شاهدهای جت‌موتور؛ چرا رهگیری نسل جدید پهپادهای روسیه دشوارتر شده است؟

از پاییز ۲۰۲۲، پهپادهای انتحاری شاهد-۱۳۶ (و نسخه روسی آن، «گران-۲») به اصلی‌ترین و فراگیرترین ابزار ارتش روسیه برای حمله به مناطق پشت خط مقدم در اوکراین تبدیل شده‌اند.

اما اکنون به نظر می‌رسد دوران این پهپادها رو به پایان است. پهپادهای مجهز به موتور جت در حال ورود به میدان هستند؛ سلاح‌هایی که رهگیری و سرنگونی آنها برای سامانه‌های پدافند هوایی اوکراین بسیار دشوارتر است. روسیه با اتکا به این تسلیحات، تاکنون توانسته است بنادر اوکراین در دریای سیاه را نیز با اختلال مواجه کند.

به گفته نیروی هوایی اوکراین، در حمله اخیر به کی‌یف، برای نخستین بار پهپادهای مجهز به موتور جت بیش از نیمی از کل پهپادهای به‌کارگرفته‌شده را تشکیل می‌دادند. روسیه در حمله شب چهارم و پنجم اوت، ۱۱۵ پهپاد تهاجمی علیه اوکراین به کار گرفت و نیروهای اوکراینی توانستند نزدیک به ۸۵ درصد آنها را سرنگون یا از کار بیندازند.

روز بعد، روسیه ۱۰۱ پهپاد شاهد به کار گرفت و بار دیگر بیش از نیمی از آن‌ها از نوع جت‌محور بودند. میزان موفقیت نیروهای اوکراینی در رهگیری این پهپادها نیز کاهش یافت و به ۶۵ درصد رسید.

در واقع، روسیه برای متوقف کردن روندی که در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ شکل گرفت، در حال توسعه نسل‌های جدیدی از پهپادهای «شاهد» است؛ دوره‌ای که اوکراین توانست نرخ رهگیری و سرنگونی پهپادهای تهاجمی روسیه را به سطحی بسیار بالا، یعنی ۹۰ تا ۹۵ درصد، برساند.

این موفقیت تا حدی به لطف توسعه سریع صنعت پهپادهای رهگیر ضدهوایی اوکراین به دست آمد.

این پهپادها بسیار سریع‌تر از «شاهد»های معمولی، که در روسیه با نام «گران-۲» نیز شناخته می‌شوند، پرواز می‌کردند. شاهدهای نسل پیشین به موتورهای بنزینی کم‌توان مجهز بودند و تنها می‌توانستند به سرعتی حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتر در ساعت برسند.

پرواز در ارتفاع پایین (تا حدود ۲ کیلومتر)، سرعت نسبتاً کم و نبود امکان هدایت برخط به دلیل نداشتن دسترسی به استارلینک و همچنین مشکلات سامانه‌های شبکه ارتباطی مش، به‌تدریج به افول دوران پهپادهای شاهد انجامید.

این پهپادها که به دلیل صدای متمایز موتورشان به «موتورگازی» معروف شده بودند، اکنون به پایان عمر عملیاتی خود نزدیک می‌شوند. با این حال، روسیه از قبل نسل جدیدی را جایگزین آن‌ها کرده است.

در ادامه خواهیم دید این جایگزین جدید چیست و تا چه اندازه خطرناک یا آسیب‌پذیر است.

تهدید تازه پهپادهای جت‌محور

پهپاد جت‌موتور به‌جای موتور احتراق داخلی معمولی، به یک موتور توربوجت کوچک مجهز است. این موتور به پهپاد اجازه می‌دهد دو تا دو و نیم برابر سریع‌تر پرواز کند و در نتیجه با احتمال بیشتری از خطوط دفاع هوایی عبور کند؛ خطوطی که گاهی فرصت کافی برای استقرار تجهیزات لازم جهت رهگیری ندارند.

