آیا جنگ ایران، ترامپ را به جیمی کارتر تبدیل می‌کند؟

چهارم ژوئن، وقتی خبرنگاری در دفتر بیضی از دونالد ترامپ پرسید آیا به فرستادن نیروهای ویژه آمریکا به ایران برای خارج کردن اورانیوم غنی‌شده فکر کرده است، رئيس‌جمهور آمریکا پاسخ کوتاهی داد: «نمی‌خواستم جیمی کارتر باشم. احساس نمی‌کردم بخواهم جیمی کارتر باشم.»

اشاره ترامپ به عملیات شکست‌خورده نجات گروگان‌های آمریکایی در ایران در سال ۱۹۸۰ بود. عملیاتی که با کشته شدن هشت نظامی آمریکایی پایان یافت و بعدها به یکی از ماندگارترین تصاویر از بحران ایران در دوران ریاست‌جمهوری کارتر تبدیل شد. خود ترامپ چند ماه قبل هم گفته بود ماجرای «هلیکوپترها و گروگان‌ها» برای کارتر هزینه انتخاباتی داشت.

روزنامه وال‌استریت ژورنال در گزارشی در ۱۸ آوریل نوشت که با طولانی شدن جنگ، تصاویر بحران گروگان‌گیری سال ۱۹۷۹ بیش از پیش ذهن ترامپ را درگیر کرده است. در هفته‌ها و ماه‌های بعد، مقایسه ترامپ با کارتر در رسانه‌ها و میان تحلیلگران آمریکایی بیشتر تکرار شد.

ادوارد لوس، ستون‌نویس روزنامه فایننشال تایمز، در ماه ژوئن مقاله‌ای با عنوان «ترامپ دارد جیمی کارتر می‌شود» منتشر کرد. خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز در ۱۸ ژوئیه در گزارشی به شباهت‌های دو دوره پرداخت و در آن جاناتان آلتر، زندگی‌نامه‌نویس جیمی کارتر، گفت ممکن است ریاست‌جمهوری ترامپ نیز مانند کارتر با بحران ایران به یاد آورده شود. روز ۱۱ اوت هم رسانه خبری آمریکایی سمافور در مطلبی درباره پیامدهای ادامه جنگ برای جمهوری‌خواهان از فردی نزدیک به ترامپ نقل کرد که گفت: «بگذارید شما را به جیمی کارتر ارجاع بدهم.»

این قیاس در حالی بیشتر شنیده می‌شود که جنگ وارد هفتمین ماه شده، قیمت سوخت افزایش یافته و انتخابات میان‌ دوره‌ای سوم نوامبر نزدیک است. رویترز در گزارشی در ۲ سپتامبر، به نقل از چهار منبع آگاه، نوشت که مشاوران ارشد ترامپ می‌خواهند تا زمان انتخابات از تشدید دوباره جنگ جلوگیری کنند. یک مقام کاخ سفید نیز به این خبرگزاری گفته است: «فشار بر ایران را حفظ می‌کنیم، اما نوامبر اولویت است.»

ایران با کارتر چه کرد؟

وقتی گروهی از دانشجویان موسوم به «دانشجویان پیرو خط امام» در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ سفارت ایالات متحده در تهران را اشغال کردند، ۵۲ آمریکایی در نهایت برای ۴۴۴ روز در ایران گروگان ماندند. بحران هر شب در تلویزیون‌های آمریکا دنبال می‌شد و شبکه ای‌بی‌سی نیز هر شب برنامه‌ای ویژه درباره آن پخش می‌کرد، پوششی که بحران ایران را به بخشی ثابت از اخبار روزانه آمریکایی‌ها تبدیل کرد.

