خشونت جنسی و زنان ارتش اوکراین به‌عنوان طعمه؛ درون یک شبکه تبلیغاتی حامی روسیه

هشدار: این مطلب حاوی محتوایی است که ممکن است برای برخی خوانندگان آزاردهنده باشد.

حدود سه سال پیش، زمانی که کتی لشکاشویلی، امدادگر گرجستانی که در نیروهای مسلح اوکراین خدمت می‌کرد، از خط مقدم بازگشت، تلفنش مدام زنگ می‌خورد.

دوستان و اقوامش می‌خواستند بدانند حالش خوب است یا نه. آن‌ها پست‌هایی را در تلگرام دیده بودند که مدعی بود کتی اسیر شده و مورد تجاوز قرار گرفته است.

او به بی‌بی‌سی گفت: «فهمیدم ویدیویی منتشر شده که ادعا می‌کرد من و چند دختر دیگر اسیر شده‌ایم. لینکی هم وجود داشت که کاربران را به یک کانال تلگرامی هدایت می‌کرد که ما را در حال "مجازات" نشان می‌داد.»

کتی خودش را در تصویر شناخت. عکس متعلق به او بود که سال‌ها قبل با لباس نظامی در آودیئیفکا، شهری در شرق اوکراین که اکنون تحت اشغال روسیه است، گرفته شده بود.

او گفت: «آنها انواع و اقسام مطالب وحشتناک درباره من نوشته بودند. عصبانی‌ام می‌کند، اما کاری از دستم برنمی‌آید.»

این پست بخشی از شبکه گسترده‌تر تبلیغات فریبنده در تلگرام بود. در این تبلیغات، از ادعاهای ساختگی درباره تجاوز به زنان اوکراینی و وعده انتشار ویدیو به‌عنوان ابزاری برای کشاندن کاربران به کانال‌های حامی روسیه استفاده می‌شد.

بخش جهانی بی‌بی‌سی دریافت که در این کارزار از تصاویر بیش از ۲۰ زن، که بسیاری از آن‌ها در ارتش اوکراین خدمت می‌کنند یا قبلا خدمت کرده‌اند، به‌عنوان طعمه برای جذب کلیک استفاده شده است. بی‌بی‌سی با هفت نفر از این زنان گفت‌وگو کرده است.

روش کار

از زمان حمله روسیه به اوکراین در فبروری ۲۰۲۲، هزاران پست در گروه‌ها و کانال‌های تلگرامی منتشر شده که ادعا می‌شود ویدیوهایی از تجاوز به زنان اسیر جنگی اوکراینی و اعدام آن‌ها هستند.

تلگرام یک اپلیکیشن پیام‌رسان است که کاربران در آن به کانال‌ها یا گروه‌های بزرگ می‌پیوندند و محتوا را به اشتراک می‌گذارند یا درباره آن گفت‌وگو می‌کنند. پست‌های این فضاها اغلب شامل تبلیغاتی هستند که کاربران را به کانال‌های دیگر، گروه‌های خصوصی یا سایت‌های بیرونی هدایت می‌کنند.

تلگرام بستر مناسبی برای جذب مخاطب است، زیرا محبوب‌ترین پلتفرم پیام‌رسان در روسیه به شمار می‌رود. در اوکراین نیز، براساس یک نظرسنجی سراسری، تلگرام در سال ۲۰۲۵ یکی از منابع اصلی دریافت خبر بوده است.

بخش جهانی بی‌بی‌سی با جست‌وجوی عبارت‌های تکراری و نام‌های جعلی به‌کاررفته در این پست‌ها، بیش از ۶۵۰۰ تبلیغ مرتبط با تعرض جنسی پیدا کرد. این تبلیغات در حدود ۱۷۰۰ کانال کوچک با موضوعات مختلف، از محتوای «۱۸+» گرفته تا مطالب حامی جنگ، مسائل مالی و میم‌ها منتشر شده بودند.

این پست‌ها در مجموع بیش از ۶۵ میلیون بار دیده شده‌اند. بیشتر آن‌ها از یک شیوه مشابه پیروی می‌کردند: از عکس‌های واقعی زنان استفاده می‌کردند، به دروغ ادعا می‌کردند که آن‌ها اسیر شده و مورد تجاوز قرار گرفته‌اند و سپس لینکی را با وعده نمایش ویدیوی این اتفاق منتشر می‌کردند.

