از «شبح جنگ» تا شهرهای موشکی؛ «بازدارندگی مطلق» پس از دو جنگ

منبع تصویر، NOGHTEHZAN
- نویسنده, مسعود آذر
- شغل, بیبیسی
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۱۲ دقیقه
آنچه علی خامنهای سالها پیش از آن به عنوان «شبح جنگ» یاد میکرد، اتفاق افتاد و پیشبینیاش مبنی بر اینکه «جنگ نخواهد شد» درست از آب درنیامد. جمهوری اسلامی ایران در فاصله کمتر از یک سال دو جنگ را تجربه کرد؛ جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه با آمریکا و اسرائیل. حالا بهنظر میرسد برنامه «بازدارندگی» حکومت ایران که رهبر پیشین برای مقابله با تهدیدات خارجی بسیار بر آن تاکید میکرد در دوران رهبری مجتبی خامنهای به «بازدارندگی مطلق» و «بازدارندگی حداکثری» بدل شده است.
خردادماه ۱۳۹۸، علی خامنهای برای مقابله با «دشمن» خواهان بازدارندگی در زمینههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شد و اعلام کرد که کشور «تا حدود زیادی» به بازدارندگی برای جلوگیری از تعرض نظامی رسیده است. سه سال بعد، در ۳۰ شهریور ۱۴۰۱، او گفت: «امروز کشور از لحاظ دفاعی به مرحله بازدارندگی رسیده است و از لحاظ تهدید خارجی نگرانی وجود ندارد و دشمنان نیز این موضوع را به خوبی میدانند».
پس از وقوع دو جنگ اخیر، این پرسش بار دیگر مطرح است که اگر جمهوری اسلامی سالها خود را برخوردار از قدرت بازدارندگی میدانست، چرا نتوانست از وقوع این درگیریها جلوگیری کند یا در واکنش به کشته شدن رهبران سیاسی و نظامی خود، ضربه سنگینتری به طرف مقابل وارد کند؟ و آیا آنچه رهبران جمهوری اسلامی بازدارندگی مینامیدند، با معیارهای بازدارندگی در نظریههای نظامی و روابط بینالملل همخوانی داشت؟
در هفتههای اخیر، چندین برنامه گفتوگومحور در تلویزیون دولتی ایران و همچنین در پلتفرمهایی از جمله یوتیوب، به بررسی میزان موفقیت یا ناکامی سیاست بازدارندگی جمهوری اسلامی اختصاص یافته است. در این برنامهها، کارشناسان و فعالان سیاسی دیدگاههای متفاوتی درباره کارنامه بازدارندگی ایران مطرح کردهاند.
حمزه رحیمصفوی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و فرزند یحیی رحیمصفوی، دستیار و مشاور عالی رهبر جمهوری اسلامی، در گفتوگو با رسانه «آزاد» گفت که نقطه آغاز آنچه او فروپاشی بازدارندگی جمهوری اسلامی میداند، به سال ۱۳۸۶ و کشته شدن عماد مغنیه، از فرماندهان ارشد حزبالله لبنان، برمیگردد؛ زمانی که ایران و حزبالله لبنان وعده انتقام دادند، اما به گفته او واکنشی در سطح انتظارات اعلامشده صورت نگرفت.
هادی معصومیزارع، کارشناس روابط بینالملل، آنچه را فروپاشی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران میداند، به کم و کیف واکنش به کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه پاسداران، مرتبط دانست. از نگاه او، زمانی که جمهوری اسلامی به حمله موشکی به پایگاه عینالاسد بسنده کرد، فاصله میان تهدیدهای اعلامشده و اقدام عملی آشکار شد و از همان نقطه شکافی در دکترین بازدارندگی ایران پدید آمد.
در مقابل چنین دیدگاههایی، خبرگزاری تسنیم، رسانه نزدیک به سپاه پاسداران، ناکارآمدی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران را رد میکند و معتقد است: «ایران اسلامی امروز به لحاظ قدرت نظامی، انسجام اجتماعی و حتی تابآوری اقتصادی ـ با وجود تورم و گرانی ـ در وضعیتی به مراتب قویتر از جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه قرار دارد».
