جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران

ايران

افغانستان

جهان

هنر

ورزش

اقتصاد

دانش

فراتر از خبر

صفحه اول

پخش زنده

ویدیو

تلویزیون

ببینید

فرهنگ و هنر

بحث در مورد نارسایی‌های خط عربی، تنها مربوط به زبان فارسی و ایران صد سال اخیر نبوده است. این خط و ضعف‌ و قوت‌هایش در سال‌های آغازین جمهوری ترکیه و پیش‌تر از آن در دوران عثمانی هم، یکی از دغدغه‌های روشنفکران و در عین حال سیاسیون ترکیه هم بوده است.

زبان در جاده سیاست؛ ماجرای تغییر خط در ترکیه

هرگونه پیش‌بینی دربارهٔ ساخت و شکلِ خط فارسی در آینده چیزی فراتر از حدس و گمان‌ نخواهد بود، زیرا قسمت عمده‌ای از تغییرات زبان و خط، خارج از ارادهٔ تک تکِ گویشوران آن زبان اتفاق می‌افتد. پذیرش حقایق زبان‌شناختی، از جمله اینکه بیشتر جوامع چندزبانی هستند، و اینکه فارسی زبانی چندخطی، پویا، و بین‌المللی است که در جایگاه نیرومندی قرار دارد و در خطر انقراض نیست، گام بزرگی است در جهت زدودن بسیاری از نظرات باطل و برنامه‌های غیرضروری و بی‌سرانجام در رابطه با اصلاح خط و زبان فارسی.

پرسشهایی درباره جنبشهای اصلاحی خط و زبان فارسی

رسیدن به "خط بدون اشکال" خیالی واهی است زیرا هیچ خطی کامل نیست، بدین معنا که هیچ نظام نوشتاری نمی‌تواند تمام جنبه‌های زبان‌شناختی را منعکس کند. در دقتِ خود زبان در توصیف واقعیتهای ملموس نیز شک است، چه برسد به خط که خودش صورتِ ناقصی از نوشتار است.

چرا هیچ خطی هیچگاه کامل نیست؟

جوامع از طریق نظامهای آموزشی، رسانه‌ها، و نهادهای سیاسی، نقشی مهم در تعیین شاخصهای سواد، حدود و ثُغور گونه‌های نوشتار، و مرز‌های احترام و ادب مقبول اجتماع ایفا می‌کنند. به همین منوال رابطه‌ای نزدیک میان زبان و نوشتارِ افراد و هویتِ آنان پدیدار می‌شود.

زبان و خط در آینه فرهنگ و سیاست

زبان پدیده‌ای پویاست. واژگان و عبارات از زبان‌های دیگر می‌آیند و می‌روند و رنگ و بوی زبان مقصد را به خود می‌گیرند بدین معنا که واژه جدید درون دستگاه آوایی و واجی زبانِ مقصد، صورتی تازه پیدا می‌کند و حتی ممکن است معنا و پهنای معنایی‌اش تغییر کند، به نحوی که همان واژه وقتی از دهان اهالی زبان جدید ادا شود، در زبانی که از آن وارد شده قابل شناسایی نباشد.

عوامل و دلایل تغییرات خط و زبان

زبان فارسی در طول تاریخ از نظامهای نوشتاری گوناگونی استفاده کرده است. آثار نوشتاری فراوانی از زبان فارسی به این خطوط موجود است. سالها زمان برده تا برخی از گونه‌های نوشتاری گذشته‌های دور بِوسیلهٔ‎ پژوهشگران و خط‌شناسان رمزگشایی شود. در این قسمت نگاهی مختصر به خطوط گذشته و امروز فارسی می‌اندازیم.

نگاهی به خطوط گذشته و امروز فارسی

زبان فارسی یکی از کهن‌ترین زبانهای موجود جهان است که از تاریخ و ادبیاتی غنی برخوردار است. پارسی‌زبانان در طول تاریخ در سرزمینهای مختلفی زندگی و از نظامهای نوشتاری گوناگونی استفاده کرده‌اند. این قضیه امروز نیز پابرجاست.

فارسی، زبانی کهن، چندخطی و بین‌المللی

زبان یکی از خِشتهای مهم و حساس سازندهٔ‎ ساختمان هویت و فرهنگ است. خط، صورتِ نوشتاری زبان را بازتاب می‌دهد. مباحث مربوط به زبان و خط، یعنی صحبت دربارهٔ‎ اصلی‌ترین شیوهٔ‎ ارتباط انسانی، همیشه داغ و جذاب است.

