Bliadhna nan ÒranYear of Song

Anndra Linc

Rugadh Anndra Linc, Anndra Alasdair 'ic Anndra no Anndra Hòrasairigh, ann an 1900 sa Bhaile Mhòr ann an sgìre Phaibil an Uibhist a Tuath.

Air 13/10/2005, ann am prògram air BBC Radio nan Gàidheal mu Anndra, dh'innis a nàbaidh Dòmhnall Eàrdsaidh Dòmhnallach, Dòmhnall Eàrdsaidh Aonghais a' Ghobha, naidheachd mun oidhche a rugadh e:

"Teaghlach Alasdair 'ic Anndra, 's e clann-nighean a bh' ann an toiseach. Bha aon cheathrar no còignear nighean ann 's cha robh gille a' nochdadh idir. 'S mar a thachair, 's ann a' bhliadhna a bha Cogadh Afraga seachad a rugadh Anndra, a' chiad ghille, an 1900.

Mar a bha an cleachdadh an uair sin, ma bha dad a' tachairt a b' fhiach a chur sìos bhathar a' dèanamh teine, bonfire. 'S bha fear ann airson Cogadh Afraga a bhith seachad, ann am mullach Creag Hàstainn.

'S bha fear a bha seo thall às a' Bhail' Àrd, thàinig e null dhan Bhaile Mhòr a dh'fhaighneachd dè an teine a bha an Creag Hàstainn a-nochd. "O an cuala tu idir? Nach eil gille aig mac Anndra!" Ma b' fhìor gur ann airson seo a bha an teine, 's cha b' ann airson Cogadh Afraga a bha e idir!"

Anns an aon phrògram dh'innis, Alasdair, mac Anndra, mar a thàinig ainm an teaghlaich an toiseach a dh'Uibhist:

"'S ann à Siorrachd Pheairt a thàinig na Lincich as an t-seachdamh linn deug. 'S e a' chiad Linceach a thàinig a seo, bha e a' teagasg ann an sgoil ann am Peairt, agus tè dhe na nigheanan a bha e a' teagasg, thuit e ann an gaol leatha sin, a rèir aithris co-dhiù. 'S ann air na Hearadh a rinn iad an toiseach. Theich iad. Cha do dh'fhuirich iad tiotan as na Hearadh nuair a thàinig iad a dh'Uibhist, agus chaidh iad a Heisgeir.

Bhiodh m' athair ag ràdh rium gur e maighstir-sgoile agus ceistear a bh' ann, agus bhiodh am bodach an còmhnaidh, nuair a bhiodh e ag innse do dh'fheadhainn mar fealla-dhà, bhiodh e a ràdh gur iad a thug a' sgoil agus a' soisgeul a dh'Uibhist."

B' ann à Heisgeir a bha màthair Anndra agus bhiodh e tric ann air làithean-saora nuair a bha e na bhalach. Nuair a bha e na bu shine, ghabh e fhèin fearann ann agus thug e ceithir bliadhna a' croitearachd air Heisgeir.

Nuair a bha Anndra 24 chaidh e fhèin agus a bhràthair Uilleam a dh'Astràilia, a dh'obair ann am mèinnean òir an Kalgoorlie-Boulder agus an Coolgardie. Mar a dh'innis Alasdair:

"Nuair a chaidh e a dh'Astràilia an toiseach, 's ann air an taobh an ear de dh'Astràilia, 's ann a chaidh am bàta, agus choisich e tarsainn Astràilia chun an taobh an iar. Thug e ùine mhòr ris gun teagamh. Bha duine na dithis a' coiseachd is cha robh iad ach a' gabhail beagan obair far am faigheadh iad e.

Bha e 24 nuair a chaidh e a-null. Chaidh e fhèin agus a bhràthair a-null is dh'fhuirich a bhràthair thall. Bha mèinn aca fhèin agus an t-adhbhar a thàinig m' athair dhachaigh, bha eilean Bhàlaigh ga reic. Agus thàinig m' athair dhachaigh airson deal a dhèanamh, dìreach airson an t-àite a cheannachd. 'S bha Uilleam a bhràthair gus tighinn a-nall còmhla ris an uair sin.