این پهپادها در عمل نوعی موشک کروز جایگزین و ارزان‌ قیمت‌اند، اما بسیار ارزان‌تر و کوچک‌تر از موشک‌های کروز و با قدرت تخریب بسیار کمتر.

در جریان این جنگ، اوکراین نخستین کشوری بود که استفاده از چنین پهپادهای جت‌محوری را آغاز کرد، هرچند آن‌ها را با عنوان «موشک‌پهپاد» معرفی می‌کرد. از جمله نمونه‌های شناخته‌شده‌ای که به‌صورت عمومی رونمایی شدند می‌توان به «پکلو»، «بارس» و «روتا» اشاره کرد.

اما روسیه نخستین کشوری بود که به ظرفیت این پهپادها برای استفاده گسترده و انبوه پی برد. بر اساس اطلاعات سازمان اطلاعات نظامی اوکراین، روسیه اکنون ماهانه حدود ۵۰۰ فروند از این پهپادهای جت‌موتور را به‌صورت انبوه تولید می‌کند و قصد دارد سهم آن‌ها را به ۵۰ درصد کل پهپادهای «شاهد» برساند.

وادیم اسکیبیتسکی، معاون رئیس اداره کل اطلاعات اوکراین، می‌گوید سفارش‌های دفاعی روسیه برای سال ۲۰۲۶ شامل نزدیک به ۱۰۰ هزار پهپاد از نوع شاهد، نمونه‌های مشابه آن و پهپادهای فریب‌دهنده است.

اگرچه موارد استفاده از شاهدهای جت‌موتور در سال ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶ گسترده و منظم نبود، شمار آن‌ها از نیمه دوم سال جاری افزایش یافت و پرتاب‌ها تقریبا روزانه شدند.

«آرتس»، معاون فرمانده یگان ضدپهپادی «دارکنود» در ارتش اوکراین، به بخش اوکراینی بی‌بی‌سی گفت نیروهای این کشور افزایش استفاده روسیه از پهپادهای جت‌محور را ثبت کرده‌اند.

او گفت: «سهم پهپادهای تهاجمی جت‌موتور از کل پرتاب‌ها درحال افزایش است. براساس مشاهدات ما، آن‌ها ممکن است بین ۲۵ تا ۵۰ درصد تمام پرتاب‌های روزانه را تشکیل دهند.»

اهدافی که این پهپادها به آن‌ها حمله می‌کنند متنوع‌اند. در خشکی، لوکوموتیوها و در دریا، کشتی‌های حامل غلات مرتبا هدف قرار می‌گیرند. آن‌ها همچنین به پست‌های برق، انبارها و آشیانه‌ها حمله می‌کنند.

کارخانه‌ها، زیرساخت‌ها، تاسیسات تولید برق و انرژی و پایگاه‌های هوایی نیز هدف شاهدهای جت‌موتور قرار گرفته‌اند.

انواع شاهدهای جت‌موتور

ارتش روسیه برای حمله به اوکراین از مجموعه‌ای کامل از پهپادهای جت‌موتور استفاده می‌کند که همگی به خانواده «شاهد» معروف‌اند و در نسخه روسی با نام «گران» شناخته می‌شوند.

«گران-۳» از نظر طرح کلی بدنه، بیش از هر نمونه دیگری به پهپاد کلاسیک «شاهد-۱۳۶» شباهت دارد؛ پهپادی که در نسخه روسی با نام «گران-۲» شناخته می‌شود. طراحی این پهپاد بر پایه نمونه ایرانی‌ است که در سال ۲۰۲۳ با نام «شاهد-۲۳۸» معرفی شد.

این پهپاد، پرنده‌ای بدون سرنشین با بدنه‌ای مثلثی‌شکل از نوع «بال پرنده» و بدون دم است که حدود ۳٫۵ متر طول و ۳ متر عرض دارد و به یک موتور توربوجت داخلی مجهز شده است. به گفته سازمان اطلاعات نظامی اوکراین، روسیه از موتورهای چینی Telefly JT80 استفاده می‌کند؛ موتورهایی که به‌صورت آزاد در بازار عرضه می‌شوند و بهای هر یک از آن‌ها می‌تواند به ۲۴ تا ۳۰ هزار دلار برسد.

