Eski İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejad nasıl savaşın gizemli ismi oldu?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

"Şunu bilmelisiniz ki, bu nefret edilen rejim (İsrail) çöküşe doğru bir yörüngede ilerliyor ve Allah'ın izniyle çökecek; hiçbir şey onu kurtaramayacak. Bu rejim ömrünün sonuna geldi ve yakında haritadan silinecek."

Yıllar boyunca, bu tür açıklamalar eski İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad'ı dünyanın en tanınmış İsrail karşıtı figürlerinden biri haline getirdi.

Ahmedinejad, Holokost'u sorguladı, İsrail'i "uydurma bir rejim" olarak nitelendirdi ve yaptırımlara rağmen İran'ın nükleer programını sürdürmesini savundu.

Bu tutumları nedeniyle İsrailli yetkililer sık sık İran'ın neden gerçek bir tehdit oluşturduğuna dair açıklamalarında ona atıfta bulundu.

Ancak New York Times gazetesinin bir haberi herkesi şaşırttı.

ABD ve İsrail'in "savaş sonrası planlamaları" kapsamında, Ahmedinejad'ın İran'ın güvenlik kurumlarından koparak potansiyel bir lider olarak ortaya çıkabileceği bir senaryoyu değerlendirdiği yazıyordu.

New York Times'a göre plan başarısız oldu, çünkü iddiaya göre savaşın başlangıcında Ahmedinejad'ı ev hapsinden kurtarmak için düzenlenen bir saldırıda Ahmedinejad kurtulmamış, aksine yaralanmıştı.

Ahmedinejad ve yakın çevresi bu iddialara yanıt vermedi ve eski cumhurbaşkanının şu an nerede olduğu halen bilinmiyor.

Bu haber, birçok ABD'li ve İsrailli analist tarafından şüpheyle karşılandı; analistler, her iki ülkenin de uzun süredir aşırı İsrail karşıtı söylemlerle anılan biriyle neden işbirliği yapmayı düşündüğünü sorguladı.

Bu bariz çelişki, bazı çevreleri Ahmedinejad'ın imajının her zaman göründüğünden daha karmaşık olup olmadığını yeniden düşünmeye sevk etti.

İsrail için 'yararlı bir düşman' mı?

Bu konunun hassasiyetini anlamak için, Ahmedinejad'ın İran siyasetinde ilk kez güç kazandığı yıllara dönmek gerekiyor.

2003 yılında, siyasi bir figür olarak pek tanınmamasına rağmen Tahran belediye başkanı seçildi.

2005 yılında, tüm gücü elinde bulunduran dini lider Ali Hamaney'in açık desteğiyle cumhurbaşkanı olarak iktidara geldi.

Seçim kampanyası sırasında adalet, sadelik ve yolsuzlukla mücadele gibi sloganlar kullandı, ancak iç siyaset nedeniyle değil, İsrail, ABD ve Holokost hakkındaki açıklamaları nedeniyle kısa sürede küresel bir figür haline geldi.

Ekim 2005'te Tahran'da düzenlenen "Siyonizmsiz Dünya" konferansında Ahmedinejad, "Amerika ve Siyonizm'in olmadığı bir dünya mümkündür" dedi.

Yaklaşık bir yıl sonra, yine Tahran'da tartışmalı "Holokost'un Küresel Vizyonunu Gözden Geçirme Uluslararası Konferansı" düzenlendi; bu toplantıya tanınmış Holokost inkârcıları katıldı ve bu durum uluslararası alanda büyük tepki dalgasına yol açtı.

Yıllar sonra, bazı İsrailli yetkililer ve analistler, sert söylemleri ve Holokost inkârıyla Ahmedinejad'ın aslında İsrail'in lehine hareket ettiğini açıkça söylediler.

2008'de Mossad'ın eski başkanı Efraim Halevy, Ahmedinejad'ı "İran'ın İsrail'e en büyük hediyesi" olarak nitelendirerek, yaptığı açıklamaların dünyanın İran tehdidini ciddiye almasını kolaylaştırdığını açıkladı.

Ahmedinejad'ın destekçileri ise bunu reddederek, onun sadece İsrail ve Batı'ya karşı agresif ve ideolojik bir politika izlediğini savundular.