فارغ از درستی یا نادرستی این ارزیابیها، مفهوم بازدارندگی امروز به یکی از محورهای اصلی مباحث امنیتی و راهبردی در جمهوری اسلامی تبدیل شده است. برای بررسی مفهوم بازدارندگی، لازم است ابتدا سخنان علی خامنهای و معنای «بازدارندگی مطلق» در ادبیات سیاسی مجتبی خامنهای بررسی شود.
از «شبح جنگ» تا «بازدارندگی مطلق»

منبع تصویر، TASNIM
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
اینجا مشترک شوید
پایان % title %
آیتالله خامنهای طی سالهای گذشته از «قدرت بازدارندگی»، «بازدارندگی دفاعی»، «اقتدار بازدارنده» و «بازدارندگی فعال» سخن میگفت و به اخبار مربوط به جنگ احتمالی میان ایران و آمریکا واکنش نشان میداد.
مردادماه سال ۱۳۹۷، آقای خامنهای اعلام کرد که «جنگ نخواهد شد و مذاکره نخواهیم کرد» و گفت پشت این سخنانش «استدلال» وجود دارد. او در همان سخنرانی از «شبح جنگ» صحبت کرد و معتقد بود که تهدید جنگ برای «ترساندن ملت» است و افزود: «بالاخره ما یک مشت ترسو هم داریم».
علی خامنهای تاکید داشت که ایران جنگ را شروع نمیکند و میگفت: «آمریکاییها هم جنگ را شروع نمیکنند، برای اینکه گمان میکنم آمریکاییها هم میدانند که اگر جنگی را اینجا شروع کنند، صد درصد به ضررشان تمام خواهد شد. ممکن است ضربه بزند، اما ضربه بزرگتر را خودش خواهد خورد».
او در همین سخنرانی، عملیات طبس (عملیات پنجه عقاب در ۵ اردیبهشت ۱۳۵۹) را نمونه شکست و ضربهپذیری آمریکا ذکر کرد. با توجه به تفاوت ماهیت و شرایط عملیات طبس با مناقشات بعدی، روشن نیست شکست آمریکا در این عملیات تا چه حد میتواند معیاری برای ارزیابی توان بازدارندگی ایران باشد.
پیش از سخنرانی مردادماه علی خامنهای، در اردیبهشتماه همان سال، آمریکا با امضای دونالد ترامپ از توافق برجام خارج شده بود. پیش از آن، حسن روحانی، رئیسجمهور وقت، بارها گفته بود که «برجام سایه جنگ را از سر ایران برداشت».
علی خامنهای بار دیگر در ۲۴ اردیبهشتماه ۱۳۹۸، مذاکره با آمریکا را «سم مضاعف» دانست و تاکید کرد که «بنا نیست جنگی انجام بگیرد. نه ما دنبال جنگ هستیم، نه آنها (آمریکاییها)؛ که میدانند که به نفعشان نیست».
از سخنان علی خامنهای چنین برداشت میشود که او بر اساس مجموعه اطلاعاتی که از توان نظامی و پیشرفتهای موشکی ایران داشت، تصور میکرد توان بازدارندگی جمهوری اسلامی به مرحلهای رسیده است که آمریکا را از اقدام نظامی بازمیدارد و تهدیدهای دونالد ترامپ در دور اول و دوم ریاستجمهوریاش به جنگ ختم نمیشود.
به نظر میرسد استراتژی و نگاه رهبر پیشین جمهوری اسلامی به مقوله امنیت ملی و بازدارندگی پس از جنگ ۱۲ روزه تغییر نکرد. او معتقد بود که آمریکا و اسرائیل «کتک خوردند، دست خالی برگشتند و به هیچیک از اهداف خود نرسیدند».
