«کجایی؟ به شارژم»؛ روایت زنان ایرانی که محکومیت‌شان را با پابند الکترونیکی می‌گذرانند

تصویرسازی از فردی روی زمین نشسته٬ دست‌ها دور زانه گرفته شده. پابند الکتریکی به پا دارد. این در یک محیط تاریک است که سیم خاردار اطرافش زده شده
    • نویسنده, فرن تقی‌زاده
    • شغل, بی‌بی‌سی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۸ دقیقه

بیست ساله است و می‌گوید شعاع زندگی‌اش به یک کیلومتر محدود شده است. گاهی تا ساختمان روبه‌رویی می‌رود، گاهی چند خیابان آن‌طرف‌تر. اما بیشتر از این نمی‌تواند. هر جا که مرز نامرئی محدوده تعیین‌شده تمام می‌شود، دنیای او هم تمام می‌شود.

اما تلفن همراهش مرزی نمی‌شناسد. ساعت‌ها در شبکه‌های اجتماعی می‌چرخد، با آدم‌هایی حرف می‌زند که بعضی‌هایشان شرایطی شبیه خودش دارند؛ جوان‌هایی که مانند او با پابند الکترونیکی دوران محکومیتشان را در خانه می‌گذرانند.

شیما که برای حفظ امنیتش با نام مستعار معرفی می‌شود، در ارتباط با اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ بازداشت شد. حالا ماه‌هاست با پابند الکترونیکی زندگی می‌کند؛ وسیله‌ای که به گفته او فقط رفت‌وآمدش را محدود نکرده، بلکه شکل زندگی روزمره‌اش را هم تغییر داده است.

او می‌گوید روزهایی که اجازه پیدا می‌کند از محدوده تعیین‌شده خارج شود برایش شبیه جشن است.

«روزی که مرخصی می‌گیرم، هر ثانیه‌اش برام مهمه. وقتی می‌تونم از اون خط خارج بشم حس عجیبی دارم. همون لحظه‌ای که از محدوده رد می‌شی، انگار تمام سلول‌های بدنم با هم می‌گن هورا. زندگیمون عین فیلماست، فقط واقعیشه.»

چند ماه پیش در صفحه‌ای که به صورت ناشناس اداره می‌کند نوشت: «دلم سفر می‌خواد. کاش زودتر تموم بشه برم سفر. خیلی بهش نیاز دارم.» آرزویی ساده که برای او به چیزی دور از دسترس تبدیل شده است.

او ادامه داد: «ممکن است به زودی آزاد شوم». آزادی از پابند؛ اما تا زمان انتشار این مطلب او هنوز پابند به پا دارد.

اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ با موجی از بازداشت‌ها همراه شد و گزارش‌های سازمان‌های حقوق بشری حاکی است که بسیاری از بازداشت‌شدگان با احکام حبس روبه‌رو شدند. در ماه‌های بعد، تصاویر و روایت‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی نشان داد که شماری از محکومان با پابند الکترونیکی دوران محکومیت خود را در خانه می‌گذرانند.

مقام‌های ایران عموما بازداشت افراد صرفا به دلیل شرکت در اعتراضات را رد کرده و بازداشت‌ها را به اقداماتی مانند آسیب رساندن به افراد و اموال عمومی نسبت می‌دهند. بازداشت افراد در ارتباط با فعالیت در شبکه‌های اجتماعی نیز با طرح اتهام‌هایی مانند «تشویش اذهان عمومی» و «فعالیت تبلیغی علیه نظام» همراه بوده است.

هرچند گذراندن محکومیت با پابند الکترونیکی مختص زنان نیست، اما این گزارش به زندگی زنانی می‌پردازد که در ارتباط با اعتراضات دی‌ماه یا فعالیت‌ در شبکه‌های اجتماعی، به‌جای گذراندن مدت محکومیت در زندان، زیر نظارت الکترونیکی قرار گرفته‌اند.

به دلیل نگرانی‌های امنیتی، در این گزارش از نام‌های مستعار استفاده شده است.

فردی روی زمین نشسته و با سیم کوتاهی پایند الکتریکی اش که به پایش وصل است و مانند جعبه سیاه رنگی است را به پریز برق زده است

زندگی میان محدوده و پریز برق

از % title % عبور کنید و به ادامه مطلب بروید
خبرنامه
خبرنامه بی‌بی‌سی فارسی

گزیده‌ای از مهم‌ترین خبرها، گزارش‌های میدانی و گفت‌وگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.

اینجا مشترک شوید

پایان % title %

محدودیت این زنان فقط به رفت‌وآمد ختم نمی‌شود.

برای آنها زندگی با پابند الکترونیکی یعنی فکر کردن دائمی به شارژ باتری.

وقتی شیما از خانه بیرون می‌رود باید زمان بازگشتش را طوری تنظیم کند که فرصت شارژ دوباره پابند را از دست ندهد. او نمی‌تواند هر جایی پابندش را به برق وصل کند. بسیاری از اطرافیانش از وضعیت او خبر ندارند و نمی‌خواهد آنها متوجه شوند.

