Nepal đặt cược gần như tất cả vào thủy điện – thế rồi những trận lũ phơi bày rủi ro

Gần 100% điện năng của Nepal đến từ thủy điện, và nước này sản xuất nhiều đến mức mỗi năm thu về gần 200 triệu USD từ việc xuất khẩu điện thủy điện sang Ấn Độ và Bangladesh.

Nhưng chính những sông băng và dãy núi mang lại cho Nepal lợi thế tự nhiên to lớn ấy đang chịu ảnh hưởng từ tình trạng nóng lên toàn cầu – và trận lũ chết người hôm 26/8 đã phơi bày những rủi ro đối với tham vọng phát triển thủy điện của quốc gia này.

Hơn 1.300 người đã thiệt mạng, trong khi hàng ngàn người khác vẫn đang mất tích.

Trận lũ, vốn đã phá hủy toàn bộ các ngôi làng gần biên giới Nepal và Tây Tạng, đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho 12 nhà máy thủy điện trong lưu vực sông Trishuli và khiến hơn 10% tổng năng lực sản xuất điện của Nepal bị tê liệt. Các đơn vị vận hành nói với BBC rằng họ vẫn chưa biết liệu có thể đưa bất kỳ cơ sở nào trong số này trở lại hoạt động hay không.

Cơ quan Điện lực Nepal thuộc sở hữu nhà nước, đơn vị sở hữu sáu trong số 12 cơ sở bị hư hại, đã trấn an các hộ gia đình rằng nguồn cung vẫn đủ. Nhưng Rajan Dhakal, người phát ngôn của cơ quan này, thừa nhận rằng khi các thảm họa liên quan đến khí hậu ngày càng xảy ra thường xuyên hơn, "đã đến lúc phải xem xét lại chính sách thủy điện của chúng tôi".

Năm 2010, chỉ có hai phần ba dân số Nepal được tiếp cận điện, và ngay cả những hộ gia đình đã được kết nối với lưới điện cũng phải đối mặt với tình trạng cúp điện tới 16 giờ mỗi ngày.

Việc mở rộng hạ tầng thủy điện, cùng với những nỗ lực chống tham nhũng và tăng cường nhập khẩu năng lượng từ Ấn Độ để bù đắp những khoảng thiếu hụt theo mùa, đã giúp phần lớn người dân Nepal được cung cấp điện 24 giờ mỗi ngày vào năm 2018.

Hiện tại, có 225 nhà máy thủy điện trên khắp Nepal với tổng công suất lắp đặt hơn 3.900MW, theo Cơ quan Điện lực Nepal – đủ khả năng cung cấp điện cho khoảng ba triệu hộ gia đình cùng lúc.

Hàng trăm cơ sở tương tự khác đang được xây dựng hoặc đang trong giai đoạn lập kế hoạch. Phần lớn được xây dựng ở những khu vực cao trên núi, các cơ sở này có thể tận dụng dòng nước chảy mạnh để phát điện. Những dự án này đòi hỏi rất ít hoặc không cần hệ thống hồ chứa.

Tuy nhiên, việc các vùng núi cao thuộc dãy Himalaya đang nóng lên nhanh hơn 50% so với mức trung bình toàn cầu, các cơ sở này phải đối mặt với những rủi ro môi trường lớn hơn.

Các cuộc điều tra sơ bộ đã chỉ ra rằng sự sụp đổ của một sông băng và nền đất đá bên dưới là nguyên nhân gây ra trận lũ quét tuần trước.

Trong khi các nhà khoa học cho rằng vẫn còn quá sớm để đưa ra bất kỳ mối liên hệ chắc chắn nào với biến đổi khí hậu, Cơ quan Giảm thiểu và Quản lý Rủi ro Thiên tai Nepal trước đây cho biết hơn 9 trong 10 sự kiện thiên tai được ghi nhận trong giai đoạn 2018-2024 là "có liên quan đến khí hậu".