این موتور به «گران-۳» اجازه می‌دهد به سرعت ۳۰۰ تا ۳۵۰ کیلومتر در ساعت دست یابد.

نمونه قدرتمندتر این پهپاد، «گران-۴» نام دارد.

براساس اطلاعات سازمان‌های اطلاعاتی اوکراین، روسیه استفاده رزمی از این پهپاد را تنها در ماه مه سال جاری آغاز کرد.

«گران-۴» همان شکل مثلثی و ابعاد پهپادهای معمولی «شاهد» را حفظ کرده است، اما از بدنه‌ای تقویت‌شده و طراحی آیرودینامیکی بهتری برخوردار است. این تغییرات به استفاده از موتور جت بسیار قدرتمندتری مربوط می‌شود. بر اساس اطلاعات سازمان اطلاعات نظامی اوکراین، این پهپاد به یکی از موتورهای چینی Telefly LX-WP-160 یا TF-TJ2000A مجهز است که می‌تواند سرعت آن را به نزدیک ۵۰۰ کیلومتر در ساعت برساند.

بدنه تقویت‌شده، استحکام سازه را برای پرواز در چنین سرعت‌هایی و تحمل فشار زیاد هنگام مانور حفظ می‌کند.

آخرین نمونه پهپادهای جت‌موتور خانواده شاهد، یعنی «گران-۵»، تفاوتی اساسی با دیگر اعضای این خانواده دارد. احتمالا این مدل براساس پهپاد ایرانی «کرار» ساخته شده و از نظر ظاهری شبیه یک موشک کروز معمولی است.

«گران-۵» قابلیت پرتاب از هواپیما را دارد و می‌تواند به سرعت ۶۰۰ کیلومتر در ساعت برسد.

طول این پهپاد جت‌موتور شش متر و عرض آن ۵٫۵ متر است. وزن کلاهک آن نیز به ۹۰ کیلوگرم می‌رسد.

این نسخه تاکنون کمتر از تمام نمونه‌های دیگر برای حمله به اوکراین به کار رفته است. روس‌ها استفاده از «گران-۳» و «گران-۴» جت‌موتور را ترجیح می‌دهند که کلاهک آن‌ها حدود ۵۰ کیلوگرم وزن دارد.

بیشترین آسیب را نسخه‌های مجهز به «سیکر» وارد می‌کنند. سیکر به سامانه‌ای گفته می‌شود که هدف را شناسایی و روی آن قفل می‌کند.

منابع روسی نشان می‌دهند در هفته‌های اخیر از این پهپادها به‌طور گسترده برای حمله به کشتی‌ها در آب‌های دریای سیاه نزدیک سواحل اوکراین استفاده شده است.

به گفته سرگی بسکرِستنوف، مشاور رئیس‌جمهور اوکراین این نوع پهپادهای «گران» به چند دوربین با حالت‌های عملیاتی متفاوت و همچنین یک مودم مبتنی بر شبکه «مش» مجهز هستند که به خلبان امکان می‌دهد پهپاد را به‌صورت برخط و از طریق ارتباط رادیویی هدایت کند.

او می‌گوید «برای مثال، اگر خلبانِ پهپادِ مجهز به سامانه «سیکر» از فاصله یک کیلومتری روی یک لوکوموتیو قفل کند، سامانه جنگ الکترونیک کم‌توان آن نمی‌تواند از آن محافظت کند. در این حالت، الگوریتم‌های بینایی ماشین، پهپاد را بدون نیاز به دخالت اپراتور تا هدف هدایت می‌کنند.»

این سامانه به این شکل عمل می‌کند: پهپاد جت‌موتور «گران» به لطف سرعت بالای خود از لایه‌های پدافند هوایی اوکراین عبور می‌کند. سپس هنگام نزدیک شدن به یک هدف متحرک، مانند کشتی، لوکوموتیو یا خودرو، سامانه پهپاد هدف را شناسایی کرده و روی آن قفل می‌کند. پس از تایید هدف از سوی اپراتور، پهپاد به‌صورت خودکار به آن حمله می‌کند.

