किन कसैकसैलाई लामखुट्टेले बढी नै टोक्छ?

लामखुट्टेले हाम्रो जीउमा बस्नुअघि नै टाढैबाट हाम्रो शरीरका विभिन्न सङ्केतहरू याद गरिरहेका हुन्छन्।

लामखुट्टेको टोक्ने छनौटमा तपाईँ पर्नुहुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा केही जैविक कारणहरूले निर्धारण गर्छ।

मलाई लामखुट्टेले अलि बढी नै टोक्छन्।

म गर्मीको बिदामा विश्वको जुनसुकै ठाउँमा पुगे पनि एउटा कुरा निश्चित हुन्छ। त्यो के हो थाहा छ? म जहाँ पुगे पनि मलाई लामखुट्टेले टोकेरै छाड्छ।

लामखुट्टेले टोकेको ठाउँमा ठूला र चिलाउने डाबरहरू आउँछन् र हप्तौँसम्म ठिक हुँदैनन्।

तर मसँगै रहेका अरू मानिसहरूलाई त्यति हैरानी हुँदैन। कसैलाई त लामखुट्टेले एकपटक पनि टोक्दैन। उनीहरूलाई टोकी नै हाल्यो भने पनि सानो मात्रै दाग देखिन्छ।

अनि मेरा साथीहरू मसँग ठट्टा गर्दै मेरो रगत "खास मिठो" हुनुपर्छ भन्छन्।

उनीहरू केही हदसम्म सही पनि हुन सक्छन्।

हाम्रो शरीरले श्वास र जीउको गन्धसहित थुप्रै जैविक सङ्केतहरू निकालिरहेको हुन्छ। यसले नै हामीलाई लामखुट्टेले टोक्ने सम्भावना कति छ भन्ने निर्धारण गर्छ।

केही मानिसमा यी सङ्केतहरू लामखुट्टेका लागि अत्यन्त आकर्षक हुन्छन्।

लामखुट्टेले मानिसलाई पहिचान गर्ने तीन मुख्य तरिका हुन्छन्।

श्वासले लामखुट्टे लोभ्याउँछ

मानिसलाई पोथी लामखुट्टेले मात्रै टोक्छ। अण्डा पार्नका लागि उनीहरूलाई प्रोटिन आवश्यक पर्ने भएर पोथी लामखुट्टे मानिसको रगततर्फ आकर्षित हुन्छन्।

त्यसका लागि तिनीहरूले दृष्टि र गन्धको सहारा लिन्छन्।

लामखुट्टेले करिब १० मिटर टाढाबाटै हेरेर वा सुँघेर रगत चुस्ने प्राणी पहिचान गर्न सक्छन्।

हाम्रो श्वास र छालाबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइड उनीहरूका लागि महत्त्वपूर्ण सङ्केत हो।

मानिसले फेर्ने श्वासबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइडले लामखुट्टेको खाने कुरा खोज्ने प्रणाली बनाउँछ।

बच्चाहरू भन्दा वयस्क मानिसले कार्बन डाइअक्साइड धेरै निकाल्ने भएका कारण लामखुट्टेको रोजाइमा वयस्क मानिसहरू बढी पर्छन्।

कहिले काहीँ लामखुट्टे मानिसबाहेक कार्बन डाइअक्साइडका निर्जीव स्रोततर्फ पनि आकर्षित हुन्छन्।

यही कारण 'ड्राइ आइस' र बोतलमा भरिएको कार्बन डाइअक्साइड लामखुट्टेलाई पासो थाप्न प्रयोग गरिन्छ।

शरीरको तापक्रमले आकर्षित गर्छ

अध्ययनहरूले लामखुट्टे ताप र आर्द्रतातर्फ पनि आकर्षित हुने देखाएका छन्। कार्बन डाइअक्साइडले यो आकर्षण थप बढाउँछ।

त्यसैले लामखुट्टेका लागि गर्भवती महिलाहरू साधारण महिलाभन्दा करिब दोबर आकर्षक लाग्छन्।

गर्भावस्थामा खाने कुरालाई शारीरिक ऊर्जामा रूपान्तरण गर्ने माग र श्वास फेर्ने मात्रा बढ्ने भएकाले शरीरबाट ताप र कार्बन डाइअक्साइड अझै धेरै बाहिर निस्कन्छ।

"तपाईँको शरीरभित्र एउटा सानो चुलो भएजस्तै हुन्छ, त्यसैले शरीर बढी न्यानो हुन्छ," यूकेको डर्हम विश्वविद्यालयका जनस्वास्थ्य कीटविज्ञानका प्राध्यापक स्टिभ लिन्ड्से भन्छन्।

व्यायाम गरिरहेका मानिसहरू पनि लामखुट्टेको निशानामा हुन सक्छन्। किनभने व्यायामका क्रममा धेरै कार्बन डाइअक्साइड शरीरबाट निस्कन्छ र शरीर तातो हुन्छ अनि पसिना पनि बढी आउँछ।