حمزه رحیمصفوی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، در ۱۰ آبان ۱۴۰۵ در برنامه تلویزیونی «شیوه» در صداوسیما گفت که سیستم اطلاعاتی و بازدارندگی کشور در جنگ ۱۲ روزه شکست خورد و در فاصله چندماهه تا جنگ بعدی، دستگاه امنیتی ایران اقدامی برای جلوگیری از جنگ ۴۰ روزه نکرد.
با روی کار آمدن مجتبی خامنهای، به نظر میرسد خط فکری علی خامنهای در عرصه بازدارندگی ادامه یافته و پررنگتر هم شده است. در همین راستا عبارت «بازدارندگی مطلق» در پیامها و سخنان اخیر منسوب به مجتبی خامنهای برجسته شده است.
از بررسی مواضع مجتبی خامنهای چنین برمیآید که او بازدارندگی را محصول تلفیق قدرت نظامی و دفاعی، انسجام اجتماعی، پیشرفت اقتصادی و آمادگی مستمر برای مقابله با تهدیدها میداند.
از نشانههای این رویکرد میتوان به حکم انتصاب احمد وحیدی به فرماندهی کل سپاه پاسداران در ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ اشاره کرد. او در این حکم، خواستار «ارتقای مستمر و همهجانبه توانمندیها به منظور بازدارندگی حداکثری، و آمادگی هوشمندانه برای اجرای عملیات تهاجمی پرقدرت علیه دشمن» شد.
این نگاه در دیدار ۹ آبان ۱۴۰۵ با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح صریحتر بیان شد. در این دیدار که گفته شده حضوری بوده، از قول مجتبی خامنهای نقل شد که «آمادگی رزمی هوشمندانه برای مقابله پرقدرت با دشمنان» از الزامات «بازدارندگی حداکثری» است. او همچنین گفت: «هر سطح و نوعی از تهدید باید با پاسخ فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی روبهرو شود.»
در این برداشت، بازدارندگی تنها به حفاظت از مرزها محدود نیست و توان پاسخگویی به تهدیدها در هر سطح و فراتر از مرزها را نیز شامل میشود.
اما این مفهوم در پیام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ صریحتر مطرح شد. مجتبی خامنهای از عبارت «بازدارندگی مطلق» استفاده کرد و گفت: «تنها راه رسیدن به نقطه بازدارندگی مطلق، استمرار راهبرد "ایران هرچه قویتر" در مسیر پیشرفت همهجانبه بوده است.»
او در ادامه گفت: «یکپارچگی، وحدت و انسجام اجتماعی، عنصر اصلی موفقیت در این مسیر میباشد.»
بر همین اساس، میتوان گفت بازدارندگی مطلق از نگاه مجتبی خامنهای بر چهار پایه اصلی استوار است: افزایش مستمر توان دفاعی و نظامی کشور؛ آمادگی برای پاسخ سریع و موثر به هر تهدید؛ برخورداری از قدرت ملی در ابعاد مختلف اقتصادی، علمی، فناوری و سیاسی؛ و حفظ وحدت، انسجام و همبستگی اجتماعی.
مهدی نوربخش، استاد روابط بینالملل، معتقد است: «بازدارندگی مطلق یک مفهوم واقعبینانه نیست. هیچ کشوری نمیتواند در همه عرصهها به بازدارندگی مطلق دست پیدا کند. حتی قدرتی مانند آمریکا نیز در همه حوزهها و در برابر همه بازیگران از بازدارندگی مطلق برخوردار نیست.» او تصور دستیابی به بازدارندگی مطلق از طریق ابزارهای سختافزاری و نظامی را واقعبینانه نمیداند.
آقای نوربخش روابط چین و آمریکا را مثال میزند و میگوید: «در جهان امروز، مهمترین ابزارهای بازدارندگی لزوما نظامی نیستند. گاهی روابط اقتصادی، سرمایهگذاری مشترک و وابستگی متقابل کشورها بسیار موثرتر از سلاح عمل میکند و نقش بازدارندهتری دارد. پکن در دهههای گذشته تلاش نکرد وارد رقابت نظامی مستقیم با آمریکا شود، بلکه با ایجاد وابستگیهای اقتصادی متقابل، هزینه درگیری را برای هر دو طرف افزایش داد. بخش مهمی از بازدارندگی میان چین و آمریکا در حوزه اقتصادی شکل گرفته است، نه صرفا در حوزه نظامی.»