İktidardan ayrıldıktan sonra imaj değişikliği

Ahmedinejad, 2013'te görevden ayrıldıktan sonra dini lider Hamaney ve Devrim Muhafızları (IRGC) dahil İran güvenlik kurumlarının bazı unsurlarıyla giderek daha fazla çatışmaya girdi.

Daha sonra İran'ın Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından cumhurbaşkanlığı seçimlerine aday olmaktan defalarca men edildi.

New York Times'ın haberine yanıt olarak X'te bir yazı kaleme alan İsrail Ulusal Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü'nün İran ve Şii Ekseni programı başkanı Raz Zimmt, Ahmedinejad'ın sıklıkla çelişkili ve beklenmedik tutumlar sergilediğini söyleyerek, "Ahmedinejad, cumhurbaşkanlığı döneminde popülizm ve oportünizmin bir karışımıydı" diye yazdı.

Son yıllarda, Ahmedinejad sosyal medyada uluslararası imajını da yeniden şekillendirdi. İngilizce tweetler attı, Michigan Üniversitesi futbol takımını tebrik etti ve efsanevi ABD'li rapçi Tupac Shakur'dan alıntılar yaptı. Hatta ABD Başkanı Donald Trump'ı "Amerika'daki siyasi yolsuzlukla mücadele ettiği" için övdü.

Ancak Zimmt, İran içinde ve Batılı izleyiciler nezdinde daha ılımlı bir imaj yaratma yönündeki bu hamleyi kabul etmekle birlikte, Ahmedinejad'ın 90 milyondan fazla nüfusa sahip bir ülkede iktidarı ele geçirebilecek düzeyde bir desteğe hiçbir zaman sahip olmadığını söyledi.

Amerikalı uzmanlar arasında şüphe

BBC Farsça'ya konuşan üç ABD'li uzman da, Ahmedinejad'ı iktidara geri getirmek için "ciddi bir operasyon planı" olduğu yönündeki haberi şüpheyle karşılıyor.

Northeastern Üniversitesi'nde siyaset bilimi profesörü ve terörle mücadele uzmanı olan Max Abrahms, savaşla ilgili yanlış bilgilerin çok fazla olduğunu belirterek, bu iddiaya "çok büyük bir şüpheyle" yaklaşılması gerektiğini söylüyor.

Abrahms, Ahmedinejad'ın Holokost'u inkâr etmesi ve İran'ın nükleer programını ilerletmedeki rolü göz önüne alındığında, İsrail'in Ahmedinejad'ın dönüşünü memnuniyetle karşılayacağını düşünmüyor. Trump için ise Ahmedinejad, başarılı bir rejim değişikliği anlatısına uymuyor.

Amerikan Dış Politika Konseyi'nden Ilan Berman da, ABD-İsrail arasında güvenilir bir planın varlığını olası bulmuyor. Berman, Ahmedinejad'ın adı liderlik adayı olarak gündeme gelse bile, tercih edilen seçenek olmayacağını belirtiyor.

Amerikan Girişim Enstitüsü'nden Michael Rubin, bu iddiayı "fantastik" olarak nitelendiriyor ve The New York Times'ın isimsiz kaynaklara fazla güvendiğini söylüyor. Ancak, Batı'da pek çoklarının Ahmedinejad'ın İran toplumunun bir kesimine nasıl hitap ettiğini yanlış anladığını söylüyor.

Bu arada, The New York Times X'te haberine "tamamen güvendiğini" belirterek, haberin Amerikalı, İsrailli ve İranlı yetkililerle ve diğer bilgili kaynaklarla yapılan görüşmelere dayandığını vurguladı.

İsrail içinden gelen tepki

Bazı İsrailli güvenlik uzmanları, böyle bir senaryonun İsrail'in İran'ı nasıl algıladığını gösterebileceğini düşünüyor.

Ulusal Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü'nden Danny Citrinowicz, X'te, Ahmedinejad'ı "taçlandırmaya" yönelik herhangi bir girişimin, İran'ın siyasi sistemine dair derin bir yanlış anlamayı yansıtacağını yazdı.