सामान्यतया ठूलो शरीर भएका मानिसहरू पनि बढी ताप उत्पन्न गर्ने र बढी कार्बन डाइअक्साइड निष्कासन गर्ने कारण लामखुट्टेको टोकाइमा अरू मानिसभन्दा धेरै पर्ने सम्भावना रहन्छ।

छालाको गन्ध लामखुट्टेका लागि सङ्केत

लामखुट्टे आफूले टोक्ने प्राणीको नजिक पुगेपछि छाला र श्वासबाट आउने गन्धका आधारमा कसलाई टोक्ने छनोट गर्छन्।

"खास गन्ध नै हो," लिन्ड्से भन्छन्। "सानातिना र छिटो वाष्पीकरण हुने रासायनिक पदार्थले फरक पार्छन्। लामखुट्टे रसायनहरूले भरिएको दुनियाँमा बाँचिरहेका हुन्छन्।"

अन्य वैज्ञानिकहरूसँगै लिन्डसेले पनि "मिठो रगत" भएका मानिसलाई बढी टोक्छ भन्ने धारणा गलत भएको बताएका छन्। खासमा तिनीहरू हाम्रो "छालाको गन्ध"का कारण आकर्षित हुन्छन्।

छालामा रहेका सूक्ष्म जीवहरूले कार्बोहाइड्रेट, बोसोयुक्त अम्ल र पेप्टाइडहरूलाई वाष्पशील जैविक यौगिक (भीओसी) मा रूपान्तरण गर्छन्।

यी पदार्थहरू हावामा फैलिन्छन् र लामखुट्टेले तिनीहरूबीच फरक छुट्ट्याउन सक्छन्। हाम्रो छालामा ५०० भन्दा धेरै भीओसी हुन्छन्।

लामखुट्टेहरू हाम्रो छालामा हुने एमोनिआ र ल्याटिक एसिडप्रति पनि आकर्षित हुन्छन्। त्यसमा कार्बोक्सिलिक एसिड मिसिँदा हाम्रो छाला लामखुट्टेका लागि अझै आकर्षक हुन्छ।

अमेरिकाको रकफेलर विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले छ घण्टासम्म नाइलनको स्लीभ लगाएका ६४ जनाको छालाको गन्ध अध्ययन गर्दा गरेका थिए।

त्यसले कार्बोक्सिलिक एसिड बढी भएका व्यक्तिहरूतर्फ लामखुट्टे अझै बढी आकर्षित भएको देखायो।

अनुसन्धानमा सबैभन्दा आकर्षक व्यक्ति र सबैभन्दा कम आकर्षक व्यक्तिबीचको अन्तर करिब १०० गुणासम्म थियो। अझ रोचक त वर्षौँसम्म यी भिन्नताहरू लगभग स्थिर रहे।

"लामखुट्टेका लागि तपाईँको आकर्षण धेरै हदसम्म स्थायी हुन्छ," लिन्ड्से भन्छन्।

सबै टोकाइ उस्तै हुँदैनन्

लामखुट्टेको टोकाइप्रति मानिसहरूले निकै फरक तरिकाले प्रतिक्रिया जनाउन सक्छन्।

एक जीनोम-वाइड अध्ययनले हाम्रो प्रतिरक्षा प्रणालीको जीन र हाम्रो शरीरले लामखुट्टेको टोकाइमा कसरी प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने कुरामा तिनको प्रभावबीचको बलियो आनुवंशिक सम्बन्ध फेला पारेको छ।

चाखलाग्दो कुरा के छ भने ती आनुवंशिक भागहरू पनि एलर्जीसँग सम्बन्धित क्षेत्रहरूसँग खप्टिन्छन्।

त्यसबाहेक टोकाइको आकार र चिलाउने मात्रामा तीव्र प्रतिक्रियाहरूको प्रवृत्तिले तपाईँको लामखुट्टेलाई आकर्षित गर्ने धारणालाई सक्रिय गर्न सक्छ।

"केही मानिसहरू आफूहरूलाई बढी टोकिएको छ भन्ने सोच्छन् किनभने उनीहरूले बढी प्रतिक्रिया जनाउँछन्," ग्लास्गो विश्वविद्यालयमा मेडिकल इन्टोमोलोजीका प्राध्यापक हिथर फर्ग्युसन भन्छिन्। "केही मानिसहरूलाई बारम्बार टोक्न सक्छ तर बिरलै प्रतिक्रिया दिन्छन्।"

र हामीमध्ये केही जैविक रूपमा सजिलो लक्ष्य हुन सक्छौँ।

फर्ग्युसनले भनेझैँ कोही पनि लामखुट्टेको राडारबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैन : "यदि तपाईँलाई तपाईँलाई टोकेको छैन भने लाग्छ भने पनि तपाईँले आफ्नो सुरक्षा गर्नुपर्छ।"

बीबीसी न्यूज नेपाली यूट्यूबमा पनि छ। हाम्रो च्यानल सब्स्क्राइब गर्न तथा प्रकाशित भिडिओहरू हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा सामग्री हेर्न सक्नुहुन्छ। अनि बीबीसी नेपाली सेवाको कार्यक्रम बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म सुन्न सक्नुहुन्छ।