Thachair Uilleam ri boireannach agus dh'fhuirich e thall. Cha tàinig e nall idir. Phòs Uilleam thall agus dh'fhuirich e thall. Agus mar sin cha do cheannaich iad Bhàlaigh co-dhiù. 'S ann an uair sin a cheannaich m' athair Hòrasairigh.

Bha e air siubhal, 's bha e air tòrr fhaicinn, 's tha mi smaoineachadh gu robh e toilichte gu leòr nuair a fhuair e air ais a dh'Uibhist dìreach settligeadh sìos."

Thill Anndra a dh'Uibhist ann an 1939 agus chun an àite air an robh e air ainmeachadh leis a h-uile duine a bha eòlach air, Hòrasairigh, pàirt de bhaile Chnoc a' Lìn air taobh an iar Uibhist a Tuath.

Phòs e Màiri Dhòmhnaill Iain à Heisgeir. Bha cuimhne aig a nàbaidh, Dòmhnall Eàrdsaidh Dòmhnallach, air fhaicinn airson a' chiad turas:

"A' chiad chuimhne a th' agamsa air Anndra, 's ann aig banais air Cladach a' Chaolais agus thàinig a' fear a bha seo is e air tilleadh à Astràilia 's ghabh e dhà na thrì òrain 's bha iad math cuideachd.

Bha cuimhne mhath aige air òrain, a bharrachd air an fheadhainn a bhiodh e fhèin a' dèanamh. Tha cuimhne agam e ag ràdh rium nan cluinneadh e òran dìreach aon uair gun deigheadh aige air a sheinn an oidhche sin fhèin gun dad a sgrìobhadh. Chumadh e cuimhne air òran na b' fheàrr na chumadh e cuimhne air rud sam bith eile."

Tha Dòmhnall MacCarmaig pòsta aig Katie, nighean Anndra, agus aontaichidh e gu robh cuimhne neo-cumanta math aig athair cèile:

"'S e duine iongantach a bh' ann. Bha cuimhne aige a bha dìreach math is an ceann a bh' aige cuideachd. Bha e cianail tigheach air cèilidh no daoine bhith timcheall air air an oidhche, seachd àraidh aig a' weekend, oidhche Haoine.

'S bhiomaid a' dol a null a Westford oidhche Haoine, bhiodh Eàirdsidh Chnoc an Torrain 's crowd againn a' dol a-null, 's bhiodh e gu math toilichte a' sin. 'S an uair sin thilleamaid chun an taigh, 's bhiodh cèilidh beag againn a' sin 's bhiodh e a' seinn."

Duine fiosrach. Nam biodh e air chance fhaighinn is a dhol dhan Oilthigh no rudeigin bha ceann math air is cuimhne mhath aige."

Cha do chuir Anndra an còrr dhe bheatha seachad an Uibhist idir. Thug e grunn bhliadhnaichean an ceann a chosnaidh air tìr-mòr, mar dh'innis a nighean bu shine, Katie:

"Bha e an còmhnaidh ag obair, an còmhnaidh trang, an còmhnaidh aig mòine no bha eich aige, 's bhiodh e a' falbh a h-uile madainn mar sin, 's bhiodh e 's dòcha beul na h-oidhche nuair a thilleadh e.

Dh'fhalbh sinn an uair sin. Dh'fhalbh sinn a Cheann Loch Gilp, 's dòcha an 1947, 's bha sinn ann an sin 's an uair sin chaidh sinn a dh'Otter Ferry. Bha e ag obair a' sin aig tuathanas mòr, Baile Mòr Home Farm. Bha sinn a' sin trì bliadhna 's thill sinn air ais a dh'Uibhist an uair sin ann an 1951."

Cha robh croitearachd ach doirbh aig amannan, mar a ghearain Anndra ann an aon òran:

B' e Eàirdsidh Ruadh marsanta na sgìre.

Bha Anndra agus Murchadh MacCumhais, Murchadh a' Mhachaire, pòsta aig dithis pheathraichean is le sin bha Murchadh eòlach air Anndra:

"Fìor fhear cuideachd a bh' ann 's fìor fhear cèilidh. Cha robh e uabhasach àrd idir ach bha e cho leathann, duine leathann, cnuaiceach, garbh, agus bha cnàmhan air cho garbh 's a chunna mi air duine riamh. Agus bodhaig.

