Các gia đình Nga dùng AI để 'hồi sinh' người thân thiệt mạng ở Ukraine

Nhạc giao hưởng hùng tráng vang lên trong một đoạn video có cảnh một đường phố phủ đầy tuyết ở Moscow, trong đó thấp thoáng những tấm biển quảng cáo chúc mừng ngày cuộc chiến tại Ukraine kết thúc.

"Chiến dịch quân sự đặc biệt đã kết thúc," một tấm biển quảng cáo hư cấu ghi dòng chữ như vậy, sử dụng thuật ngữ mà Điện Kremlin dùng để gọi cuộc chiến ở Ukraine. "Những người hùng của chúng ta đang trở về nhà."

Bên dưới, một phụ nữ xinh đẹp, với hình ảnh được chỉnh sửa hoàn hảo, đang đẩy xe nôi và chợt quay lại thì bắt gặp một người đàn ông bận quân phục, rồi cô bật khóc, lao tới ôm chầm lấy cổ anh ta.

Đoạn video dài 15 giây do AI (trí tuệ nhân tạo) tạo ra này được một blogger nổi tiếng có tên trên mạng là Katya Jin đăng trên Instagram, và cặp đôi trong video dường như được xây dựng dựa trên hình ảnh của cô và chồng mình.

Ngoài đời thực, cũng như hàng chục ngàn binh sĩ Nga khác, người chồng của cô đã mất tích trên chiến trường. Số phận của anh ta đến nay vẫn chưa được biết rõ.

Những bức ảnh và video do AI tạo ra có sự xuất hiện của các binh sĩ Nga đã trở nên phổ biến trên mạng xã hội kể từ giữa năm 2025. Chúng thường được thân nhân của các quân nhân Nga đang tham chiến tại Ukraine đăng lên.

Trong hầu hết những video đó, các binh sĩ được khắc họa, một cách gây tranh cãi, như những người hùng đang bảo vệ đất nước và những người thân yêu của mình.

Ukraine và sự tàn phá do cuộc xâm lược của Nga gây ra thường không được đề cập đến, và dựa trên phản ứng trên mạng, nhiều người Ukraine từng xem các video này đã cảm thấy kinh hoàng.

Đối với một số gia đình đang đau buồn, các nội dung do AI tạo ra cung cấp một cách để tưởng nhớ người thân đã mất; trong một số trường hợp, các video giả (deepfake) có sự xuất hiện của người đã khuất còn được sử dụng trong đám tang.

Phản ứng trên mạng đối với những đoạn video này rất khác nhau: có người nói rằng họ đã bật khóc khi xem, trong khi những người khác cho rằng đây là một thực hành phi đạo đức và gây ám ảnh sâu sắc.

Katarzyna Nowaczyk-Basińska, một nhà nghiên cứu tại Trung tâm Leverhulme về Tương lai của Trí tuệ tại Đại học Cambridge, nói hiện vẫn còn rất ít thông tin về tác động tâm lý và xã hội lâu dài của công nghệ này đối với quá trình vượt qua mất mát.

"Bản thân việc tạo ra các 'deadbot' [bản sao kỹ thuật số hoặc chatbot do AI tạo ra, mô phỏng tính cách, giọng nói hoặc ngoại hình của người đã chết] lính Nga hoặc các video deepfake những binh sĩ Nga tử trận trở về từ Ukraine là vô cùng phức tạp và rất khó đánh giá một cách rõ ràng về mặt đạo đức," bà nói.

BBC News Tiếng Nga đã liên hệ với blogger Katya Jin để đề nghị bình luận, nhưng cô không trả lời các câu hỏi của chúng tôi. Không rõ có trùng hợp hay không, nhưng sau khi chúng tôi lần đầu đưa tin về câu chuyện của cô, Katya đã xóa các nội dung do AI tạo ra khỏi Instagram và TikTok.