رویکردها به زبان و خط

تحلیل و گزارش - ایران

بیش از ۱۸۰ سال از پیدایش اولین روزنامه در ایران که به "كاغذ اخبار" معروف است می‌گذرد با این حال دانسته‌های ما درباره‌ی‌ این روزنامه تا سال‌های اخیر بیشتر محدود به اسناد دست دوم و نقل‌ قول‌های پژوهشگران معاصر بوده است. در این میان اسناد دست اولی مانند نسخه‌های اصلی روزنامه و منابع معاصر مربوط به آن‌ها بشدت نادر و در اکثر موارد در خارج از ایران بوده است.

'کاغذ اخبار'؛ سرگذشت اولین روزنامه‌ی ایران

گرایش به تغییر خط در قرن بیستم نشانه دو خصلت بزرگ این قرن است که تقریبا به طور فراگیر همه جوامع انسانی را کمابیش در بر گرفت: باور به ضرورت دستکاری در جامعه یا مهندسی اجتماعی یکپارچه و متمرکز؛ و باور به ضرورت منطقی‌سازی جامعه و طبیعت بر اساس علم بشری.

افسانه‌های تغییر خط

رسانه، پیام است. این جمله معروف مارشال مک‌لوهان که زمانی استاد مرکز مطالعات رسانه‌ای تورنتو و نظریه‌پرداز ارتباطات بود، در گفتمان رسانه‌شناسی امروز همچنان تأثیرات بارزی دارد. عبارت "دهکده جهانی" را هم که امروزها زیاد به کار می‌رود، او ابداع کرده است. او دهکده جهانی را ماحصل توسعۀ رسانه و ابزارهای ارتباطاتی می‌داند که زندگی اجتماعی و فرهنگ بشری را تغییر داده است.

آیا خط سیریلیک سرنوشت تاجیکان را رقم می‌زند؟

در گذشته‌ها در متن‌های دست‌نویس زبان فارسی دری نیز یگانه‌گی در روش در افغانستان یا سرزمین‌های دیگر فارسی‌زبان وجود نداشت و هر خطّاط و خوش‌نویسی به ذوق خود می‌نوشت و پس از پیدایش صنعت چاپ نیز این چندگونه‌گی در روش املا، هم در کتاب‌ها و هم در رسانه‌های نوشتاری، هم‌چنان ادامه یافت.

یگانه‌گی روش املای زبان فارسی دری در افغانستان یک نیاز جدّی‌ست

فرهنگستان زبان و ادب فارسی، حسب وظایف مندرج در اساسنامه‌اش، پاسداری از زبان فارسی را بر عهده دارد و، از آنجایی که خط چهرۀ مکتوب زبان است، تدوین و تنظیم و حفظ و انتشار اصول و ضوابطی که بر خط فارسی مترتب است نیز در حیطۀ وظایف فرهنگستان قرار می‌گیرد. کتابچه‌ای که امروز با نام دستور خط فارسی روی میز بعضی نویسندگان و مترجمان و ویراستاران و آموزگاران قرار دارد و، حتی اگر دستورات آن موبه‌مو اجرا نشود، اغلب محل رجوع است، به منظور ایفای همین مسئولیت منتشر شده است.

'تقابل با فرهنگستان'؛ مانعی جدی در راه نظام‌مند کردن خط فارسی

بیست و هشت سالِ پیش در تاریخ ۳۱ مرداد ۱۳۷۱ نخستین جلسه‌یِ "شورای بازنگری در شیوه‌یِ نگارشِ خطِ فارسی" تشکیل شد. چه ضرورتی باعث تشکیل این شورا شد؟ چگونه تشکیل شد؟ چه دست‌آوردی یا دست‌آوردهایی داشت؟

شورایِ بازنگری در شیوه‌یِ نگارشِ خطِ فارسی؛ گامی 'مهم اما ناتمام'

شورا تلاشی بود که از شرکت در آن خوشحالم هرچند در همین شورا بود که پس از سال‌های اعتقاد به ممکن بودن اصلاح نهائی رسم‌الخط فارسی به این نتیجه رسیدم که رسم‌الخطی واحد و یک دست با قواعد وآئین‌های روشمندِ بی‌تناقض و پذیرفته شده، گرچه خوب و ضرور و مفید و واجب، اما در این موقعیت که در آن گرفتاریم تا مرز ناممکن دشوار است. اما شورا در بهبود وضعیت خط فارسی ‌تاثیر بسیار داشت. برخی پیشنهادهای شورا در جامعه جا افتاد و آموختن و نوشتن و خواندن خط فارسی و برنامه‌ریزی خط فارسی را در کامپیوتر آسان‌تر کرد.