هرچند بحران گروگان‌گیری بعدها به یکی از ماندگارترین نمادهای شکست کارتر تبدیل شد، رای‌دهندگان آمریکایی در سال ۱۹۸۰ هم‌زمان با مشکلات اقتصادی شدیدی روبه‌رو بودند. تورم بالا، بحران انرژی و افزایش نرخ بهره از پیش به محبوبیت کارتر آسیب زده و میزان رضایت از عملکرد او در سال سوم ریاست‌جمهوری‌اش به زیر ۳۰ درصد رسیده بود. همیلتون جردن، استراتژیست ارشد انتخاباتی کارتر، بعدها سه عامل را در شکست او موثر دانست: وضع ضعیف اقتصاد، بحران طولانی گروگان‌ها و شکاف در حزب دموکرات که با رقابت تد کندی با کارتر تشدید شده بود.

گروگان‌گیری در هفته‌های اول حتی به کارتر کمک کرد. بر اساس داده‌های شبکه سی‌بی‌اس، میزان رضایت از عملکرد او در ژانویه ۱۹۸۰ به ۵۲ درصد رسید. نخستین بار در بیش از یک سال که محبوبیتش از ۵۰ درصد عبور می‌کرد. گالوپ در یکی از نظرسنجی‌های اواخر ژانویه همان سال این رقم را ۵۸ درصد ثبت کرد.

این افزایش اما دوام نیاورد. با طولانی شدن بحران، حمایت از نحوه مدیریت آن کاهش یافت و در آخرین نظرسنجی گالوپ پیش از انتخابات، میزان رضایت از عملکرد کارتر به ۳۷ درصد رسیده بود.

شکست عملیات نجات در صحرای طبس در آوریل ۱۹۸۰، که هشت نظامی آمریکایی در آن کشته شدند، به تصویری که مخالفان از ناتوانی دولت ساخته بودند کمک کرد. با این همه، نظرسنجی خروج از حوزه‌های رای‌گیری سی‌بی‌اس نشان داد فقط ۱۳ درصد رای‌دهندگان گفته بودند بحران ایران عامل مهمی در انتخابشان بوده و این رقم در میان رای‌دهندگان رونالد ریگان تنها هفت درصد بود. تعداد بسیار بیشتری از رای‌دهندگان به تورم، وضع اقتصاد، اشتغال و کسری بودجه اشاره کرده بودند.

برند کاسلر، استاد علوم سیاسی دانشگاه جیمز مدیسون، معتقد است ایران با وجود این پیچیدگی‌ها بارها برای روسای جمهور آمریکا به بحرانی با پیامدهای داخلی تبدیل شده است. او به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «فکر می‌کنم ایران نوعی نفرین است که مدام سیاست‌گذاران آمریکایی را دنبال می‌کند.» کاسلر به پایان ریاست‌جمهوری کارتر در میانه بحران گروگان‌گیری و چند سال بعد به رسوایی ایران-کنترا در دولت ریگان اشاره می‌کند و می‌گوید ایران برای هر دو حزب بارها به مسئله‌ای پرهزینه تبدیل شده است.

شباهت کجاست؟

با وجود فاصله زیاد میان دو دوره، چیزی که در گفته‌های چند کارشناس تکرار می‌شود، دشوار شدن خروج واشنگتن از بحرانی است که قرار نبود تا این اندازه طول بکشد.

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، معتقد است در هر دو مورد یک سوءمحاسبه اولیه در واشنگتن به وضعیتی انجامید که رئيس‌جمهور ایالات متحده دیگر نتوانست آن را در زمانی که می‌خواست و با شرایط خودش پایان دهد.

واعظ می‌گوید کارتر با وجود هشدارها خطر حمله به سفارت آمریکا پس از اجازه ورود محمدرضا شاه به ایالات متحده را دست‌کم گرفت و ترامپ نیز خطرات ورود دوباره به جنگ با ایران و بسته شدن تنگه هرمز را کمتر از اندازه واقعی ارزیابی کرد. به گفته او: «هر دو رئیس‌جمهور در باتلاقی گرفتار شدند که خروج از آن برایشان میسر به نظر نمی‌رسد. هر دو رئیس‌جمهور با سوءمحاسبه وارد این بحران شدند.»