Ahmedinejad'ın gerçek bir güç tabanından yoksun olduğunu ve İran'ın seçkin silahlı gücü olan IRGC tarafından asla desteklenmeyeceğini belirtti.

Ona göre Ahmedinejad ancak İran'da şu anda yürürlükte olan tüm iktidar sisteminin çökmesi halinde kontrolü ele alabilecekti ve bunu ABD ve İsrail saldırıları başaramamıştı.

Deneyimli İsrailli güvenlik analisti Yossi Melman da X'te şöyle yazdı: "Bu hikaye birçok seviyede akıl dışı."

Melman'a göre azınlık ayaklanmaları ve hava saldırıları yoluyla rejimin çökertilebileceği yönündeki herhangi bir fikir, İsrail ve ABD'deki planlamacıların "fantezi dünyasında yaşadıklarını" gösteriyordu.

Ahmedinejad'ın adı neden gündeme geldi?

Tüm bu şüpheler varken, soru şu: neden Ahmedinejad?

Cevap, üç özelliğinin alışılmadık birleşiminde yatıyor olabilir: şöhret, içeriden gelen deneyim ve dini lidere uzak mesafesi.

Ahmedinejad İran içinde tanınıyor, hükümeti yönetme deneyimi var, alt sınıfların bir kısmının dilini anlıyor ve İslam Cumhuriyeti'ndeki iktidar mekanizmalarına aşina.

Aynı zamanda, Hamaney ile olan anlaşmazlıkları, onun basit bir rejim içinden biri olarak görülmemesi anlamına geliyor.

Bazı dış politika uzmanlarının bakış açısına göre, bu özellikler onu kaos döneminde kullanılabilir bir figür olarak göstermiş olabilir: bir müttefik olarak değil, iktidar yapısı içinde bölünmeler yaratmak için geçici bir figür.

Ahmedinejad gerçekte kim?

Bazı İranlı eleştirmenler ve yorumcular, Ahmedinejad'ın yıllar boyunca sergilediği davranışların, başkanlığı ve tartışmalı yurtdışı gezilerinden son savaş sırasındaki sessizliğine kadar, siyasi konumuna dair yeni sorular ortaya çıkardığını savunuyor.

Ahmedinejad'ın politikalarının İran'ı uluslararası alanda izole etmeye yardımcı olduğunu, nükleer krizi şiddetlendirdiğini ve nihayetinde İsrail'e Tahran'a karşı en etkili siyasi mesajlarından bazılarını sağladığını söylüyorlar.

New York Times'ın haberi, bu tartışmaları yeniden alevlendirmiş oldu.

Bu ilk kez olmuyor.

Başkanlığı sırasında, Ahmedinejad meşruiyetini önde gelen reformist isimleri ve eski üst düzey yetkilileri isyana teşvik etmekle suçlayarak inşa etmişti; bu suçlama, tartışmalı 2009 seçimlerinin ardından yaşanan kitlesel protestolarla bağlantılıydı.

Ancak iktidardan ayrıldıktan sonra İran medyası, aynı isimlerle uzlaşmaya çalıştığını, hatta bir önceki başkanlarından biriyle görüşme ayarlamaya uğraştığını bildirdi; yine de bu girişim hiçbir zaman gerçekleşmedi.

Sert ideolojik çizgilere bağlı kalmak yerine pozisyon değiştirmeye ve ittifakları yeniden tanımlamaya yönelik bu bariz istek, yabancı güçlerle gizli bağlara işaret etmekten ziyade, iç iktidar mücadeleleri içinde manevra yapmaya çalıştığını yansıtıyor olabilir.

Nitekim, Ahmedinejad'ı İsrail veya ABD ile ilişkilendiren somut bir kanıt bulunmuyor.

Yine de temel çelişki devam ediyor. Uzun süredir sert İsrail karşıtı söylemleriyle tanınan bir politikacı, bazı haberlerde İran'ın geleceği için potansiyel bir seçenek olarak gösteriliyor ve bu durum, İran siyasetinde Ahmedinejad'ın nasıl anlaşılması gerektiğine dair en kalıcı sorulardan birini yeniden gündeme getiriyor.