این روشی عمدا تکان‌دهنده بود که با وعده نمایش تصاویر دلخراش، برای جذب مخاطب طراحی شده بود.

در برخی پست‌ها همچنین ادعا شده بود که این زنان سربازان روسی را شکنجه کرده‌اند یا «خواستار زنده‌سوزاندن کودکان روس شده‌اند». این ادعاها با توهین‌های قومی و جنسیتی همراه بود.

اما وقتی کاربران روی لینک‌های این پست‌ها کلیک می‌کردند، خبری از محتوای وعده‌داده‌شده نبود. در عوض، لینک‌ها آن‌ها را به کانال‌های خصوصی تلگرامی مملو از محتوای حامی جنگ هدایت می‌کردند.

این پست‌ها فراتر از تلگرام پخش می‌شدند. ویدیوهایی در تیک‌تاک و یوتیوب و همچنین پست‌هایی در شبکه اجتماعی روسی «VKontakte» نیز با وعده نمایش همان محتوا، همان کانال‌های خصوصی تلگرامی را تبلیغ می‌کنند.

والنتینا شاپووالوا، محققی که درباره اطلاعات نادرست جنسیتی تحقیق می‌کند، می‌گوید این کارزار با ارائه «وعده خشونت جنسی به‌عنوان سرگرمی»، تلاش می‌کند توجه کاربران را «جلب و از آن کسب درآمد» کند.

او می‌افزاید که حتی اگر این پست‌ها مستقیما از سوی دولت تولید نشده باشند، باز هم در راستای اهداف جنگی کرملین عمل می‌کنند، زیرا اوکراینی‌ها را تحقیر می‌کنند و «خشونت جنسی علیه "دشمن" را عادی جلوه می‌دهند».

تغییر نام، حذف و فروش تبلیغات

بی‌بی‌سی با شناسایی الگوها و بررسی ارتباط میان این پست‌ها، شبکه‌ای از کانال‌هایی را ردیابی کرد که از این کارزار جذب مخاطب سود می‌برند.

تعداد دنبال‌کنندگان شش کانال این شبکه از یک میلیون نفر گذشته است.

بی‌بی‌سی سه کانال بزرگ این شبکه را بررسی کرد. هر سه در فاصله ۷۲ ساعت از یکدیگر و هم‌زمان با آغاز تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در فبروری ۲۰۲۲ ایجاد شده‌اند.

پریاموی افیر نووستی، کانالی که لینک آن در بیش از هزار پست بررسی‌شده توسط بی‌بی‌سی دیده شده، اکنون نزدیک به چهار میلیون مشترک دارد؛ بیشتر از بسیاری از چهره‌های سرشناس طرفدار کرملین و شماری از رسانه‌های دولتی روسیه.

این کانال خود را یک کانال خبری معرفی می‌کند، اما نام اولیه آن«ام‌وی‌دی ۱۸+» بود که به محتوای بزرگسالان اشاره داشت. بخش زیادی از پیام‌هایی که این کانال در زمان اوج فعالیت این کارزار منتشر کرده بود، اکنون حذف شده‌اند.

کانال ریاموی افیر نووستی حالا شبیه دیگر کانال‌های خبری حامی کرملین در تلگرام فعالیت می‌کند. روزانه ده‌ها پست منتشر می‌کند، از رسانه‌های دولتی روسیه به‌عنوان منبع استفاده می‌کند و اعلانات تجاری «آلفا بانک»، یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های خصوصی روسیه را که از سوی بریتانیا، اتحادیه اروپا و امریکا تحریم شده، پخش می‌کند. این بانک به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهارنظر پاسخ نداد.

هر سه کانال از مطالب رسانه‌های دولتی روسیه استفاده می‌کنند و خط خبری کرملین را دنبال می‌کنند. آن‌ها پیشرفت‌های نظامی را «آزادسازی» توصیف می‌کنند، اتحادیه اروپا و بریتانیا را متجاوز می‌دانند و از تلفات اوکراینی‌ها استقبال می‌کنند. دو کانال دیگر نیز به‌طور مرتب از توهین‌های قومی علیه اوکراینی‌ها استفاده می‌کنند.

