اروپای معترض؛ چرا نسل جوان بیش از همه احساس می‌کند بازنده است؟

    • نویسنده, آلیسیا هرناندز
    • شغل, بی‌بی‌سی موندو
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۱۰ دقیقه

موجی از اعتراضات چندین کشور اروپا را فرا گرفته است. در فرانسه، اعتراض‌ها با مطالباتی برای بهبود نظام آموزشی آغاز شد. در اسپانیا، اخراج «ماریکارمن»، زن سالمندی که دهه‌ها در خانه‌ای استیجاری زندگی کرده بود، جرقه جنبش دیگری را زد؛ جنبشی که در پی آن مردم برای هفته‌ها در میدان مرکزی «پوئرتا دل سول» مادرید چادر زدند. در ایتالیا نیز جوانان و اتحادیه‌های کارگری علیه «اقتصاد جنگی» این کشور اعتراض می‌کنند. پرتغال، بلژیک، آلبانی. فهرست کشورها همچنان در حال طولانی‌تر شدن است.

اعتراض‌هایی که دو سال پیش در صربستان آغاز شده بود نیز در ماه‌های اخیر وارد مرحله‌ای تازه شد. در سپتامبر، الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور این کشور، استعفا کرد و در انتخابات زودهنگامی که برگزار شد، این رهبر باسابقه شکست خود را در برابر یک جنبش دانشجویی پذیرفت.

در برخی موارد، بخشی از اعتراض‌ها به خشونت کشیده شد.

چه چیزی این اعتراضات را برمی‌انگیزد؟ چه چیزی آنها را از یکدیگر متمایز می‌کند؟

بی‌بی‌سی موندو با یانینا ولپ، دانشمند علوم سیاسی و متخصص در زمینه مطالعه دموکراسی، مشارکت سیاسی، احزاب و جنبش‌های اجتماعی، گفت‌وگو کرده است.

این پژوهشگر همچنین محقق ارشد در مرکز آلبرت هیرشمن برای دموکراسی در ژنو، وابسته به مؤسسه عالی مطالعات بین‌المللی و توسعه ژنو (سوئیس) است و در عین حال به عنوان استاد پژوهش در دانشگاه خیرونا در اسپانیا فعالیت می‌کند.

ما شاهد موجی از اعتراض‌های متفاوت در کشورهای اروپایی مانند فرانسه، ایتالیا، صربستان، اسپانیا هستیم. آیا این اعتراضات وجه مشترکی دارند؟

بله، دارند. اما بهتر است از منظر تاریخی هم به موضوع نگاه کنیم. تقریباً هر ده سال یک بار، موجی از اعتراضات شکل می‌گیرد و این الگو را هم در اروپا و هم در نقاط دیگر جهان می‌توان مشاهده کرد.

بین سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۱، اعتراضات جنبش ضدجهانی‌سازی را داشتیم که از سیاتل آغاز شد و گسترش یافت. در سال‌های ۲۰۱۰، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ جنبش ضدریاضتی اسپانیا و همچنین جنبش «اشغال وال‌استریت» شکل گرفت.

تقریباً هم‌زمان، بهار عربی نیز رخ داد که البته در بستر و شرایط متفاوتی شکل گرفته بود. در سال ۲۰۱۷ جنبش «جلیقه‌زردها» در فرانسه آغاز شد و اندکی بعد، در سال ۲۰۱۹، در اکوادور، شیلی و کلمبیا اعتراضات گسترده‌ای شکل گرفت و در نقاط مختلف جهان نیز جنبش‌های دانشجویی به خیابان رفتند. امروز هم می‌توان از این موج تازه سخن گفت که اروپا کانون اصلی آن است.

بنابراین پرسش‌ها همیشه اینها هستند: این اعتراضات چه وجه مشترکی دارند؟ و چه میزان از آنها ناشی از الگوگیری و تأثیرپذیری متقابل است؟ مطالعات جامعه‌شناختی درباره جنبش‌های اجتماعی نشان می‌دهد هنگامی که اعتراضاتی از این دست در یک محدوده جغرافیایی کم‌وبیش مشترک رخ می‌دهند، معمولاً عناصر مشترکی میان آنها وجود دارد.

