Mwy o arian i'r gwasanaeth iechyd yng nghyllideb gyntaf Plaid Cymru

CabinetFfynhonnell y llun, Matthew Horwood/Llywodraeth Cymru
Disgrifiad o’r llun,

Dywedodd y Gweinidog Cyllid, Elin Jones (trydydd o'r chwith) fod y gyllideb yn "ailosod y ffordd mae Cymru'n gwario arian cyhoeddus"

GanDaniel Davies
Gohebydd Gwleidyddol
  • Cyhoeddwyd

Mae yna hwb ariannol i'r gwasanaeth iechyd yng nghyllideb gyntaf Plaid Cymru, ond fe allai gwasanaethau cyhoeddus eraill deimlo'r esgid yn gwasgu.

Er bod yna £500m yn ychwanegol y flwyddyn nesaf i leihau rhestrau aros, ni fydd gwariant ar iechyd yn cynyddu mor gyflym ag y mae wedi gwneud yn y gorffennol.

Mae arian hefyd wedi'i neilltuo er mwyn dod i gytundeb hollbwysig ar y gyllideb, y cyntaf ers i Blaid Cymru ennill grym yn etholiad y Senedd ym mis Mai.

Gan nad oes gan y llywodraeth fwyafrif yn y Senedd, mae angen cefnogaeth rai o'u gwrthwynebwyr gwleidyddol er mwyn cymeradwyo ei chynlluniau treth a gwariant.

Mae Llywodraeth Cymru yn dweud bod cyfanswm yr arian sydd ar gael i redeg gwasanaethau o ddydd i ddydd yn crebachu 0.5% y flwyddyn nesaf.

Mae yna £500m ychwanegol ar gyfer iechyd, sy'n gynnydd o 2.1% mewn termau real, ar ôl ystyried chwyddiant.

Bydd yr arian ar gyfer cynghorau yn cynyddu, ond dim ond mymryn uwchben lefel chwyddiant, sef y raddfa y mae costau'n codi.

Mae arweinwyr cynghorau wedi rhybuddio y gallen nhw wynebu diffyg ariannol oherwydd y galw cynyddol ar wasanaethau a chwyddiant.

Bydd cynnydd o £176m ar gyfer awdurdodau lleol, ond fe allai rhai cynghorau weld cynyddu o gyn lleied â 0.4%.

Elin JonesFfynhonnell y llun, Senedd Cymru
Disgrifiad o’r llun,

"Bydd angen i lawer o sefydliadau cyhoeddus ddefnyddio cyfle'r gyllideb hon i weithio'n fwy effeithiol fel sefydliadau annibynnol," meddai Elin Jones yn y siambr

Ni fydd yna newid i gyfradd y dreth incwm, sy'n cael ei reoli gan Lywodraeth Cymru, na'r dreth trafodiadau tir sy'n cael ei dalu gan bobl sy'n prynu eiddo.

Dywedodd y Gweinidog Cyllid, Elin Jones, fod y gyllideb "yn canolbwyntio adnoddau lle byddan nhw'n gwneud y gwahaniaeth mwyaf i fywydau pobl a byddwn ni'n gwneud i bob punt gyfrif".

"Mae'r gyllideb hon yn gosod cyfeiriad newydd. Mae'n ailosod y ffordd mae Cymru'n gwario arian cyhoeddus," meddai.

"Mae'n gosod y sylfeini ar gyfer popeth y mae'r llywodraeth hon eisiau ei gyflawni dros dymor y Senedd hon, gan gynnwys gwasanaeth iechyd cryfach, cymorth i gynghorau lleol a mwy o gymorth gyda gofal plant."

Ennill pleidlais ar y gyllideb, sydd wedi'i threfnu ar gyfer mis Chwefror nesaf, fydd y prawf mwyaf mae Plaid Cymru wedi'i wynebu ers ffurfio llywodraeth.

Ymatebion y gwrthbleidiau a chynghorau

Dywedodd llefarydd Reform, Cai Parry Jones AS, fod y gyllideb "yn ddiffygiol o ran uchelgais i Gymru".

"Tra bod teuluoedd yn parhau i frwydro gyda chostau byw, mae eu harian yn dal i gael ei wario ar brosiectau tramor a mwy o gyrff cyhoeddus anetholedig, yn hytrach nag ar dyfu economi Cymru.