Cựu Bộ trưởng Năng lượng Nepal Kulman Ghising, người gọi trận lũ thảm khốc này là một sự kiện "trăm năm mới có một lần", cho rằng đây là bài học cho việc thiết kế các nhà máy và lựa chọn địa điểm xây dựng.

"Chúng tôi cần thiết kế các nhà máy [có khả năng] chống chịu tốt hơn trước lũ lụt và quan trọng nhất là áp dụng các hệ thống cảnh báo sớm cũng như các biện pháp sơ tán khẩn cấp hiệu quả," ông Ghising nói với Mongabay, một trang tin về môi trường.

Hàng trăm công nhân, kỹ sư thủy điện và cư dân được cho là đang bị mắc kẹt bên trong các đường hầm đầy bùn của các nhà máy này, kể từ khi trận lũ quét xảy ra.

Ông Dhakal từ Cơ quan Điện lực Nepal cho rằng việc "xem xét lại" chiến lược thủy điện của Nepal có thể bao gồm việc cân nhắc làm các nhà máy dựa trên hồ chứa, vốn không nhất thiết phải được đặt trên núi.

Những nhà máy này cho phép tích trữ nước và xả nước khi cần thiết, nhưng cũng sẽ kéo theo những chi phí kinh tế và môi trường đáng kể.

'Tất cả trứng trong cùng một giỏ'

Một số người đặt câu hỏi liệu Nepal có quá phụ thuộc vào thủy điện hay không.

"Chúng tôi không nên bỏ tất cả trứng vào một giỏ trong thời điểm nguy hiểm này," chuyên gia năng lượng tái tạo Kushal Gurung, người sáng lập công ty công nghệ sạch WindPower Nepal, nói với BBC.

"Chúng tôi cần nghiêm túc đón nhận các nguồn năng lượng thay thế khác, như năng lượng mặt trời và năng lượng gió. Và để làm được điều đó, chúng tôi cần phải sửa đổi chính sách năng lượng hiện tại, vốn đang rất ưu tiên thủy điện," ông nói thêm.

Nhận định này được Vivek Shastry, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, đồng tình.

Ông Shastry lập luận rằng "việc bổ sung đáng kể nguồn điện từ gió và mặt trời là một chiến lược tăng khả năng chống chịu, có thể hạn chế các sự cố đơn điểm hoặc sự cố liên kết trong hệ thống điện trong tương lai".

Một báo cáo của cơ quan viện trợ Đức cho thấy tiềm năng kỹ thuật để sản xuất năng lượng từ điện mặt trời ở Nepal lớn hơn khoảng 10 lần so với thủy điện.

Puspa Sharma, một nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Nam Á thuộc Đại học Quốc gia Singapore, đồng ý rằng Nepal cần đa dạng hóa các nguồn năng lượng, nhưng cảnh báo điều này chỉ có thể thực hiện được "ở mức độ hạn chế".

"Trong khi vẫn còn dư địa chưa được khai thác từ năng lượng gió và mặt trời, thủy điện thực sự mang lại cho Nepal lợi thế cạnh tranh rất lớn so với các nước láng giềng Nam Á," chuyên gia này nói, trích dẫn nhiều nghiên cứu so sánh tiềm năng năng lượng tái tạo trong khu vực.

Thủy điện tiếp tục chiếm ưu thế trong các khoản đầu tư quy mô lớn tại Nepal, và một số nhà hoạt động khí hậu cho rằng nguồn tài chính vẫn tiếp tục được rót vào lĩnh vực này bất chấp những rủi ro thiên tai đã được biết đến.

Dự án Thượng Trishuli-1, công trình gần như bị phá hủy hoàn toàn sau trận lũ tuần trước, là một trong những dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất của Nepal, trị giá khoảng 647 triệu USD. Các bên tài trợ cho dự án bao gồm Ngân hàng Phát triển châu Á và Tổ chức Tài chính Quốc tế.