مهدی نوربخش اقدامات جمهوری اسلامی ایران برای وارد کردن کشورهای عربی منطقه به معادله بازدارندگی را یک اشتباه استراتژیک میداند و میگوید: «اگر کشورهای عربی احساس کنند که در بحران روابط ایران و آمریکا به ابزار فشار یا اهرم بازدارندگی ایران تبدیل میشوند، به تدریج اعتماد خود را از دست خواهند داد و این موضوع بر همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی آینده تاثیر منفی میگذارد.»
او معتقد است که ایران به جای دنبال کردن نقش «قدرت مسلط منطقه» و ایفای نقش ژاندارم منطقه، باید به سمت ایجاد ترتیبات امنیتی مشترک با همسایگان خود حرکت کند تا بتواند در کنار همسایگانی مانند ترکیه، به یکی از بزرگترین قدرتهای اقتصادی منطقه تبدیل شود.
از تهدید به مجازات تا مدیریت محاسبات دشمن
مفهوم بازدارندگی یکی از مهمترین مفاهیم در روابط بینالملل است و به تلاش یک دولت برای منصرف کردن طرف مقابل از اقدامی نامطلوب برای آن دولت اشاره دارد. در این چارچوب، هدف اصلی بازدارندگی جلوگیری از وقوع جنگ یا متقاعد کردن طرف مقابل به خودداری از انجام یک اقدام مشخص است.
مهدی نوربخش، استاد روابط بینالملل در دانشگاه هریسبرگ، در گفتوگو با بیبیسی فارسی میگوید: «در سادهترین تعریف، بازدارندگی یعنی اگر شما به من حمله کنید، من نیز قادر باشم به شما حمله کنم و اگر شما به من خسارت وارد کنید، من هم بتوانم خسارتی متقابل به شما وارد کنم».
آقای نوربخش با اشاره به موقعیت استراتژیک تنگه هرمز به عنوان یک نمونه ملموس در عرصه بازدارندگی میگوید که بازدارندگی در کشورهای مختلف شکلها و جنبههای متفاوتی دارد و در مورد ایران این موضوع پیچیدهتر است. به گفته او، ابزارهای بازدارندگی حتی ممکن است در طول زمان ارزش و کارایی خود را از دست بدهند و جایگزین شوند.
بسیاری از نظریهپردازان روابط بینالملل معتقدند بازدارندگی به نحوه ادراک و محاسبه طرف مقابل وابسته است. به عبارت دیگر، بازدارندگی زمانی شکل میگیرد که طرف مقابل به این نتیجه برسد هزینه اقدام مورد نظرش از منافع احتمالی آن بیشتر خواهد بود.
یکی از شناختهشدهترین نظریهپردازان این حوزه، توماس شلینگ، برنده جایزه نوبل اقتصاد و از نظریهپردازان بازدارندگی هستهای در دوران جنگ سرد است. او بازدارندگی را، به طور خلاصه، هنر تاثیرگذاری بر تصمیمات دشمن میدانست. از نگاه او، هدف بازدارندگی نابود کردن دشمن نیست، بلکه وادار کردن او به تغییر محاسباتش است.
همچنین گلن هارولد اسنایدر، نظریهپرداز شناختهشده روابط بینالملل و مطالعات امنیتی، بازدارندگی را تلاشی برای متقاعد کردن دشمن به خودداری از یک اقدام نظامی میدانست و تاکید داشت که این کار با تهدید دشمن به تحمیل هزینههای سنگین در صورت حمله انجام میشود. از نگاه این نظریهپرداز آمریکایی، بازدارندگی زمانی موفق است که تهدید مطرحشده معتبر و قابل باور باشد.