وزارت دفاع روسیه از اواخر ژوئن حدود ۴۰ ویدئو از استفاده گران‌های جت‌موتور مجهز به سامانه سیکر برای حمله به اهداف اوکراینی منتشر کرده است.

علاوه بر کشتی‌ها، هواپیماها، شناورهای بدون سرنشین، فروشگاه‌ها، انبارها، لوکوموتیوها، جایگاه‌های سوخت، کامیون‌ها و پست‌های برق نیز هدف قرار گرفته‌اند.

آیا این پهپادها نقطه‌ ضعفی دارند؟

«آرتِس»، معاون فرمانده گردان «دارک نود»، این پهپادهای جت‌موتور را «موشک‌های کروز هدایت‌شونده» می‌نامد؛ سلاح‌هایی سریع، دقیق و دشوار برای شناسایی و رهگیری.

اما حتی این سلاح نیز چند نقطه‌ ضعف دارد. علاوه بر قیمت آن که دو تا سه برابر پهپادهای انتحاری معمولی است.

او توضیح می‌دهد: «نخستین مشکل، برد است. هرچه سرعت موتور جت یک شاهد بیشتر باشد، سوخت بیشتری مصرف می‌کند. هرچه مصرف سوخت افزایش یابد، پهپاد باید کلاهک کوچک‌تری حمل کند یا مسافت کمتری را بپیماید.»

بر اساس داده‌های مربوط به حملات پهپادهای جت‌موتور «گران»، برد عملیاتی این پهپادها به حدود ۵۰۰ کیلومتر می‌رسد. به همین دلیل، آن‌ها بیشتر مناطق نزدیک خط مقدم و نواحی مرزی استان‌های کی‌یف، چرنیهیف، خارکیف، اودسا، سومی، پولتاوا و دنیپروپتروفسک را هدف قرار می‌دهند.

در مورد پهپادهایی که از طریق شبکه ارتباطی «مش» هدایت می‌شوند، این برد می‌تواند افزایش یابد. با این حال، برای حفظ ارتباط و ادامه فعالیت پهپاد، به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر یک ایستگاه تقویت و بازپخش سیگنال لازم است.

نقطه‌ ضعف دوم، قدرت مانور است. یک پهپاد جت‌موتور در سرعت بالا از نظر فیزیکی نمی‌تواند مانورهای تند انجام دهد.

اگر لازم باشد در محدوده مورد نظر مدتی بچرخد، باید سرعت خود را کاهش دهد و همین مسئله فرصت مناسبی برای رهگیری ایجاد می‌کند.

آرتس می‌گوید گردان «دارک نود» تاکنون بیش از سه‌ هزار پهپاد از نوع شاهد را سرنگون کرده است که ده‌ها فروند آن‌ها جت‌موتور بوده‌اند.

بیشتر این پهپادهای جت‌موتور با پهپادهای رهگیر معمولی نابود شده‌اند. موفقیتی که نتیجه «انتخاب تاکتیک مناسب و لحظه درست برای حمله» بوده است.

اوکراین چگونه با پهپادهای جت‌موتور مقابله می‌کند؟

اوکراین برای مقابله با شاهدهای جت‌موتور از سامانه‌های موشکی ضدهوایی مانند «ومپایر»، جنگنده‌ها، گروه‌های آتش متحرک مجهز به سامانه‌های پدافند هوایی قابل‌ حمل و پهپادهای رهگیر استفاده می‌کند.

البته این ماموریت برای پهپادهای رهگیر بسیار دشوار است. پهپادهای رهگیر برای مقابله با شاهدهای معمولی دارای موتور احتراق داخلی ساخته شده بودند و حداکثر سرعت پروازشان به ۲۵۰ تا ۳۰۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد.