زمینه‌ها و کنشگران مشابهی در کار هستند، هرچند با گذشت زمان، این پدیده‌ها پیچیده‌تر می‌شوند.

و این اعتراضات مشخص چه وجه مشترکی با یکدیگر دارند؟

کلی‌ترین برچسب یا چتر مشترکی که می‌توان برای آنها در نظر گرفت، کاهش توان دولت رفاه در بستر اروپا است.

در فرانسه و بلژیک، جرقه اعتراضات را وضعیت نظام آموزشی زد؛ در اسپانیا و پرتغال، بحران مسکن در مرکز مطالبات قرار دارد، هرچند در اسپانیا خواسته‌های مرتبط با آموزش نیز مطرح است.

وقتی دقیق‌تر به این اعتراضات نگاه می‌کنیم، عناصر مشترکی دیده می‌شود که به بحران یا تضعیف دولت رفاه مربوط است. همچنین می‌توان گفت جوانان اصلی‌ترین گروهی هستند که از این وضعیت آسیب می‌بینند؛ هم در زندگی کنونی خود و هم در چشم‌انداز آینده‌شان.

آیا بیشتر معترضان جوان هستند؟

اگر به همان روندی که پیش‌تر گفتم نگاه کنیم، حتی می‌توانیم عقب‌تر برویم و به مه ۱۹۶۸ فرانسه برسیم؛ رخدادی که کانون آن فرانسه بود، اما در جاهای دیگری مانند چین و مکزیک هم نمود پیدا کرد. آن سال، سالِ اعتراضات جوانان در نقاط مختلف جهان بود.

در مورد سقوط دیوار برلین نیز وضعیت مشابهی وجود داشت. جوانان معمولاً، در کنار اتحادیه‌های کارگری، هر جا که این اتحادیه‌ها وجود داشته باشند و از قدرت برخوردار باشند، از بازیگران اصلی اعتراضات هستند.

آنها به دلیل شور و انگیزه‌ای که دارند و همچنین به این دلیل که می‌توانند زمان بیشتری صرف فعالیت کنند، بیشتر به سمت بسیج و کنش جمعی گرایش دارند. البته این همیشه و در همه موارد صادق نیست. برای مثال، اعتراضات سال ۲۰۱۹ در اکوادور از دل جنبش بومیان شکل گرفت.

بنابراین، هرچند جوانان یکی از بازیگران اصلی هستند، اما تنها بازیگر نیستند و در هر اعتراضی که در طول زمان دوام بیاورد، خواهیم دید که گروه‌های بیشتری به آن می‌پیوندند.

علاوه بر این، میان اعتراض کردن، به خیابان آمدن و تظاهرات برپا کردن از یک سو، و دستیابی به مطالبات و تبدیل آنها به خواسته‌هایی که نظام سیاسی بتواند به آنها پاسخ دهد از سوی دیگر، تفاوت وجود دارد. پس از آن نیز می‌توان پرسید که آیا نظام سیاسی اساساً مایل به پاسخگویی هست یا نه، و اگر باشد، چگونه به این مطالبات پاسخ خواهد داد.

این نوع جنبش‌ها چگونه شکل می‌گیرند؟

باید میان جرقه اولیه، یعنی عاملی که آتش را روشن می‌کند، و شرایط زمینه‌ای تفاوت قائل شد.

گاهی شرایط ساختاری لازم از قبل وجود دارد و پرسش این است: اگر اوضاع تا این حد بد است، چرا کسی اعتراض نمی‌کند؟

تا اینکه ناگهان، مثلاً زن مسن اسپانیایی از خانه‌اش اخراج می‌شود. بعد مردم می‌گویند: «ما هم دیگر تاب نمی‌آوریم.»