"Byddai Reform yn mabwysiadu dull gwahanol: cefnogi busnesau Cymreig, cyflawni ffordd liniaru'r M4, lleihau ardrethi busnes a rhoi diwedd ar wariant gwastraffus dramor. Mae'n bryd rhoi trethdalwyr Cymru yn gyntaf."

Ar ran y Blaid Lafur, ymatebodd Huw Thomas: "Mae llawer iawn yma sydd angen ei drwsio yn seiliedig ar yr hyn rydych chi'n ei gynnig, a bydd llawer iawn o bobl yng Nghymru heno yn poeni am eu gwasanaethau, ac yn wir, yn poeni am eu swyddi."

Galwodd llefarydd y Ceidwadwyr, Sam Rowlands, ar y llywodraeth i ddileu'r dreth trafodiadau tir ar brif gartrefi, gan ddweud bod y dreth "yn cosbi pobl am symud".

Mae'r Democrat Rhyddfrydol Jane Dodds yn croesawu mesurau i fynd i'r afael â thlodi plant, buddsoddiad mewn gofal plant, a'r nod o symud mwy o ofal i'r cymunedau, ond dywedodd ei bod wedi'i siomi'n fawr o weld bod y cyllid ar gyfer rhaglen plannu coed 'Maint Cymru' yn Uganda yn dod i ben.

Mae cynghorau wedi ymateb i'r gyllideb ddrafft, sy'n cynnwys cynnydd o 2.8%, sef £176m, yn y grant craidd i gynghorau.

Dywed Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru bod hynny "gryn dipyn yn llai na'r £554m o bwysau ariannol ychwanegol y disgwylir i gynghorau ledled Cymru eu hwynebu y flwyddyn nesaf".

"Bydd yn rhaid i gynghorau ddod o hyd i'r £378m sydd ei angen i lenwi'r bwlch cyllidebol drwy gyfuniad o gynyddu'r dreth gyngor, lleihau nifer y swyddi a thorri gwasanaethau.

"Bydd CLlLC yn parhau i gyflwyno'r achos dros gynyddu'r cyllid ar gyfer llywodraeth leol rhwng nawr a chyhoeddi'r gyllideb derfynol y flwyddyn nesaf."

Dr Edward Jones
Disgrifiad o’r llun,

Mae Dr Edward Jones yn cwestiynu a fydd digon o fuddsoddiad i "gryfhau economi Cymru yn y tymor hir"

Mae Ffederasiwn y Busnesau Bach yn dweud bod y gyllideb yn "codi cwestiynau difrifol" am ddyfodol cymorth i fusnesau.

Mae haneru cyllid Busnes Cymru a "thoriadau pellach i gynlluniau cefnogaeth" yn "bryder sylweddol ar adeg pan mae twf yn economi Cymru yn wan", meddai Joshua Miles o'r grŵp.

Dywedodd Dr Edward Jones, uwch-ddarlithydd mewn economeg ym Mhrifysgol Bangor, wrth siarad ar raglen Post Prynhawn fod "sawl elfen i'w chroesawu" yn y gyllideb.

"Mae'n gyfnod tynn ac mae'r llywodraeth wedi dewis gwarchod y gwasanaethau iechyd, cefnogi teuluoedd a buddsoddi mewn gofal plant heb gynyddu cyfraddau treth incwm Cymru," meddai.

'Fyddan ni mewn sefyllfa debyg eto mewn blwyddyn'

Ond "prif bryder" Dr Edward Jones yw a fydd "digon o fuddsoddiad i gryfhau economi Cymru yn y tymor hir? Yn enwedig o ystyried y gostyngiad sylweddol mewn cyllid cyfalaf".

"Ma'n rhaid i'r llywodraeth ymateb i'r sefyllfa, i'r heriau 'dan ni'n eu hwynebu rŵan," meddai.

"Y gobaith yw y bydd cael gwasanaeth iechyd gwell ar draws Cymru yn helpu'r economi hefyd.

"Ond eto, y pryder sydd gen i yw fyddan ni ddim yn gweld yr economi'n tyfu oherwydd y gyllideb yma ac mi fyddan ni mewn sefyllfa debyg eto mewn blwyddyn - lle bydd yr economi ddim wedi gwella ac felly llai o arian eto i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.