شورای اصلاحِ خط ِفارسی چرا و چگونه تشکیل و تعطیل شد و چه کرد؟

غالیه قمبربیکوا استاد ارشد خاورشناسی در دانشگاه ملی فارابی قزاقستان در این مقاله کوشیده است پیشینۀ زبان پارسی در قزاقستان و در کل در آسیای مرکزی را بررسی کند و همچنین به نقش این زبان در زندگی معنوی مردم قزاق بپردازد. نقش و اهمیت زبان پارسی در قزاقستان از دو منظر بررسی می‌شود: ادبیات و آثار معنوی از یک سو و تاریخ و دیپلماسی از سوی دیگر. نویسندۀ این جستار همچنین نگاه خود به وضعیت فعلی زبان پارسی و چشم‌انداز آن را شرح می‌دهد.

نقش و جایگاه زبان پارسی در قزاقستان؛ گذشته، امروز و آینده

در آستانه سده نوِ خورشیدی در مجموعه نوشتارهایی به موضوع خط فارسی و دگرگونی‌های آن در دوران معاصر- در اینجا به معنای بعد از ورود چاپ- و همچنین به چالش‌های پیش روی خط فارسی در روزگار دیجیتال، فضای مجازی و شبکه اجتماعی، پرداخته می‌شود. صاحب‌نظران، کارشناسان و پژوهشگران در این نوشتارها با رویکردهای متفاوت و از زاویه‌های مختلف به موضوع خط در حوزه فرهنگی زبان فارسی پرداخته‌اند که بمرور در وبسایت بی‌بی‌سی فارسی منتشر می‌شوند. در این مجموعه، رسم‌الخط، نقطه‌گذاری و نگارش نویسندگان حفظ شده‌اند.

معضل خط و زبان؛ سرگذشت پارسی در شوروی پیشین

در این‌که زبان فارسی در افغانستان دچار تشتت است، تردید چندانی نیست و علت‌ها و ریشه‌های این هرج‌ومرج زبانی نیز کم‌وبیش معلوم است. اما آیا باید برای این هرج‌ومرج چاره‌ای سنجید یا چاره آن است که همین تشتت به عنوان هنجار پذیرفته شود؟ این پرسش در وهلهٔ اول شاید بیهوده به نظر آید. اما وقتی به رابطه سیاست،‌ زبان و هویت، به‌ویژه در جامعه چندفرهنگی و چندقومی افغانستان دقت کنیم، اهمیت پاسخ مناسب و درخور به این پرسش نمایان می‌شود.

سیاست‌زدگی، تیغی بر گلوی زبان فارسی در افغانستان

این روزها سرنوشت خط فارسی به نظر می‌رسد بیش از هر جایی در اینترنت و در فضای کامپیوتر رقم می‌خورد تا در بحث‌های کلاسیک زبان‌شناسان و روشنفکران و ادیبان. در این میان معیاری بوجود آمده که شبیه یک فرهنگستان بین‌المللی زبان عمل می‌کند. یونیکد چیست؟ چرا مهم است؟ چه نقشی در سرنوشت نگارش خط و زبان دارد؟ امید منتظری با روزبه پورنادر مدیر فنی کنسرسیوم یونیکد درباره آینده خط فارسی در عصر دیجیتال گفتگو کرده است.

سرنوشت خط فارسی دیگر 'فقط در دست زبان‌شناسان و روشنفکران نیست'

"روزگارِ ما" در این مقاله به معنای روزگاری ست که "ما ایرانیان"، همانندِ همه‌ی سرزمین‌ها و مردمان و فرهنگ‌های روی زمین، در تماس با تمدنِ مدرن اروپایی، و در پی‌روی و تقلید از آن، آغاز به پوست انداختن و "متجدد" شدن می‌کنیم. این روند نخست، از میانه‌های سده‌ی نوزدهم میلادی، در اوجِ گسترشِ کولونیالیسم اروپایی در قاره‌ی آسیا، از طبقات بالای جامعه آغاز می‌شود و سپس رفته-رفته لایه‌های پایین‌تر آن را نیز در بر می‌گیرد.

پایان قرن چهاردهم خورشیدی