به گفته برخی از افرادی که با پابند الکترونیکی زندگی می‌کنند، این جمله به نوعی شوخی مشترک میان آنها تبدیل شده است.

به گفته برخی از این افراد، در پاسخ به پیام «کجایی؟» گاهی با شوخی می‌گویند: «به شارژم.»

همین پاسخ کوتاه در میان برخی از صفحه‌های اینستاگرامی مرتبط با محکومین دارای پابند به نوعی تکیه‌کلام تبدیل شده است.

گلاره، زندانی دیگری که با نام مستعار صحبت می‌کند، این وضعیت را به خوبی می‌شناسد. او پس از ماه‌ها انتظار برای اجرای حکم، توانسته دوران محکومیت خود را با پابند الکترونیکی آغاز کند.

«هر دوازده ساعت یک بار باید حدود یک ساعت و نیم شارژ بشه. وقتی وصله به شارژ عملا نمی‌تونم کاری انجام بدم. باید یه جا بشینم و منتظر بمونم.»

به گفته او، گاهی زمان شارژ به نیمه‌شب می‌رسد: «برخی شب‌ها آلارم می‌ذارم بیدار بشم و شارژش کنم. شب‌های اول نمی‌تونستم بخوابم. انگار یکی مچ پام رو محکم گرفته بود.»

محدودیت‌ها فقط به ساعت‌های شارژ ختم نمی‌شود. گلاره می‌گوید برای دریافت پابند مبلغی را به عنوان ودیعه پرداخت کرده و هر ماه نیز بابت استفاده از آن هزینه می‌دهد. به گفته او، در صورت آسیب دیدن دستگاه، او مسئول جبران خسارت است.

فردی روی زمین نشسته. بیرون از خانه. کفش ورزشی به پا دارد و پایند الکرتیکی اش هم به پایش است

«بهت می‌گم خارج شدی، نگو نه»

گلاره می‌گوید استرس تمام شدن شارژ فقط بخشی از فشار روانی زندگی با پابند است.

او تعریف می‌کند یک بار در حالی که چند روز از خانه خارج نشده بود، تماسی دریافت کرد که به او هشدار می‌داد از محدوده تعیین‌شده خارج شده است.

«گفتم من خونه‌ام و بیرون نرفتم. ولی طرف فقط می‌گفت بهت می‌گم خارج شدی، نگو نه.»

او هنوز نمی‌داند این هشدار به چه دلیل ثبت شده است. حدس می‌زند شاید به خاطر نادیده گرفتن یکی از پیام‌های مربوط به پیاده‌روی در فضای باز بوده باشد.

برخلاف تصور رایج، زندگی با پابند فقط به ماندن در خانه محدود نمی‌شود. گلاره می‌گوید گاهی از طریق یک کانال پیام‌رسان به افراد دارای پابند اطلاع داده می‌شود که باید در زمان مشخصی در فضای باز حاضر شوند.

«مشکل اینه که همیشه اعلان نمیاد. ممکنه اصلا متوجه پیام نشی.»

او می‌گوید در برابر چنین اخطارهایی هم عملا راهی برای توضیح دادن یا پیگیری فوری وجود ندارد و تصمیم‌گیری درباره بسیاری از درخواست‌ها در نهایت به نظر قاضی بستگی دارد.

دو پا در دو موقعیت مختلف. سمت چپ در حال کشیدن کسیه پلاستیکی به روی پابند است برای رفتن به حمام. سمت چپ فرد زیر دوش ایستاده و پایش با دمپایی و پابند دیده می شود

چیزی که دیگران نباید ببینند

بیرون رفتن برای گلاره فقط مسئله فاصله و محدوده نیست.

گلاره از روز‌های اولی سخن می‌گوید که پابند را گرفته بود: «روزهای اول حالم خیلی بد بود همش گریه می‌کردم. اما سعی کردم با آشپزی و طراحی حالم را بهتر کنم که واقعا تاثیر هم داشتند.»

او می‌گوید تعداد کمی از اطرافیانش از وجود پابند خبر دارند و همین موضوع فشار مضاعفی ایجاد کرده است.

«سختمه با پابند دیده بشم.»

گاهی برنامه روزانه‌اش را تغییر می‌دهد تا کسی متوجه دستگاهی که به پایش بسته شده نشود. کلاس‌های حضوری را کنار گذاشته و به جای آنها کلاس‌های آنلاین انتخاب کرده است؛ نه به این دلیل که خانه را ترجیح می‌دهد، بلکه چون باید ساعت مشخصی برای شارژ کردن در خانه باشد.

برای برخی از این افراد، پابند فقط یک وسیله نظارتی نیست؛ یادآوری دائمی حکمی است که هر لحظه همراهشان حرکت می‌کند.

حتی حمام رفتن هم گاهی به مسئله‌ای روزمره تبدیل می‌شود. برخی از زنانی که پابند دارند می‌گویند به آنها توصیه شده هنگام حمام کردن مراقب خیس شدن پابند باشند. چند نفر از آنها پیش از رفتن زیر دوش یک کیسه پلاستیکی دور آن می‌پیچند. با این حال تجربه افراد یکسان نیست و برخی دیگر می‌گویند پابندشان در برابر آب مقاوم است.