آقای واعظ شباهت دیگری را در حضور مداوم ایران در فضای خبری آمریکا می‌بیند. بحران گروگان‌گیری هر شب از تلویزیون به خانه‌های آمریکایی‌ها می‌رسید و امروز جنگ ایران از تلویزیون، رسانه‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی به صورت لحظه‌ای دنبال می‌شود. علی واعظ معتقد است ناتوانی در نشان دادن یک پیروزی ملموس یا پایان دادن سریع به بحران، در هر دو دوره به افزایش هزینه سیاسی آن کمک کرده است.

نظرسنجی‌های فعلی نیز نشان می‌دهند جنگ در شرایط مطلوبی برای ترامپ طولانی نشده است. در نظرسنجی رویترز/ایپسوس که ۲۴ اوت منتشر شد، فقط ۳۱ درصد آمریکایی‌ها از اقدام نظامی علیه ایران حمایت می‌کردند. این رقم در ماه مارس ۳۷ درصد بود. ۸۳ درصد نیز انتظار داشتند جنگ برای مدتی طولانی ادامه پیدا کند. محبوبیت کلی ترامپ در همان نظرسنجی ۳۳ درصد بود.

در نظرسنجی دیگری از رویترز/ایپسوس که ۳۱ اوت منتشر شد، ۷۱ درصد آمریکایی‌ها، از جمله چهار نفر از هر ده جمهوری‌خواه، از نحوه مدیریت هزینه زندگی توسط ترامپ ناراضی بودند و تنها ۳۶ درصد جنگ را تائید می‌کردند. میزان رضایت کلی از عملکرد ترامپ نیز ۳۳ درصد باقی ماند.

در شرایطی که بخش بزرگی از نارضایتی از ترامپ به هزینه زندگی مربوط است، افزایش قیمت سوخت می‌تواند جنگ ایران را مستقیما به یکی از وعده‌های اصلی انتخاباتی او، یعنی پایین آوردن قیمت‌ها، پیوند بزند. کاسلر معتقد است این مسئله می‌تواند برای جمهوری‌خواهان از استدلال‌های سیاست خارجی دولت ملموس‌تر باشد.

آقای کاسلر در این خصوص می‌گوید: «مردم این روایت را نمی‌پذیرند. چیزی که برایشان مهم است پولی است که در پمپ بنزین می‌پردازند.»

چرا ترامپ کارتر نیست؟

با وجود این شباهت‌ها، نوع انتخاباتی که پیش روست و نحوه‌ای که هر رئیس‌جمهور وارد بحران ایران شد، فاصله قابل توجهی میان ۱۹۸۰ و امروز ایجاد می‌کند.

آرش عزیزی، تاریخدان و مدرس دانشگاه ییل، همین تفاوت‌ها را دلیل احتیاط در مقایسه دو دوره می‌داند. به گفته او، بحران گروگان‌گیری در سیاست و جامعه آمریکا اثری به مراتب بزرگ‌تر از جنگ فعلی داشت و انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۹۸۰ نیز وزن متفاوتی با انتخابات میان‌دوره‌ای امسال داشت.

آرش عزیزی می‌گوید در انتخابات میان‌ دوره‌ای، مسائل داخلی و رقابت‌های محلی می‌توانند وزن بیشتری داشته باشند و هنوز مشخص نیست جنگ ایران تا زمان رای‌گیری به یکی از عوامل اصلی تصمیم رای‌دهندگان تبدیل شود. او می‌افزاید: «اصلا معلوم نیست سیاست خارجی به طور کلی و جنگ ایران به طور مشخص جزو مسائل اصلی تعیین‌کننده باشند.»

باربارا اسلاوین پژوهشگر مسائل ایران و عضو ارشد مرکز استیمسون اما در پاسخ به مقایسه ترامپ و کارتر «هم بله و هم نه» را انتخاب می‌کند. به گفته او، ایران به شانس کارتر برای انتخاب دوباره آسیب زد، در حالی که ترامپ دیگر برای یک دوره دیگر ریاست‌جمهوری نامزد نخواهد شد. تفاوت دیگر، از نظر خانم اسلاوین، به نحوه آغاز دو بحران برمی‌گردد: «کارتر در برابر اشغال سفارت و گروگان گرفتن دیپلمات‌های آمریکایی قرار گرفت، اما ترامپ خودش تصمیم گرفت وارد جنگ شود.»

