این پایگاه را دارند.

اما اخیرا آلن سیمونیان، رئیس پارلمان ارمنستان، در پاسخ به پرسشی درباره آینده این پایگاه گفته بود: «تا سال ۲۰۴۴ صبر می‌کنیم و بعد خواهیم دید چه اتفاقی می‌افتد.»

البته این پاسخ تا حدی جنبه سیاسی داشت، اما جهت‌گیری کلی سیاست خارجی ارمنستان نشان می‌دهد که احتمالا در سال‌های آینده موضوع ادامه حضور نیروهای روسی به یکی از مباحث مهم تبدیل خواهد شد.

اگر تا آن زمان مرز ارمنستان و ترکیه باز شود و توافق صلح نهایی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان به امضا برسد، نقش این پایگاه نیز ممکن است زیر سوال برود.

چون فلسفه اصلی ایجاد آن، حفاظت از ارمنستان در برابر همسایگان متخاصم بوده است.

اما اگر روابط منطقه‌ای عادی شود و حتی همکاری‌های اقتصادی و تجاری میان طرف‌ها شکل بگیرد، ضرورت وجود چنین پایگاهی کاهش خواهد یافت.

استراتژی پاشینیان؛ حفظ تعادل میان روسیه و غرب

بی‌بی‌سی: به نظر می‌رسد وضعیت ایده‌آل برای پاشینیان این باشد که از یک سو روابط خود را با اتحادیه اروپا گسترش دهد، به رژیم لغو روادید با کشورهای حوزه شنگن دست پیدا کند و به سمت ادغام بیشتر با غرب حرکت کند. و از سوی دیگر، همچنان گاز روسیه را با قیمت ترجیحی دریافت کند، روابط خود را با جمهوری آذربایجان و ترکیه بهبود بخشد و در مجموع نوعی سیاست چندجانبه را دنبال کند؛ بدون آنکه مجبور به انتخاب نهایی میان شرق و غرب شود. اما به نظر می‌رسد روسیه دیگر چنین رویکردی را نمی‌پذیرد و عملاً به پاشینیان می‌گوید: یا روسیه و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، یا اتحادیه اروپا. آیا چنین برداشتی درست است؟

کریل کریوشیف: بله، تقریبا همین‌طور است. ارمنستان می‌کوشد از همه فرصت‌های موجود بهره ببرد، نه فقط از یکی از آن‌ها.

واقعیت این است که مزایای واقعی نزدیکی به اتحادیه اروپا در کوتاه‌مدت به دست نخواهد آمد.

حتی اگر رژیم لغو روادید در آینده برقرار شود، این موضوع عمدتا به سفرهای گردشگری مربوط خواهد بود.

بدون تردید اتفاق مثبتی است و برای طبقه متوسط شهرهایی مانند ایروان جذابیت زیادی دارد، اما به‌ تنهایی موجب توسعه اقتصادی کشور نمی‌شود.

برای توسعه اقتصادی، سرمایه‌گذاری، بازارهای صادراتی و مسیرهای مطمئن تجاری لازم است.

اینکه اتحادیه اروپا بتواند در آینده چنین نقشی برای ارمنستان ایفا کند یا نه، هنوز روشن نیست و اگر هم چنین ظرفیتی وجود داشته باشد، تحقق آن زمان زیادی خواهد برد.

به همین دلیل، از دست دادن روابط اقتصادی موجود با روسیه تصمیم عاقلانه‌ای به نظر نمی‌رسد.

ترکیه، جمهوری آذربایجان و بازارهای جدید

در کنار اروپا، ارمنستان امیدوار است بتواند روابط اقتصادی خود را با همسایگانش نیز گسترش دهد.

به‌ویژه در ماه‌های اخیر نشانه‌هایی از آغاز مبادلات اقتصادی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان مشاهده شده است.

در ابتدا، محموله‌هایی از بنزین و گازوئیل از جمهوری آذربایجان وارد ارمنستان شدند.

سپس خبر رسید که مصالح ساختمانی و برخی کالاهای دیگر نیز از همین مسیر منتقل شده‌اند.

حجم این مبادلات هنوز بسیار محدود است، اما از نظر نمادین اهمیت زیادی دارد.

تا چند سال پیش تصور چنین همکاری‌هایی تقریبا غیرممکن بود. با این حال، نباید درباره ظرفیت بازار جمهوری آذربایجان نیز اغراق کرد.

این کشور خود یکی از تولیدکنندگان مهم محصولات کشاورزی است و بعید به نظر می‌رسد بتواند حجم عظیمی از محصولات ارمنی را جذب کند.

در مورد ایران نیز وضعیت پیچیده است.

بی‌ثباتی‌های منطقه‌ای و ابهام درباره آینده سیاسی و اقتصادی این کشور باعث می‌شود نتوان آن را شریک کاملا قابل پیش‌بینی و مطمئنی دانست.

در نتیجه، تا زمانی که مرز ترکیه به‌طور کامل باز نشده و مسیرهای مطمئن حمل‌ونقل به اتحادیه اروپا شکل نگرفته‌اند، قطع روابط با روسیه برای ارمنستان منطقی نخواهد بود.

به همین دلیل، پاشینیان تلاش می‌کند روابط موجود را حفظ کند، هرچند چشم‌انداز آینده کشور را در جهت دیگری می‌بیند.

آیا پاشینیان در انتخابات پیروز خواهد شد؟

بی‌بی‌سی: انتخابات پارلمانی ارمنستان در هفتم ژوئن برگزار می‌شود. آیا سناریویی وجود دارد که در آن پاشینیان قدرت را از دست بدهد، یا نتیجه انتخابات تا حد زیادی مشخص شده است؟

کریل کریوشیف: احتمال شکست پاشینیان بسیار پایین ارزیابی می‌شود، اما کاملا غیرممکن نیست. چنین سناریویی تنها در صورتی ممکن است که مشارکت مردمی به شکل غیرمنتظره‌ای افزایش یابد و نوعی موج اعتراضی گسترده شکل بگیرد.