در چنین شرایطی است که یک موج اعتراضی شکل می‌گیرد. مسئله این نیست که اعتراض‌ها صرفاً از روی تقلید و به شکلی جادویی گسترش پیدا می‌کنند؛ نه. شرایط از پیش مهیا بوده و فقط چیزی کم بوده که نقش جرقه یا محرک آغازگر را ایفا کند.

احتمال اینکه جنبش‌های کنونی در اروپا بتوانند مطالبات خود را، به‌ویژه در ارتباط با بحران دولت رفاه، محقق کنند چقدر است؟

ما در دوره‌ای از بدبینی شدید به سر می‌بریم؛ دوره‌ای که باید از آن خارج شویم، چون سیاست همواره امکان تغییر را فراهم می‌کند. البته این هم درست است که معمولاً مطالبات بسیار رادیکال‌اند، اما دستاوردها، اگر هم حاصل شوند، اغلب محدودتر از خواسته‌های اولیه هستند.

با این حال، همیشه راهی برای تغییر وجود دارد.

البته در سیاست اروپا نوعی پارادوکس وجود دارد. گفته می‌شود جوانان در جوامعی که جمعیت آنها رو به سالمندی می‌رود، وزن سیاسی کمتری دارند. با این حال، می‌دانیم که در مقاطع حساس، به‌ویژه در انتخابات، بسیج می‌شوند و مشارکت می‌کنند. در میان مردان جوان، این بسیج سیاسی بیشتر به سود جریان‌های راست افراطی است، در حالی که زنان جوان بیشتر در مخالفت با راست افراطی بسیج می‌شوند.

اما در مجموع، نظام سیاسی معمولاً به کسانی پاسخ می‌دهد که وزن انتخاباتی بیشتری دارند.

آنچه امروز شاهدش هستیم، نوعی نابرابری گسترده میان نسل‌هاست؛ نابرابری‌ که ابعاد مختلفی دارد و نفوذ سیاسی نیز یکی از آنهاست. همین مسئله فشار زیادی بر نظام‌های سیاسی کنونی وارد کرده است.

درباره نابرابری نسلی؛ آیا همیشه همین‌طور بوده یا شکاف بیشتر شده است؟

فکر می‌کنم به دلیل هم‌زمانی چند فرایند متفاوت، بسیار بیشتر شده است. برای مثال، ۴۰ سال پیش یک خانواده کارگر ممکن بود وام مسکن بگیرد و ظرف ۱۰ سال یک آپارتمان بخرد. حالا چنین چیزی کاملا غیرممکن است.

رابطه میان سرمایه و نیروی کار تغییر کرده و نابرابری به‌شدت گسترش یافته است.

از سوی دیگر، اصلاحات پیاپی در نظام آموزشی باعث شده تحصیل روزبه‌روز پرهزینه‌تر شود. دوره‌های دانشگاهی کوتاه‌تر شده‌اند، اما پس از آنها عملاً لازم است دانشجو در یک دوره کارشناسی ارشد هم ادامه تحصیل دهد و هزینه آن را بپردازد.

همچنین تغییرات جمعیت‌شناختی باعث شده جوانان از نظر سیاسی وزن و قدرت اثرگذاری کمتری پیدا کنند. مجموع این عوامل باعث شده نابرابری میان نسل‌ها هرچه بیشتر شود.

آیا در این اعتراض‌ها نسبت به موج‌های قبلی چیز متفاوتی می‌بینید؟

یکی از پدیده‌های تازه‌ای که نه فقط در پاریس بلکه در جاهای دیگر دیده‌ایم، این است که نوعی از اجرای سیاست‌های سرکوبگرانه مشروعیت پیدا کرده که ۱۰ یا ۱۵ سال پیش این اندازه گسترده نبود و وجهه خوبی هم نداشت.

و این را حتی در ظاهر امور هم می‌توان دید. کافی است نگاه کنید که نیروهای پلیس محلی چگونه تجهیز شده‌اند. برای مثال، در شهر بوئنوس آیرس، تجهیزات پلیس محلی ناگهان حال‌وهوایی پیدا کرده که انگار از دل یک فیلم بیرون آمده‌اند؛ نوعی اغراق در نمایش آنچه «برقراری نظم» تلقی می‌شود.