فاصله دو دوره در نحوه استفاده از گزینه نظامی هم دیده می‌شود. زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی کارتر، از طرفداران تشدید فشار بود و پیش از عملیات نجات، گزینه‌هایی از محاصره دریایی و مین‌گذاری بنادر تا حملات هوایی محدود را مطرح کرده بود. او حتی پیشنهاد کرده بود در صورت شکست عملیات نجات، آمریکا حملات تلافی‌جویانه گسترده انجام دهد. کارتر حاضر نشد عملیات را به چنین حملاتی گسترش دهد و پس از شکست طبس نیز، با وجود ادامه بررسی گزینه‌های نظامی، حل بحران در نهایت از مسیر مذاکره دنبال شد. سایروس ونس، وزیر خارجه او، حتی با خود عملیات نجات مخالف بود و پیش از اجرای آن استعفا کرد.

در دولت ترامپ هم درباره دامنه و مدت جنگ اختلاف‌هایی گزارش شده، اما این بار خود رئیس‌جمهور از ابتدا تصمیم گرفته بود آمریکا را مستقیما وارد عملیات نظامی علیه ایران کند.

اسلاوین بعد از اشاره به این تفاوت‌ها، روی یک نقطه مشترک دست می‌گذارد: «اقدام نظامی نتوانسته بحران را حل کند.»

همین نکته باعث می‌شود خطر سیاسی جنگ برای ترامپ شکل متفاوتی داشته باشد. او در ماه نوامبر روی برگه رای نیست و در پاسخ به گزارش‌هایی درباره اثر انتخابات بر سیاست او در قبال ایران نیز گفته است: «من نامزد نیستم، حزب من نامزد است.» اما نتیجه انتخابات می‌تواند تعیین کند که جمهوری‌خواهان کنترل کنگره را حفظ می‌کنند یا دو سال پایانی ریاست‌جمهوری ترامپ را با کنگره‌ای بسیار دشوارتر سپری خواهند کرد.

بعد از انتخابات چه می‌شود؟

اگر بخشی از احتیاط فعلی کاخ سفید به انتخابات سوم نوامبر مربوط باشد، پس از رای‌گیری یکی از محدودیت‌های سیاسی فعلی ترامپ از میان می‌رود. رویترز در گزارش ۲ سپتامبر خود نوشته است که در دولت درباره امکان افزایش دوباره حملات پس از انتخابات بحث شده، هرچند تصمیمی برای بازگشت به یک جنگ تمام‌عیار گرفته نشده است.

علی واعظ احتمال می‌دهد ترامپ پس از انتخابات برای ایران خطرناک‌تر شود، چون تا پیش از رای‌گیری هنوز ملاحظات سیاسی و اقتصادی مربوط به سرنوشت جمهوری‌خواهان می‌تواند تا اندازه‌ای بر سیاست او اثر بگذارد.

اگر پس از انتخابات بخشی از محدودیت سیاسی فعلی ترامپ از میان برود، ایران ممکن است با رئیس‌جمهوری روبه‌رو شود که برای تشدید فشار آزادی عمل بیشتری دارد. ادامه بحران، در عین حال، همان نگرانی‌ را برای ترامپ زنده نگه می‌دارد که از ماه‌های نخست جنگ خودش به آن اشاره کرده بود.

ترامپ در ماه ژوئن گفت «نمی‌خواستم جیمی کارتر باشم». اگر ماه‌های بعد هم بدون توافق یا پیروزی آشکاری بگذرد، میراث ترامپ بیش از پیش با همان بحرانی گره می‌خورد که می‌خواست او را از سرنوشت کارتر جدا نگه دارد: بحرانی در ایران که خودش وارد آن شد، اما نتوانست پایانش را تعیین کند.