اما پهپادهای جت‌موتور می‌توانند سرعتی معادل ۵۰۰ و حتی ۶۰۰ کیلومتر در ساعت داشته باشند. علاوه بر این، در ارتفاعی بسیار بیشتر، تا ۹ کیلومتر، پرواز می‌کنند و بسیاری از آن‌ها به‌صورت آنلاین به دست اپراتور هدایت می‌شوند.

شرکت «دیکی شرشنی» که پهپاد رهگیر «استینگ» را تولید می‌کند، اعلام کرده است تاکنون توانسته تعدادی از پهپادهای جت‌موتور را سرنگون کند.

نماینده این شرکت که خواست نامش اعلام نشود، به بی‌بی‌سی گفت: «اکنون می‌توانیم با پهپادهای رهگیر حدود ۹۰ درصد شاهدهای معمولی را رهگیری کنیم اما این رقم برای نمونه‌های جت‌موتور حدود ۱۰ درصد است.»

همچنین گزارش‌هایی درباره استفاده موفق از پهپاد رهگیر «زیرکا» ساخت شرکت «ناکتیس» علیه پهپادهای جت‌موتور منتشر شده است.

ویژگی خاص این پهپاد، برخورداری از بینایی رایانه‌ای است که تصاویر ویدئویی را به‌صورت لحظه‌ای تحلیل می‌کند، شاهد را به‌طور خودکار تشخیص می‌دهد، هدف را برای تائید به اپراتور پیشنهاد می‌کند و سپس وارد حالت تعقیب و هدایت خودکار می‌شود.

تمام این قابلیت‌ها دقت حمله به یک هدف هوایی پرسرعت را به‌میزان چشمگیری افزایش می‌دهند و امکان فعالیت در «پنجره زمانی» کوتاهی را فراهم می‌کنند، یعنی وضعیتی که پهپاد جت‌موتور فقط چند دقیقه از نزدیکی مواضع پدافند هوایی عبور می‌کند.

پهپادهای رهگیر اوکراینی برای رسیدن به چنین گران‌هایی باید خودشان نیز جت‌موتور باشند. آرتس، معاون فرمانده گردان «دارک نود» می‌گوید چنین محصولاتی اکنون در حال آزمایش‌اند.

او می‌گوید: «همین حالا چندین گروه تحقیق‌ و توسعه اوکراینی، پهپادهای رهگیر پرسرعت و خودکار، از جمله نمونه‌های مجهز به موتور جت، را ساخته‌اند و آزمایش می‌کنند. نمی‌خواهم جزئیات را افشا کنم، اما می‌توانم اطمینان بدهم که به‌زودی نخستین نتایج را خواهیم دید و به رهگیری نظام‌مند شاهدهای جت‌موتور روی خواهیم آورد.»

شرکت اوکراینی «دیکی شرشنی» نیز انتظار دارد «تقریبا تا ماه اکتبر، راهکاری موثر علیه شاهدهای جت‌موتور پیدا شود».

تولیدکنندگان می‌گویند مشکل اصلی صرفا سریع‌ترکردن پهپاد رهگیر ضدهوایی نیست.

نماینده شرکت می‌گوید: «مهم‌ترین مشخصات برای پهپادهای رهگیر شاهد، سرعت، ارتفاع پرواز و مدت ماندن در هواست. پیداکردن تعادل بهینه میان این ویژگی‌ها اهمیت دارد.»

به گفته او، زمان پرواز پهپاد رهگیر مخصوص شاهدهای جت‌موتور باید تا ۲۰ دقیقه باشد اما سرعت آن باید دست‌کم یک‌ سوم افزایش یابد و ارتفاع کاربرد موثرش نیز چند کیلومتر بیشتر شود.

با این‌ حال، سرعت بیشتر پهپاد معمولا مدت ماندن آن در هوا را کاهش می‌دهد. بنابراین نمی‌توان صرفا یک پهپاد رهگیر معمولی را سریع‌تر کرد.

گروه «دیکی شرشنی» می‌گوید پهپادهای رهگیر برای مقابله با پهپادهای جت‌محور باید «تقریباً از صفر طراحی و ساخته شوند» و این کار با «چالش‌های مشخصی» همراه است.