حضور و غیاب از مراجع تقلید تا فرماندهان نظامی؛ در مراسم خاکسپاری علی خامنه‌ای چه کسانی دیده نشدند؟

پرونده مراسم خاکسپاری علی خامنه‌ای با تدفین او در مشهد بسته شد. این مراسم نه‌تنها صحنه وداع با رهبر پیشین جمهوری اسلامی بود، بلکه عرصه‌ای برای نمایش قدرت، جدال روایت‌ها و خوانش‌های متفاوت از وضعیت سیاسی ایران نیز بود. دوربین‌ها در این مدت هزاران تصویر ثبت کردند که در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شدند و موضوع تحلیل‌ها و تفسیرهای متفاوت قرار گرفتند.

از یک سو، شمار و ترکیب جمعیتی که در مراسم رسمی تشییع و خاکسپاری شرکت کردند، به یکی از محورهای اختلاف روایت میان حکومت و مخالفانش تبدیل شد. هر دو طرف با استناد به تصاویر، ویدیوها و گزارش‌های منتشرشده، برداشت متفاوتی از میزان استقبال از این مراسم ارائه کردند. از نگاه حکومت ایران و طرفدارانش، جمعیتی که در مراسم تشییع شرکت کردند نمادی از «بیعت با نظام» بود و آن را حتی نوعی «رفراندوم حمایت از نظام» تلقی کردند. از سوی دیگر، فهرست حاضران و غایبان مراسم نیز توجه بسیاری را جلب کرد؛ به‌گونه‌ای که در بسیاری از واکنش‌ها، توجه به فهرست حاضران و غایبان کمتر از بحث درباره شمار شرکت‌کنندگان نبود.

در روزهای گذشته، توجه بسیاری از رسانه‌ها و ناظران معطوف به این پرسش‌ها بود که چه کسانی در مراسم حضور یافتند، چه کسانی غایب بودند و کدام چهره‌های سیاسی، امنیتی و نظامی برای نخستین بار پس از جنگ ۴۰ روزه در انظار عمومی ظاهر شدند.

در سیاست، غیبت‌ها به اندازه حضورها معنا دارند. شرکت کردن یا نکردن «خواص» ــ از چهره‌های فرهنگی و مذهبی گرفته تا سیاستمداران، فرماندهان نظامی و مقامات پیشین ــ می‌تواند حامل پیام‌های سیاسی مختلف باشد؛ هرچند درباره انگیزه افراد حاضر یا غایب نمی‌توان با قطعیت اظهار نظر کرد و این تصمیم‌ها ممکن است دلایل متعددی از ملاحظات امنیتی، اختلافات سیاسی، رقابت‌های درون‌حاکمیتی یا حتی ملاحظات مذهبی داشته باشند.

به همین دلیل، روایت این مراسم تنها به کسانی که در آن حضور داشتند محدود نمی‌شود. غایبان نیز، چه آنها که حضور نداشتند، چه درباره دلیل غیبتشان گمانه‌زنی شد و چه کسانی که ترجیح دادند سکوت کنند، بخشی از بحث‌های سیاسی روزهای اخیر بوده‌اند.

از شروع مراسم خاکسپاری تا تدفین

از زمان آغاز جنگ ۴۰ روزه، که با کشته شدن علی خامنه‌ای در ۹ اسفند آغاز شد، تا برگزاری مراسم تشییع او، شماری از مقام‌های سیاسی، امنیتی و نظامی بیش از چهار ماه در انظار عمومی ظاهر نشدند و از مقابل دوربین‌های خبری دور ماندند.

درباره سرنوشت برخی از آنها گمانه‌زنی‌هایی مطرح بود و مشخص نبود که آیا همچنان در قید حیات هستند یا در حملات آمریکا و اسرائیل کشته شده‌اند. مقام‌های جمهوری اسلامی نیز در این مدت اطلاعات اندکی درباره وضعیت این افراد منتشر کردند؛ رویکردی که برخی ناظران آن را با ملاحظات امنیتی مرتبط می‌دانند، هرچند مقام‌های رسمی توضیحی در این باره ارائه نکردند.