Bha e iongantach math air putadh a' pheileir nuair a bha e òg. Bha neart na làmhan 's na ghuailnean gu nàdarra. 'S bha e uabhasach làidir.

Bha mi smaoineachadh gu robh gibht uamhasach aig Anndra do dhuine nach d' fhuair sgoil mhòr. Dh'fhàg e an sgoil mar a rinn sinn uile nuair a bha e 14, ach bha gibht aige airson bàrdachd. Dhèanadh e òran cho furasta 's a bhiodh e do dhuine eile a leughadh. Agus bha faclan aige nach robh ann am bitheantas ann a' seo gan cleachdadh idir.

Dhèanadh e bàrdachd air rud sam bith. 'S minig a rinn e pìos bàrdachd air bòidhchead an eilein as an robh e, Uibhist agus Heisgeir, agus rudan dhan t-seòrsa. Agus dhèanadh e bàrdachd a' dì-moladh cuideachd. Chan fhàillicheach sin air. Nam biodh duine ann a rachadh a-mach air, cha bhiodh strì sam bith air do chuir nad àite fhèin."

Dh'innis Anndra fhèin mu thuras a bha e air a ghonadh le rud a thachair dha an t-Heisgeir:

"Nuair a bha mi a' fuireach ann a' Heisgeir fhuair mi dèile air a' chladach, dèile teakwood, ceithir troighean fichead a dh'fhad, naoi òirlich a leud, 's dà òirleach a thiughad. Chaidh agam air a slaodadh os cionn a' mhuir-làin co-dhiù.

'S chaidh mi latharna-mhàireach ga h-iarraidh leis a' chart. Cha robh sgeul oirre. Bha giomadairean a-muigh 's chaidh mi far an robh iad feuch a faca iad i. 'S chan fhaca duine. Bha fhios agam nach d' fhalbh i leatha fhèin 's i os cionn a' mhuir-làin. Thàinig mi dhachaigh.

Ach ma bha Anndra aig amannan geur air a theanga, bha e cuideachd làn spòrs is fealla-dhà mar a tha ri fhaicinn anns an òran a rinn e turas is bò mharbh air tighinn air a' chladach 's e cur às leth gach duine a bha an t-Heisgeir gu robh iad ag iarraidh pìos dhan bhoin:

Mar a thuirt Murchadh MacCumhais, "Fìor fhear cuideachd a bh' ann 's fìor fhear cèilidh." Cha robh dad a chòrdadh cho math ri Anndra na cuairt a ghabhail dhan "an taigh biorach" mar a bh' aige air taigh-seinnse Westford, drama na dhà a ghabhail an sin agus cèilidh taighe an dèidh sin.

A bharrachd air na h-òrain aige fhèin bhiodh e a' seinn na h-òrain aig bàird leithid Màiri Mhòr nan Òran, Iain MacCodrum agus Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir. Bha e math cuideachd air a dhol an ceann seinn nan Salm.

Tha Dòmhnall MacCarmaig taingeil airson nan oidhcheannan a bha e na chuideachd:

"Tha mi smaoineachadh gur e seo deireadh a' seòrsa saoghal a bha sin 's tha mise toilichte gun fhaca mi sin, far am biodh cèilidh agad agus am bàrd fhèin a' seinn.

Tha cuimhn agam ait' eile far am biomaid a' dol, 's bha mi fhìn 's e fhèin 's bha oidhche sgoinneil againn shuas air an Druim Dubh còmhla ri Eòghainn Fhionnlaigh agus Eilidh, 's bha Anndra a' seinn an oidhche a bha sin. Tha mise toilichte gu faca mi beagan dhan t-saoghal a bha sin man deach e à bith."

Chaochail Anndra Hòrasairigh ann an 1969, aig aois 69. 'S dòcha gur e an t-òran a rinn e an Astràilia, is e ag ionndrainn Uibhist, an t-òran leis is trice a chluinnear an-diugh.