این وضعیت، البته، به زیان حق اعتراض تمام می‌شود؛ حقی که به رسمیت شناخته شده است. تأکید بر اینکه اعتراض یک حق است، به هیچ وجه به معنای مشروعیت بخشیدن به خشونت نیست.

در واقع، این ادعا که اعتراض‌ها خشونت را مشروع می‌کنند، باعث می‌شود مجموعه‌ای از مطالبات بسیار گسترده‌تر که فراتر از آن خشونت هستند، از دستور کار مذاکره یا امکان گفت‌وگو کنار گذاشته شوند. خشونت نیز وجود دارد و باید با آن برخورد شود، اما نباید باعث نادیده گرفتن آن مطالبات گسترده‌تر شود.

فقط نمایش خشونت، خودِ اعتراض‌ها را بی‌اعتبار می‌کند. این مسئله به‌شدت مشکل‌ساز است.

علاوه بر این، امروز هر اتفاقی که در هر نقطه‌ای از جهان رخ می‌دهد، از دریچه سیاست داخلی تفسیر می‌شود. برای نمونه، در برخی کشورهای آمریکای لاتین اعتراضات این‌گونه خوانده می‌شوند که «اگر چپ به قدرت برسد، همین اتفاق‌ها برای ما خواهد افتاد» یا «همه‌چیز را به آتش خواهند کشید».

اما پویایی‌های اعتراضات، بازیگران آنها و نهادهای درگیر در آنها، ویژگی‌ها و پیچیدگی‌های فراوانی دارند که در چنین روایت‌های ساده‌انگارانه‌ای نمی‌گنجند.

به نظر شما دلیل این افزایش در نمایش و استفاده از زور چیست؟

اگر بخواهم خیلی خلاصه بگویم، علت آن قطبی‌شدگی شدید و سمی‌ است که امروز در جوامعمان تجربه می‌کنیم.

این اعتراض‌ها که خواهان بهبود دولت رفاه هستند در شرایطی شکل گرفته‌اند که آونگ سیاسی اروپا به سمت راست حرکت می‌کند.

موضوع پیچیده است، چون برای مثال بخشی از اینکه مارین لوپن شانس واقعی برای رسیدن به مقام ریاست جمهوری در فرانسه دارد، به این دلیل برمی‌گردد که او نیز شروع کرده درباره دولت رفاه صحبت کند. اما آنچه او مطرح می‌کند، نوعی «دولت رفاه شوونیستی» است؛ یعنی دولتی رفاهی که فقط برای «فرانسوی‌ها» در نظر گرفته شده است.

بله، مانند حزب بکس در اسپانیا و شعار «اولویت ملی» آن.

دقیقاً. برخی جریان‌ها مستقیماً با دولت رفاه مخالفت می‌کنند، اما وضعیت به این سادگی نیست. شکاف عمیقی میان راست و چپ بر سر موضوعات مرتبط با دولت رفاه وجود دارد، اما به نظر من آنچه امروز بیش از همه این گروه‌ها را از هم جدا می‌کند، سیاست‌های ضد مهاجرتی در بخشی از راست افراطی و آن چیزی است که خودشان «نبرد فرهنگی» می‌نامند، نه خودِ دولت رفاه.

امروز تقریباً هیچ‌کس جرأت نمی‌کند آشکارا علیه دولت رفاه سخن بگوید، آن‌گونه که خاویر میلی در آرژانتین انجام می‌دهد، چون می‌دانند چنین موضعی می‌تواند آرای زیادی را از آنها بگیرد.

این اعتراض‌ها و جنبش‌های اجتماعی تازه در اروپا به نفع چه کسانی و به ضرر چه کسانی تمام می‌شوند؟

وقتی چنین فرایندی شکل می‌گیرد، نتیجه بستگی دارد به اینکه هر طرف چگونه بازی خود را پیش ببرد.

