'Toriadau'n bosib' wrth i Lywodraeth Plaid Cymru gyhoeddi eu cyllideb

Elin Jones
Disgrifiad o’r llun,

Mae Elin Jones wedi dweud ei bod hi'n disgwyl i'w chyllideb grebachu 0.5% ar ôl ystyried effaith chwyddiant

GanDaniel Davies
Gohebydd Gwleidyddol
  • Cyhoeddwyd

Mae Plaid Cymru wedi rhybuddio y gallai toriadau fod yn bosib wrth iddyn nhw baratoi i gyhoeddi eu cyllideb lawn gyntaf fel llywodraeth.

Mae'r blaid yn wynebu eu her fwyaf ers ennill etholiad y Senedd gan fydd yn rhaid i bleidiau eraill gefnogi cynlluniau gwariant a threthi y Gweinidog Cyllid, Elin Jones.

Heb fwyafrif, bydd Plaid Cymru angen cymorth i ennill pleidlais ar y gyllideb ym mis Chwefror.

Mae dadansoddiad gan Brifysgol Caerdydd yn nodi bod y "rhagolygon yn llwm", dolen allanol gan fod disgwyl i effaith chwyddiant ostwng gwerth y gyllideb.

Daw'r rhan fwyaf o gyllid Llywodraeth Cymru - sy'n werth mwy na £27 biliwn eleni - mewn grant o San Steffan, a thua 20% o drethi sy'n cael eu gosod yng Nghymru.

Er gwaethaf arian ychwanegol yng nghyllideb y Canghellor, John Healy, mae Elin Jones yn dweud ei bod hi'n disgwyl i'w chyllideb i redeg gwasanaethau o ddydd i ddydd grebachu 0.5% ar ôl ystyried effaith chwyddiant yn 2027/28, dolen allanol.

Mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dweud y bydd cyllid yn cynyddu mewn termau real dros gyfnod o dair blynedd.

'Cefndir ariannol hynod heriol'

Dywedodd Ms Jones: "Mae'r gyllideb hon wedi'i gosod yn erbyn cefndir ariannol hynod heriol.

"Nid yw'r cyllid gan Lywodraeth y DU wedi cadw i fyny â chwyddiant, felly mae gennym lai i'w wario ar y gwasanaethau cyhoeddus y mae pobl yn dibynnu arnynt.

"Ond ar yr un pryd, mae hon yn llywodraeth newydd sydd â mandad i gyflawni rhaglen uchelgeisiol o newid.

"Felly, mae'r gyllideb hon yn troi tudalen ar y gorffennol. Mae'n ailosod y ffordd mae Cymru'n gwario arian cyhoeddus."

Dywedodd arbenigwyr ym Mhrifysgol Caerdydd fod y llywodraeth yn wynebu penderfyniadau anodd os am wario mwy ar y gwasanaeth iechyd.

Yn ôl eu dadansoddiad, fe fydd rhaid torri 3.8% o weddill y gyllideb er mwyn cynnal y duedd hanesyddol o wario ar y gwasanaeth iechyd.

YsbytyFfynhonnell y llun, Press Association
Disgrifiad o’r llun,

Roedd 'na gytundeb gyda Llafur i sicrhau arian ychwanegol i'r gwasanaeth iechyd eleni

Rhybuddiodd arweinwyr iechyd ym mis Medi nad oedd cyllid ychwanegol gan lywodraeth flaenorol Llafur Cymru wedi bod yn ddigon i wrthsefyll effaith chwyddiant, cyflogau a'r galw cynyddol am wasanaethau.

Mae lleihau amseroedd aros yn flaenoriaeth allweddol i'r llywodraeth bresennol, yn ogystal ag ehangu gofal plant.

Yn y cyfamser, mae cynghorau'n dweud eu bod nhw'n wynebu diffyg cyllid o hyd at £554 miliwn y flwyddyn nesaf, oherwydd y galw cynyddol am wasanaethau a chwyddiant.

Yn gynharach y mis hwn, fe wnaeth Plaid Cymru ddod i gytundeb â Llafur i addasu'r gyllideb wnaethon nhw etifeddu yn dilyn etholiad y Senedd, fisoedd ar ôl i gyllideb atodol gynharach fethu.

O dan y cytundeb hwnnw, mae 'na arian ychwanegol ar gyfer y gwasanaeth iechyd ac ar gyfer plant ag anghenion dysgu ychwanegol.

Ond mae'r gyllideb ar gyfer y ddwy flynedd nesaf, y bydd Ms Jones yn ei chyhoeddi ddydd Mawrth, yn her wleidyddol llawer mwy.

Cabinet Plaid CymruFfynhonnell y llun, Press Association
Disgrifiad o’r llun,

Fydd rhaid i Blaid Cymru berswadio aelodau pleidiau eraill i'w cefnogi mewn pleidlais ar y gyllideb

Mae'r llywodraeth eisoes wedi trafod cytundeb posibl gyda'r Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr.

Mae Reform UK, yr wrthblaid fwyaf, wedi dweud na fydden nhw'n cefnogi cyllideb oni bai bod y llywodraeth yn stopio gwario arian ar bob prosiect tramor.

Dywedodd llefarydd cyllid Reform, Cai Parry Jones mai "dim ond Reform fydd yn rhoi pobl Cymru yn gyntaf" trwy "dorri trethi er mwyn rhoi mwy o arian yn ôl ym mhocedi pobl".

Fe wnaeth llefarydd cyllid y Ceidwadwyr Cymreig, Sam Rowlands, alw am "fesurau penodol i ddileu ardrethi busnes ar gyfer busnesau bach, torri trethi i bobl sy'n gweithio, cael gwared ar y dreth twristiaeth, a rhoi'r golau gwyrdd i brosiectau seilwaith mawr".

Gall Llywodraeth Cymru hefyd osod lefel rhai trethi, gan gynnwys cyfran o'r dreth incwm a'r dreth trafodiadau tir sy'n cael ei thalu gan bobl sy'n prynu tai.

Yn ystod ymgyrch yr etholiad, dywedodd y Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth, na fyddai Plaid Cymru yn codi treth incwm.

Yn hytrach, maen nhw'n galw am bwerau newydd i Lywodraeth Cymru gael newid bandiau treth yn ogystal â newid cyfraddau.

Mae Mr ap Iorwerth hefyd wedi rhybuddio cynhadledd ei blaid ym mis Hydref y bydd hon yn "gyllideb anodd".

Gall fethu â phasio cyllideb arwain at doriadau llym mewn gwariant.

Os na chaiff ei phasio cyn i'r flwyddyn ariannol ddechrau ym mis Ebrill, dim ond gwerth 75% o gyllideb y flwyddyn flaenorol fydd ar gael. Mae hynny'n codi i 95% os na fydd cytundeb erbyn diwedd mis Gorffennaf.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.