Cho đến gần đây, cô vẫn thường xuyên đăng tải các video AI cho 10 triệu người theo dõi trên TikTok và 50.000 người theo dõi trên Instagram, đồng thời chia sẻ các hướng dẫn về cách tạo ra chúng.

Câu chuyện của chính gia đình cô cũng trở thành một phần trong chiến lược quảng bá dịch vụ, và người xem có thể đặt hàng những video tương tự với hình ảnh người thân của mình.

Hàng chục người cho biết họ muốn có những nội dung tương tự về những người thân đã qua đời. Họ chỉ cần gửi ảnh của bản thân và người thân, sau đó AI sẽ tạo chuyển động cho những hình ảnh này theo các yêu cầu cụ thể.

Một cặp đôi có thể được đặt trong một bối cảnh hoặc tư thế nhất định, sau đó các hiệu ứng điện ảnh sẽ được thêm vào hình ảnh giả đó. Những bức thư chia tay đầy cảm xúc cũng có thể được tạo ra và đặt vào tay người thân đã khuất.

Nhiều video tập trung vào các binh sĩ tử trận ở tiền tuyến – một chủ đề mà chính quyền Nga thường không muốn thu hút sự chú ý.

Thông thường, các video này đi theo một khuôn mẫu nhất định: một người đàn ông mặc quân phục ôm lấy người thân, rồi chậm rãi bước lên một cầu thang dẫn vào bầu trời xanh, thường được bao quanh bởi các thiên thần. Trong những video khác, "linh hồn" của người lính đã chết xuất hiện như đang ôm lấy gia đình từ thiên đường.

'Các người nên xấu hổ'

Anna Korableva, sống tại Kamensk-Uralsky, một thị trấn nằm ở phía đông thành phố Yekaterinburg, bắt đầu cùng chị gái thực hiện các video do AI tạo ra từ tháng 5/2025.

Cô nói rằng mục tiêu của dự án mang tên "video tạm biệt" của mình là giúp mọi người vượt qua những "lời từ biệt còn dang dở" và cho họ cơ hội được "ôm" lại chồng, cha mẹ hoặc con cái của mình.

"Trong những tháng đầu làm công việc này, tôi gần như ngày nào cũng khóc," cô nói với BBC.

"Theo thời gian, tôi học được cách tách cảm xúc ra khỏi công việc. Tôi cố gắng tập trung vào khía cạnh kỹ thuật, để bảo đảm video được tạo ra đẹp đẽ và xứng đáng với ký ức về một con người."

Theo Korableva, phần lớn các yêu cầu đến từ gia đình của những binh sĩ thiệt mạng trên chiến trường Ukraine kể từ khi Nga phát động cuộc tấn công toàn diện vào năm 2022.

Mặc dù chính phủ Nga không công bố số liệu thương vong đáng tin cậy, nhưng BBC, cùng với hãng tin độc lập Mediazona của Nga và một nhóm tình nguyện viên, cho đến nay đã xác minh được ít nhất 225.000 binh sĩ Nga thiệt mạng trong cuộc chiến.

Con số thực tế được cho là cao hơn nhiều.

Những video khác do AI tạo ra đang lan truyền trên mạng còn có sự xuất hiện của các binh sĩ Nga vẫn còn sống và đang ở tiền tuyến. Trong một số đoạn clip, những người vợ quấn đôi cánh thiên thần quanh chồng mình, như một biểu tượng che chở họ khỏi nguy hiểm.

Không ngạc nhiên khi những video này – trong đó các binh sĩ Nga được khắc họa như những người tự vệ và thiên thần – đã gây phẫn nộ đối với nhiều người Ukraine bắt gặp chúng trên mạng.

"Các người nên cảm thấy xấu hổ khi khoe những 'người hùng' của mình, những kẻ đi kiếm tiền bằng máu thông qua việc sát hại con cái chúng tôi," một người Ukraine bình luận.

