Malcolm Uphill: Y gŵr o Gaerffili a dorrodd record byd TT Ynys Manaw

Mae geirfa ar ddiwedd yr erthygl i bobl sy'n dysgu Cymraeg.

Beth sy'n cysylltu Aneurin Bevan, Dic Penderyn ac Ernest Willows?

Yr ateb yw tafarndai. Mae llawer o dafarndai yng Nghymru sydd wedi eu henwi ar ôl pobl enwog.

Un enghraifft yw tafarn yng Nghaerffili o'r enw Y Malcolm Uphill.

Nid yw llawer o bobl yn gwybod amdano. Roedd yn feiciwr modur a ddaeth yn enwog iawn yn y Deyrnas Unedig am dorri record yn ras TT Ynys Manaw yn yr 1960au.

Fe gafodd ei eni ym 1935 ger Newcastle yn Lloegr. Bu farw ei fam yn fuan ar ôl iddo gael ei eni, ac fe gafodd ei fabwysiadu gan deulu yng Nghaerffili.

Pan oedd yn ifanc, fe gafodd haint yn ei glust, ac roedd yn gorfod defnyddio teclyn clywed.

Dechreuodd weithio yn siediau rheilffordd Caerffili, ac yno dechreuodd ei ddiddordeb mewn beiciau modur.

Erbyn dechrau'r 1960au, roedd yn rasio beic modur yng Nghymru a de-orllewin Lloegr.

Ond roedd ganddo freuddwyd fawr: rasio yn TT Ynys Manaw.

Mae ras TT Ynys Manaw yn ras enwog a pheryglus iawn, sydd ar ffyrdd cyffredin, nid ar drac rasio; mae'r beicwyr yn teithio trwy bentrefi a threfi.

Ers 1911, mae llawer o feicwyr wedi marw yn y ras hon. Dim ond un flwyddyn, 1982, doedd yna neb wedi marw.

Roedd Malcolm Uphill yn gwybod am y perygl, ond roedd eisiau llwyddo.

Yn 1965, fe enillodd ddwy ras yn y TT. Daeth yn arwr yng Nghaerffili. Roedd hefyd yn ail yng nghystadleuaethPersonoliaeth Chwaraeon BBC Cymru.

Yn 1969, fe gyrhaeddodd uchafbwynt ei yrfa pan enillodd ras y TT ar feic production, sef beic arferol y gall pobl ei brynu mewn siop, nid beic rasio arbennig.

Yn y ras, aeth ar gyflymdra o 100mya ar gyfartaledd. Mae hyn yn anhygoel ar ffyrdd cyhoeddus.

I ddathlu hyn, newidiodd cwmni Dunlop enw eu teiars i TT100.

Ond yn 1970, cafodd ddamwainddifrifol yn yr Ulster Grand Prix.

Daeth ei yrfa rasio i ben, ac aeth yn ôl i'w waith yn gosod drysau rolio.

Bu farw yn 1999 oherwydd gwenwyno Asbestos. Er mor beryglus oedd y rasio, mae'n drist mai ei waith yn y rheilffordd mae'n siŵr a achosodd y salwch.

Cafodd ei gladdu ym Machen. Heddiw, mae plac yng Nghaerffili i gofio amdano.

Felly, y tro nesaf y byddwch yn mynd i Gaerffili ac yn ymweld â'r dafarn, cofiwch am Malcolm Uphill a chodwch wydraid i'r beiciwr dewr.

cysylltu / connect

tafarndai / pubs

enwog / famous

beiciwr modur / motorbiker

mabwysiadu / to adopt

haint / illness

teclyn clywed / hearing aid

rheilffordd / railway

diddordeb / interest

breuddwyd / a dream

peryglus / dangerous

cyffredin / ordinary

marw / to die

llwyddo / to succees

arwr / hero

cystadleuaeth / competition

Personoliaeth Chwaraeon / Sports Personality

uchafbwynt / highlight

arferol / normal

cyflymdra / speed

100mya / 100mph

ar gyfartaledd / on average

cyhoeddus / public

dathlu / to celebrate

damwain / accident

difrifol / serious

gwenwyno / poisoning

gwydraid / glass

dewr / brave

Cafodd fersiwn o'r erthygl yma ei chyhoeddi ym Mehefin 2025.

Cafodd Deallusrwydd Artiffisial (AI) ei ddefnyddio i symleiddio'r erthygl yma ar gyfer dysgwyr Cymraeg. Mae'r erthygl wedi ei gwirio gan newyddiadurwr cyn cyhoeddi. Mwy yma am sut mae'r BBC yn defnyddio AI.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.