در ادبیات روابط بینالملل معمولا میان دو نوع بازدارندگی تمایز گذاشته میشود. نوع اول «بازدارندگی تنبیهی» است که در آن یک دولت میکوشد کشور مقابل را متقاعد کند که در صورت حمله یا اقدام خصمانه با هزینهها و خسارتهای سنگینی روبهرو خواهد شد. بخش عمده نظریه بازدارندگی هستهای در دوران جنگ سرد بر این منطق استوار بود.
در مقابل «بازدارندگی تنبیهی»، «بازدارندگی انکاری» قرار دارد. در این الگو، دولت تلاش میکند به کشور دیگر نشان دهد که در صورت حمله به اهداف خود نخواهد رسید. استحکام دفاعی، سامانههای پدافندی، پراکندگی زیرساختها و حفاظت از مراکز حساس از جمله ابزارهای این نوع بازدارندگی محسوب میشوند.
بسیاری از کارشناسان معتقدند که ترکیب هر دو نوع بازدارندگی میتواند احتمال موفقیت را افزایش دهد. یعنی طرف مقابل هم از هزینههای اقدام خود بیم داشته باشد و هم نسبت به موفقیت اقدام خود تردید کند.
بسیاری از نظریههای کلاسیک و معاصر روابط بینالملل تاکید دارند که بازدارندگی موثر بر پایههای «توانایی»، «اعتبار»، «اراده سیاسی»، «شفافیت راهبردی» و «تابآوری داخلی» استوار است.
این پایهها به ما میگویند که دولت باید ابزارهای لازم برای اجرای تهدیدات خود را در اختیار داشته باشد.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند مساله «اعتبار» تهدید حتی از خود قدرت نیز مهمتر است. طرف مقابل باید اطمینان داشته باشد که رهبران یک کشور در صورت لزوم حاضر به استفاده از ابزارهای قدرت هستند.
در نهایت، در سالهای اخیر بسیاری از محققان بر نقش اقتصاد، انسجام اجتماعی، مشروعیت سیاسی و ظرفیت مدیریت بحران در موفقیت بازدارندگی تاکید کردهاند. کشوری که در برابر فشارهای خارجی و داخلی آسیبپذیر باشد، حتی با برخورداری از قدرت نظامی قابل توجه نیز ممکن است نتواند بازدارندگی پایداری ایجاد کند.
از این رو، بازدارندگی در قرن بیست و یکم علاوه بر قدرت نظامی، با توجه به قدرت اقتصادی، فناوریهای نوظهور، توان سایبری، برتری اطلاعاتی، افکار عمومی، رسانه و میزان انسجام اجتماعی ارزیابی میشود. این عوامل از مولفههای «قدرت ملی» (ترکیبی از منابع مادی و معنوی) هستند.

منبع تصویر، SEDAEIRAN
آزمون بازدارندگی در جنگهای اخیر
هر کشوری متناسب با محیط امنیتی، موقعیت ژئوپلیتیک، ظرفیتهای اقتصادی و اهداف راهبردی خود، الگوی ویژهای از بازدارندگی را طراحی میکند. به همین دلیل، بازدارندگی در آمریکا، روسیه، چین، اسرائیل یا ایران بر ترکیب یکسانی از مولفهها استوار نیست. آنچه در همه این الگوها مشترک است، تلاش برای متقاعد کردن طرف مقابل به خودداری از اقدام خصمانه از طریق افزایش هزینهها و کاهش احتمال موفقیت آن اقدام است.
در ایران نیز مفهوم بازدارندگی در طول دهههای گذشته دچار تحول شده است. پیش از انقلاب ۱۳۵۷، راهبرد امنیتی حکومت پهلوی بر ایفای نقش «ژاندارم منطقه» استوار بود. این الگو با اتکا به حمایت راهبردی آمریکا، نیروی هوایی پیشرفته، خرید گسترده تسلیحات غربی و ایفای نقش ضامن ثبات در خلیج فارس تعریف میشد. در آن دوره، بازدارندگی بیش از هر چیز بر قدرت متعارف نظامی و اتحاد با واشنگتن تکیه داشت.