فردی روی زمین نشسته و کتونی به پا کرده. پایندش با ارم قوه قضاییه روی پایند دیده می شود

پیدا کردن یکدیگر

«آیا تو هم سیاسی هستی؟»، از جمله سوال‌هایی است که این‌روزها زیر عکس کاربرانی که پابند دارند، دیده می‌شود.

شیما می‌گوید تا پیش از انتشار عکس پابندش در شبکه‌های اجتماعی تصور می‌کرد تعداد کسانی که شرایط مشابه او را دارند محدود است اما واکنش‌ها غافلگیرش کرد.

زیر یکی از تصاویرش ده‌ها نفر عکس پابندهای خود را فرستادند. بعضی‌ها از تجربه‌شان نوشتند، بعضی‌ها روزهای باقی‌مانده حکمشان را شمردند و بعضی دیگر که هنوز در انتظار اجرای حکم بودند، درباره گرفتن پابند و نرفتن به زندان سوال می‌کردند.

به مرور نوعی جامعه کوچک مجازی شکل گرفت؛ گروهی که شاید هیچ‌وقت یکدیگر را از نزدیک ندیده باشند اما تجربه‌ای مشترک آنها را به هم پیوند داده است.

در این فضا، کاربران درباره محدودیت‌ها می‌گویند، درباره مشکلات شارژ کردن می‌نویسند، تجربه‌هایشان را با هم مقایسه می‌کنند و گاهی هم فقط تلاش می‌کنند روحیه یکدیگر را حفظ کنند.

زیر عکس‌های پابند، برخی برایشان پیام می‌گذارند. یکی نوشته است: «داداش همه خواهرامون به شارژن.»

شیما اواسط آبان‌ خبرداد که پابندش لغو شده‌است و باید به زندان برگردد. او برای دوستانش نوشت: «سهم ما قفس نبود. مراقب خودتون باشید. خداحافظ»

پابند الکتریکی با لوگوی قوه قضاییه و زندان
توضیح تصویر، برخی از کسانی که تصویر پابندشان را در اینستاگرام منتشر می‌کنند، کد رهگیری روی آن را با استیکر می‌پوشانند تا هویتشان مشخص نشود. یکی از این استیکرها، کبوتر سفیدی با شاخه زیتون است؛ نماد صلح که برای آنها نشانه‌ای از امید به آزادی و آغاز دوباره زندگی است

«فکر می‌کردم اندازه یک ساعت باشد»

مارال، دختر جوان دیگری که با نام مستعار صحبت می‌کند، بخشی از محکومیتش را در زندان گذرانده و سپس موفق به دریافت پابند الکترونیکی شده است.

او می‌گوید پیش از آنکه پابند را از نزدیک ببیند تصور دیگری از آن داشته است: «فکر می‌کردم اندازه یه ساعت باشه. بعد دیدم شبیه یه پاوربانک بزرگه که به پا وصل می‌شه.»

مارال پس از دریافت پابند در یکی از استوری‌هایش نوشته بود: «یه چیزی به پام وصله که هر روز یادم میاره زندگی همیشه طبق برنامه پیش نمی‌ره.»

او می‌گوید با وجود همه محدودیت‌ها، پابند را به زندان ترجیح می‌دهد: «پابند آزادی نیست، ولی وقتی زندان رو تجربه کرده باشی فرقش رو می‌فهمی.»

به گفته او، پسران و دختران زیادی را می‌شناسد که پس از بازداشت در اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ اکنون دوران محکومیت خود را با پابند الکترونیکی می‌گذرانند.

دختری که با پایند در پایش در حال بیرون رفتن از خانه است و شلوارش را کمی بالاگرفته و پابندش را نشان می ‌دهد

زندگی در انتظار

استفاده از پابند الکترونیکی در سال‌های اخیر در ایران افزایش یافته است. بر اساس آمار رسمی قوه قضائیه، در سال ۱۴۰۳ بیش از ۳۰ هزار زندانی از امکان گذراندن دوران محکومیت خود خارج از زندان و تحت مراقبت الکترونیکی استفاده کردند.

برخی از افرادی که امروز پابند دارند، پیش از ورود به زندان درخواست استفاده از این امکان را داده بودند. با این حال آمار مشخصی از شمار بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ که دوران محکومیت خود را با پابند می‌گذرانند منتشر نشده است.

برای این افراد، زندگی بیرون از زندان همچنان با محدودیت همراه است؛ در روایت آنها پابند هر روز یادآوری می‌کند که دوران محکومیتشان هنوز به پایان نرسیده است.

شیما همچنان منتظر روزی است که دستگاه سیاه‌رنگ از پایش باز شود و بتواند بدون محدودیت سفر کند.

تا آن روز اما پاسخ او به پیام دوستانش تغییری نکرده است.

وقتی می‌پرسند:

«کجایی؟»

جواب اغلب همان است:

«به شارژم.»