Dự án Thượng Trishuli 3A, công trình cũng bị ảnh hưởng nặng nề, được Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc tài trợ.

Ông Himanshu Thakkar, điều phối viên của Mạng lưới Nam Á về đập, sông ngòi và con người, cho rằng các nhà cho vay quốc tế "nhận thức rõ mối nguy hiểm cực kì nghiêm trọng mà họ đang mang tới cho hàng ngàn công nhân, quan chức, cư dân, sông ngòi, hạ tầng và cảnh quan".

"Các báo cáo của chính họ đã nhiều lần nhấn mạnh điều đó. Nhưng họ đã không thực hiện bất kỳ biện pháp phòng ngừa nào, không yêu cầu kiểm tra và cân bằng nghiêm ngặt, cũng như không chuẩn bị cho một thảm họa mà họ biết có thể xảy ra," ông nói.

Lịch sử đã cho thấy lưu vực sông Trishuli rất dễ biến động, ông Thakkar nói, chỉ ra rằng khu vực này đã bị ảnh hưởng bởi lũ lụt trong hai năm qua.

Vào tháng 9/2024, một trận mưa lớn chưa từng có trên lưu vực sông Trishuli và Bhote Koshi đã gây ra lũ quét ở Rasuwa, Nuwakot và Dhading – những khu dân cư nằm ven sông và cũng là những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ trận lũ tuần trước.

Sau đó, vào tháng 7/2025, một hồ băng ở huyện Gyirong của Tây Tạng vỡ và đổ nước xuống chính đoạn sông này để vào Nepal, khiến ít nhất 11 người thiệt mạng. Trận lũ đó đã làm hư hại hạ tầng quan trọng và làm gián đoạn hoạt động thương mại dọc theo hành lang Nepal-Trung Quốc nhộn nhịp. Cửa khẩu biên giới đã bị đóng cửa gần sáu tháng và chỉ mở cửa trở lại vào ngày 1/1/2026.

Ông Dhakal từ Cơ quan Điện lực Nepal thừa nhận rằng ngay cả khi các đánh giá rủi ro khí hậu được thực hiện đúng cách, "việc thiết kế các nhà máy có thể vẫn chưa được thực hiện tương ứng".

"Rõ ràng chúng tôi cần phải cải thiện cách thức xây dựng và vận hành các nhà máy thủy điện của mình," ông nói thêm.

Các đơn vị vận hành tư nhân đã và đang cảm nhận tác động tài chính. Theo ông Uttam Bhlon Lama từ Hiệp hội các Nhà sản xuất Điện Độc lập Nepal, các công ty bảo hiểm đã chi trả khoảng 40 triệu USD cho những thiệt hại liên quan đến lũ lụt cho hơn 20 nhà máy điện tư nhân trong ba năm qua.

Ông cảnh báo phí bảo hiểm đang tăng đáng kể và khiến chi phí kinh doanh trở nên "không khả thi".

Thảm họa này cho thấy rủi ro khí hậu mang tính quốc tế và Nepal không thể tự mình quản lý được, theo nhận định của ông Manjeet Dhakal, thành viên phái đoàn khí hậu của nước này tại Hội nghị Biến đổi Khí hậu Liên Hợp Quốc.

Ông kêu gọi các chính phủ và các tổ chức quốc tế phải chia sẻ dữ liệu, đánh giá tác động và cùng nhau phát triển các hệ thống cảnh báo sớm.

"Nepal nằm trong số những quốc gia ít chịu trách nhiệm nhất đối với lượng khí thải nhà kính đã dẫn đến những rủi ro ngày càng nghiêm trọng này.

"Trớ trêu thay, ngành thủy điện của chúng tôi là một nỗ lực nhằm giảm lượng khí thải vốn đã ở mức tối thiểu của chúng tôi... Chúng tôi không thể, và cũng không nên, bị buộc phải tự mình ứng phó với những rủi ro này."