پس از انقلاب اما تقریبا تمامی این مولفهها تغییر کرد. جنگ هشتساله با عراق، تحریمهای تسلیحاتی، قطع همکاری نظامی با غرب و نگاه ایدئولوژیک به سیاست خارجی در عرصه روابط منطقهای و بینالمللی، جمهوری اسلامی را به سمت الگویی متفاوت از بازدارندگی سوق داد.
در مدل بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران، توسعه توان موشکی، جنگ نامتقارن، شبکهای از نیروهای متحد منطقهای با عنوان «محور مقاومت»، توان پهپادی، ظرفیتهای سایبری و افزایش تابآوری داخلی از عناصر اصلی این الگو هستند.
علی خامنهای در قامت رهبر جمهوری اسلامی، جهتدهنده و طراح اصلی بازدارندگی در حدود چهار دهه گذشته بوده است. او بارها در سخنانش بر بازدارندگی و به طور مشخص برنامه موشکی تاکید داشت. او معتقد بود که مقاومت «هزینه دارد»، اما هزینه سازش و تسلیم از هزینه مقاومت «صدها برابر» بیشتر است. از این رو، تقویت مقاومت مبنای طراحی و برنامهریزی الگوی بازدارندگی بود.
مهدی نوربخش، استاد روابط بینالملل، در گفتوگو با بیبیسی میگوید بازدارندگی در همه ارتشهای دنیا مجموعهای از قابلیتهای دفاعی و تهاجمی است، اما در ایران وزن اصلی بر ابزارهای تهاجمی قرار گرفته است. به گفته او، باید میان این دو حوزه تفکیک قائل شد. ایران توانسته تا حدی بازدارندگی ایجاد کند، اما این توان در طول زمان دچار فرسایش شده و در برابر ایالات متحده موثر نبوده است.
او با اشاره به بستن تنگه هرمز، اعتقاد دارد که ارزش راهبردی این اهرم نسبت به گذشته کاهش یافته و بخشی از این کاهش نیز ناشی از فرصتهایی است که ایران از آنها استفاده نکرد. به گفته او، توافق ۱۴ مادهای اسلامآباد مهمترین فرصتی بود که تهران نتوانست از ظرفیت آن بهرهبرداری کند.
از نگاه مهدی نوربخش، ایران در برابر آمریکا قدرت بازدارندگی ندارد و آنچه وجود دارد بیشتر نوعی توانایی تلافیجویانه است. به گفته او، هرچند جمهوری اسلامی میتواند در برخی حوزهها هزینههایی ایجاد کند، اما این اقدامات با بازدارندگی کامل تفاوت دارد.
آقای نوربخش معتقد است الگوی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران و نقش «ژاندارم منطقه» در دوران محمدرضا پهلوی، از نظر کارآمدی نتایج مشابهی داشتهاند؛ هر دو دچار فرسایش شدند و کشورهای عربی منطقه به هر دو الگو واکنش منفی نشان دادند.
از این منظر، عملکرد جمهوری اسلامی در زمینه بازدارندگی تصویری دوگانه دارد. از یک سو، توان موشکی، توان پهپادی، ظرفیتهای منطقهای و امکان گسترش دامنه درگیری از جمله ابزارهایی هستند که رقبای ایران ناچارند در محاسبات خود در نظر بگیرند. بسیاری از مطالعات درباره راهبرد ایران نیز تاکید میکنند که فلسفه اصلی سرمایهگذاری جمهوری اسلامی بر موشکها، جبران محدودیتهای نیروی هوایی و افزایش توان تلافی در صورت وقوع جنگ بوده است.
اما از سوی دیگر، وقوع جنگ و حملات مستقیم به خاک ایران نشان داد که بازدارندگی موجود نتوانسته طرف مقابل را از آغاز عملیات نظامی منصرف کند. ارزیابی کارآمدی «بازدارندگی تنبیهی» و «بازدارندگی انکاری» نیازمند بررسی دو موضوع است: ایران تا چه حد توانسته هزینه حمله را بالا ببرد و تا چه حد توانسته احتمال موفقیت آن را کاهش دهد.




