اگر به فرانسه نگاه کنید، فکر می‌کنم روشن‌ترین نمونه است. در حال حاضر ژان لوک ملانشون کنار معترضان ایستاده و مارین لوپن کنار پلیس.

اولی فکر می‌کند «این برای من سود انتخاباتی دارد» و دومی فکر می‌کند «ترس از بی‌نظمی برای من سود انتخاباتی دارد».

چه کسی برنده خواهد شد؟ بستگی دارد اوضاع چگونه پیش برود. اما روشن است که در فرانسه، کسی که بیش از همه ممکن است ضرر کند امانوئل مکرون است. باز هم اگر به مسئله خشونت برگردیم، تمرکز دائمی بر آن به سود راست‌هاست که از بی‌نظمی می‌ترسند.

اما اگر این پیام جا بیفتد که نمی‌توان به این شکل به زندگی ادامه داد، نظام‌های سیاسی باید هم به جوانان و هم به سالمندان پاسخ دهند و در آن صورت فرصت‌های بیشتری برای چپ ایجاد خواهد شد.

سیاست دائما در حرکت است. ما در فرایندی زندگی می‌کنیم که در آن سرعت بیشتر، تامل کمتر و تاثیرگذاری آنی بیشتر شده و این واقعا توان گفت‌وگوی دموکراتیک را به‌شدت تضعیف می‌کند.

چه کسی برنده خواهد شد؟ نمی‌دانیم. می‌توان سناریوهایی ساخت و احتمال وقوع هر کدام را بررسی کرد.

اما خوشبختانه سیاست همچنان میزانی از عدم قطعیت و امکان کنش انسانی را حفظ کرده است.

آیا راهی برای خروج از این بدبینی وجود دارد؛ بدبینی‌ که به نظر می‌رسد امروز نه فقط بر اروپا، بلکه به شکلی گسترده‌تر حاکم شده است؟

در وهله نخست، فکر می‌کنم باید تلاش کنیم در برابر اطلاعاتی که دریافت می‌کنیم مستقل‌تر و نقادتر باشیم. من این را خیلی به دانشجویانم می‌گویم. آنها بسیار جوان‌اند و اغلب با این روایت سراغم می‌آیند که «همه‌چیز فاجعه است». خب، بیایید کمی از منظر تاریخی به ماجرا نگاه کنیم. من در آرژانتین به دنیا آمدم و اندکی بعد یک دیکتاتوری بر سر کار آمد. نمی‌توان یک دیکتاتوری را با حکومتی که صرفاً از آن خوشمان نمی‌آید یکسان دانست.

از سوی دیگر، به نظرم برخی جریان‌ها از ترویج این روایت فاجعه‌محور سود می‌برند؛ روایتی که القا می‌کند در برابر وضعیت موجود هیچ کاری از دست ما برنمی‌آید. در حالی که همیشه می‌توان کاری کرد. همیشه. فکر می‌کنم باید از این انفعال نسبی فاصله گرفت و دست به عمل زد.

همچنین باید از روایت‌های بیش از حد محلی و محدود خارج شد؛ روایت‌هایی که باعث می‌شوند تصور کنیم چون مشکلات بسیار بزرگ‌اند، هیچ تأثیری نمی‌توانیم بر آنها بگذاریم. در حالی که در محیط پیرامون خودمان می‌توانیم کارهای زیادی انجام دهیم. و وقتی افراد زیادی در محیط‌های مختلف دست به اقدام بزنند، جهان تغییر می‌کند.

بنابراین، به گمان من، با پدیده کاملاً تازه‌ای روبه‌رو نیستیم. مسئله این است که دوباره درک روشنی از معنای سیاست و امکان تغییر به دست آوریم.

و باز هم باید بر اهمیت نگاه انتقادی و به‌کارگیری عقل سلیم در ارزیابی شرایط زندگی‌مان تأکید کنم. وقتی مدام این روایت را می‌شنویم که «دیگر بدتر از این نمی‌شود»، باید احتیاط کنیم؛ چون می‌تواند بدتر شود. خیلی بدتر.