بی‌بی‌سی برای بررسی میزان درآمد این کانال‌ها از محتوای حامی جنگ، خود را به‌عنوان یک مشتری تبلیغاتی معرفی کرد و با آن‌ها تماس گرفت. کانال «پریاموی افیر نووستی» اعلام کرد که هزینه هر تبلیغ در این کانال دست‌کم ۵۰۰ هزار روبل، معادل حدود پنج هزار پوند (بیش از ۶۷۰۰ دالر) است. دو کانال دیگر که محتوای توهین‌آمیز و خشونت‌آمیز منتشر می‌کنند، برای هر تبلیغ حدود ۴۰ هزار روبل، معادل ۴۰۰ پوند (۵۴۰ دالر) درخواست کردند.

کانال «پریاموی افیر نووستی» به هیچ‌یک از پرسش‌های بی‌بی‌سی پاسخ نداد. این کانال در پیامی، بی‌بی‌سی را «عامل تحریک و تبلیغ» خواند و گفت این اطلاعات «با واقعیت مطابقت ندارد».

از بیش از ۶۵۰۰ پست فریبنده‌ای که بی‌بی‌سی شناسایی کرده، نزدیک به ۵۴۰۰ پست تاکنون حذف شده‌اند. اما پست‌های جدید همچنان منتشر می‌شوند. برخی از آن‌ها نشانه‌هایی از انتشار خودکار دارند: متن‌های یکسان، حتی با اشتباهات تایپی یکسان، هم‌زمان در چندین حساب منتشر شده‌اند.

یولیا مالا گفت: «این حساب‌ها را گزارش و مسدود کردم، اما تعدادشان خیلی زیاد است. شمار این مطالب جعلی مدام بیشتر می‌شود.»

شکایت‌های رسمی زنانی که تصاویرشان در این پست‌های خشونت‌آمیز استفاده شده، تا حد زیادی بی‌نتیجه مانده است.

کتی می‌گوید بارها به تلگرام شکایت کرده، اما نتیجه‌ای نگرفته است. او گفت: «تقریبا هیچ کاری نمی‌توان انجام داد. می‌خواهم مردم بدانند چنین کلاهبرداری‌هایی وجود دارد و فریب آن‌ها را نخورند.»

اولکساندرا، شهروند روسیه که داوطلبانه برای اوکراین جنگید، می‌گوید در سال‌های ۲۰۲۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ پست‌هایی را دیده که از عکس‌های او استفاده کرده بودند. تعداد کانال‌هایی که این تصاویر را منتشر می‌کردند آن‌قدر زیاد بود که سرانجام پیگیری آن‌ها را متوقف کرد.

او گفت: «دیدم که از عکس‌هایم استفاده کرده و با دستکاری تصاویر، چهره‌ام را روی بدن برهنه قرار داده بودند... تعدادشان آن‌قدر زیاد بود که از یک جایی به بعد دیگر واکنشی نشان ندادم.»

تلگرام به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهارنظر پاسخ نداده است. از فبروری ۲۰۲۶، نهاد ناظر بر رسانه‌های روسیه دسترسی به تلگرام را در این کشور محدود کرده و این پیام‌رسان را به رعایت نکردن قوانین روسیه متهم کرده است. با این حال، این محدودیت تأثیر چندانی بر استفاده از تلگرام نداشته و کاربران روس با استفاده از وی‌پی‌ان همچنان به آن دسترسی دارند.

لسیا پالانیک، عضو شورای منطقه‌ای چرنیوتسی که تصویرش در پست‌هایی با الفاظ رکیک استفاده شده بود، می‌گوید چنین اتفاقی باعث می‌شود زنان احساس شرمی را با خود حمل کنند که نباید بر دوش آن‌ها باشد.

او گفت: «دیدن چنین تصاویری برای یک زن بسیار دشوار است. زنان باید بدانند که تنها نیستند و از حمایت برخوردارند. آن‌ها هیچ کار اشتباهی نکرده‌اند.»