اما حتی در آن صورت نیز بعید است شاهد پیروزی قاطع یک نیروی سیاسی مشخص باشیم.

احتمال بیشتری وجود دارد که نتیجه به نوعی سازش پیچیده میان نیروهای مختلف سیاسی منجر شود؛ وضعیتی که در آن حزب «قرارداد مدنی» پاشینیان همچنان یکی از بازیگران اصلی باقی خواهد ماند.

حتی این احتمال وجود دارد که هیچ گروهی نتواند دولت تشکیل دهد و در نتیجه، کشور ناچار به برگزاری انتخابات زودهنگام دیگری شود.

اخبار جعلی و هوش مصنوعی در کارزار انتخاباتی

بی‌بی‌سی: در ماه‌های اخیر گزارش‌هایی درباره استفاده از فناوری‌های نوین برای اثرگذاری بر انتخابات منتشر شده است. این موضوع تا چه اندازه جدی است؟

کریل کریوشیف: نمونه‌هایی از این اقدامات وجود دارد، اما به نظر من تأثیر آن‌ها چندان گسترده نیست.

برای مثال، ویدیوهای جعلی تولید شده‌اند که در آن‌ها از تصاویر بازیگران مشهور هالیوودی استفاده شده است.

در برخی از این ویدیوها، چند ثانیه نخست واقعی است؛ بازیگر خودش را معرفی می‌کند و از سوابق کاری خود می‌گوید.

اما پس از آن، صدای تولیدشده توسط هوش مصنوعی جایگزین می‌شود و شروع به بیان پیام‌های سیاسی علیه پاشینیان می‌کند.

سپس تصاویر مختلفی از ارمنستان، سیاستمداران و رویدادهای سیاسی روی این صدا قرار می‌گیرد و در نهایت یک گزارش ویدیویی جعلی ساخته می‌شود.

البته چنین اقداماتی در کشورهای دیگر نیز دیده شده‌اند.

برای مثال در مولداوی نیز کارزارهای مشابهی اجرا شد، اما در نهایت تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر نتیجه انتخابات نگذاشت.

آیا ارمنیان روسیه برای رای دادن بازگردانده می‌شوند؟

یکی دیگر از نگرانی‌های مطرح‌شده این بود که ساموئل کاراپتیان ممکن است تعداد زیادی از ارمنیان مقیم روسیه را برای رأی دادن به ارمنستان منتقل کند.

برخی گزارش‌ها حاکی از آن بود که از طریق برخی تشکل‌های ارمنی در روسیه، کمک‌هایی برای تهیه بلیت و سفر به ارمنستان ارائه می‌شود.

اما این سناریو در عمل پیچیده‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد.

برای شرکت در انتخابات، افراد باید مراحل ثبت‌نام رسمی را طی کنند و در هر صورت، تعداد چنین رای‌دهندگانی آنقدر زیاد نیست که بتواند نتیجه انتخابات را دگرگون کند.

به همین دلیل، بیشتر ناظران سیاسی این عامل را تعیین‌کننده نمی‌دانند.

نسل جوان و سرخوردگی سیاسی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فضای سیاسی امروز ارمنستان، ناامیدی و سرخوردگی بخشی از نسل جوان است.

جوانان ارمنی الزاما طرفدار کوچاریان یا نخبگان سیاسی قدیمی نیستند.

اما در عین حال، بسیاری از آن‌ها نیز انگیزه‌ای برای حمایت فعال از پاشینیان ندارند.

این نسل تا حد زیادی از کل طبقه سیاسی خسته و ناامید شده است.

در نتیجه، بخشی از رأی‌دهندگان معترض ترجیح می‌دهند اساسا در انتخابات شرکت نکنند.

به بیان دیگر، بسیاری از جوانان به این نتیجه رسیده‌اند که هیچ‌ یک از گزینه‌های موجود نماینده واقعی خواسته‌های آن‌ها نیست.

همین موضوع می‌تواند به نفع پاشینیان تمام شود؛ زیرا بخش مهمی از آرای اعتراضی عملا از صحنه رقابت کنار می‌رود.

جمع‌بندی

در نگاه کریل کریوشیف، انتخابات پیش‌روی ارمنستان صرفا رقابتی میان احزاب سیاسی نیست؛ بلکه آزمونی برای تعیین مسیر ژئوپولیتیکی کشور در سال‌های آینده به شمار می‌رود.

از یک سو، پاشینیان تلاش می‌کند روابط خود را با اتحادیه اروپا و ایالات متحده گسترش دهد، بدون آنکه فورا پیوندهای اقتصادی و انرژی با روسیه را قطع کند.

از سوی دیگر، مسکو می‌کوشد با استفاده از ابزارهای مختلف، از فشارهای انرژی گرفته تا محدودیت‌های تجاری و حمایت غیررسمی از برخی چهره‌های اپوزیسیون، ایروان را وادار کند میان روسیه و غرب یکی را انتخاب کند.

اما در حال حاضر، بیشتر نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند که این فشارها نتوانسته‌اند موازنه سیاسی را به‌طور اساسی تغییر دهند.

اگر روند کنونی ادامه یابد، نیکول پاشینیان همچنان محتمل‌ترین گزینه برای پیروزی در انتخابات و تشکیل دولت آینده ارمنستان خواهد بود.

با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا ارمنستان خواهد توانست میان روسیه و غرب تعادل برقرار کند، یا سرانجام ناچار خواهد شد یکی از این دو مسیر را برای آینده خود انتخاب کند؟