Các công cụ AI tạo sinh quốc tế ngày càng khó tiếp cận ở Nga, và nhiều người gặp khó khăn trong việc tự tạo ra những nội dung như vậy, nên đã tìm đến các nhà sáng tạo AI như Katya Jin và Anna Korableva.

Tại Nga, những bức ảnh và video chủ đề quân sự được tạo bằng AI có giá từ 200 rúp (2,7 USD) đến 10.000 rúp (138 USD).

Chất lượng của các video này rất khác nhau. Trong một số video, AI tạo ra những nhân vật bị thiếu tay chân hoặc những khuôn mặt méo mó đến kỳ dị.

Do chi phí sản xuất thấp, một số nhà sáng tạo nội dung đã có thể kiếm được lợi nhuận đáng kể.

Một người sáng tạo nội dung AI tên Ulyana Lebed, người cũng có chồng là quân nhân Nga, nói với BBC rằng cô kiếm được từ 150.000 đến 200.000 rúp (2.070 – 2.760 USD) mỗi tháng – tương đương khoảng gấp đôi mức lương trung bình hằng tháng tại Nga.

Đối với một số người, hoạt động này chẳng khác nào kiếm tiền từ nỗi đau mất mát của người khác.

"Hãy cẩn thận đừng để nỗi mất mát gõ cửa nhà bạn. Có những chủ đề không nên động tới – nhưng tất cả những gì bạn muốn chỉ là kiếm tiền," một người dùng viết dưới một video AI về một binh sĩ Nga đã chết.

Giá trị gây tranh cãi của nội dung do AI tạo ra

Theo nhà nghiên cứu Katarzyna Nowaczyk-Basińska, những video về binh sĩ do AI tạo ra là một phần của ngành công nghiệp "đời sống kỹ thuật số sau cái chết" đang phát triển trên toàn cầu.

Các hình đại diện (avatar) của người đã khuất hiện đã được sử dụng trong bảo tàng, phòng xử án và cả các chiến dịch chính trị. Vì vậy, bà cho rằng không có gì ngạc nhiên khi công nghệ này trở nên phổ biến hơn trong thời chiến, khi "cái chết và mất mát là những chủ đề bao trùm".

Về mặt đạo đức, bà cho rằng bối cảnh chính trị khiến những video này trở nên "vô cùng đáng lo ngại". Ở góc độ tâm lý học, bà tin rằng vẫn chưa rõ liệu những hình ảnh do AI tạo ra có giúp con người giải quyết được nỗi đau mất mát hay ngược lại, khiến nó trở nên sâu sắc hơn.

"Ở một khía cạnh nào đó, tất cả chúng ta đang ở giữa một cuộc thử nghiệm về công nghệ và văn hóa," bà Nowaczyk-Basińska nói.

Một số người từng đặt làm các video AI về người thân đã qua đời nói với BBC rằng những đoạn clip này hầu như không giúp họ nguôi ngoai nỗi đau.

"Liệu công nghệ có thể giúp tôi chấp nhận rằng tôi sẽ không bao giờ được ôm con trai mình nữa hay không? Không. Đó chỉ là ảo tưởng," một người phụ nữ nói.

"Về mặt tâm lý, dĩ nhiên là không giúp ích gì cả – làm sao mà giúp được chứ?" một người phụ nữ từng mua một bức ảnh do AI tạo ra về người chồng quá cố của mình để khắc trên bia mộ cho biết.

Tuy vậy, bà vẫn treo hai bức ảnh khác do AI tạo ra trong phòng ngủ của mình.

Những người khác lại cho rằng các video này mang lại cảm giác được kết nối với người thân đã chết – ngay cả khi đó chỉ là một phần của thế giới tưởng tượng hay không gian ảo.

"Cảm ơn AI vì đã cho tôi cơ hội được ở bên người mình yêu thương," một phụ nữ Nga viết dưới một "video tạm biệt" về chồng mình. "Chẳng bao lâu nữa sẽ tròn hai năm kể từ ngày anh rời xa em."