برای نمونه، پس از حمله به دفتر و محل اقامت علی خامنه‌ای، مقام‌های جمهوری اسلامی تنها از کشته شدن چند فرمانده و شماری از اعضای خانواده او خبر دادند و درباره وضعیت برخی دیگر از مسئولان دفتر او، از جمله محمد محمدی گلپایگانی، رئیس دفتر رهبر جمهوری اسلامی، و علی‌اصغر حجازی، قائم‌مقام دفتر، اطلاع‌رسانی نکردند. محمدی گلپایگانی نخستین بار در صدمین روز کشته شدن علی خامنه‌ای در برابر دوربین‌ها ظاهر شد و تصویر علی‌اصغر حجازی نیز در آخرین روز مراسم تشییع در مشهد، ۱۸ تیر، منتشر شد.

همچنین حسین طائب، چهره مهم امنیتی و نظامی، مشاور فرمانده کل سپاه و چهره نزدیک به مجتبی خامنه‌ای، از جمله افرادی است که خبری از او منتشر نشده است. در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر این که او زنده است و رابط اصلی مجتبی خامنه‌ای با مسئولان سیاسی و امنیتی است، زده می‌شود. در نمونه دیگر انتظار می‌رفت کسانی مانند وحید حقانیان، از اعضای پیشین دفتر علی خامنه‌ای، در مراسم تشییع حضور داشته باشد. آقای حقانیان در سال‌های اخیر در دیدارهای رسمی رهبر پیشین جمهوری اسلامی دیده نشد.

در ماه‌های اخیر،علاوه براینکه اخبار مربوط به دفتر و محل زندگی علی خامنه‌ای محرمانه بود، میزان خسارات‌های وارد به این مجموعه نیز اعلام نشده بود. پس از گذشت چندماه، برای نخستین بار در همین مراسم تشییع، تصاویر کوتاهی از خرابه‌های به‌جا مانده از دفتر و «حسینه امام خمینی» و محل زندگی علی خامنه‌ای منتشر شد.

در این دوره، علاوه بر مقام‌های نزدیک به دفتر علی خامنه‌ای، شماری از مسئولان سیاسی و نظامی نیز از انظار عمومی دور بودند؛ هرچند پیام‌ها و اظهاراتی به نام آنها منتشر می‌شد. گروهی دیگر از مقام‌ها، هرچند تردیدی درباره زنده بودنشان وجود نداشت، نه در کانون توجه رسانه‌ها بودند و نه خود حضوری علنی داشتند؛ آنها عملا در سکوت خبری به سر می‌بردند و فعالیت آشکاری نداشتند. در نهایت، افرادی هم بودند که زنده بودنشان محل تردید نبود، اما نه به مراسم «وداع» دعوت شدند و نه در مراسم تشییع حضور یافتند.

از خانواده علی خامنه‌ای چه خبر؟

مراسم تشییع علی خامنه‌ای زیر سایه سنگین غیبت مجتبی خامنه‌ای برگزار شد. آمدن و نیامدن او تا قبل از شروع مراسم سوال بزرگی بود. سرانجام یک روز قبل از خواندن نماز میت، اعلام شد که مجتبی خامنه‌ای نماز میت را نخواهد خواند.

رسانه‌ها، دوربین‌ها و حاضران این‌سو و آن‌سو به دنبال کسی می‌گشتند که شاید با لباس مبدل در مراسم شرکت کرده باشد. همان روز، تصاویری در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که ادعا می‌شد او را در حال تماشای مراسم از بام مصلی نشان می‌دهد، اما این ادعا به‌سرعت رد شد. تصاویر دیگری نیز از افرادی بدون ریش یا عمامه یا با ماسک و کلاه دست‌به‌دست شد و گمانه‌زنی‌هایی را درباره حضور احتمالی او با لباس مبدل برانگیخت. هیچ‌یک از این تصاویر به‌طور مستقل راستی‌آزمایی یا تایید نشد. به این ترتیب، مجتبی خامنه‌ای از نگاه بسیاری، بزرگ‌ترین غایب این مراسم بود.

در نبود مجتبی‌ خامنه‌ای، سه برادرش، مصطفی، میثم و مسعود در صف اول نماز میت حاضر شدند. پسران علی خامنه‌ای از زمان جنگ ۱۲ روزه در هیچ مراسمی دیده نشده بودند و در جنگ ۴۰ روزه هم هیچ خبری درباره سلامت آنها منتشر نشد. در این مدت تمرکز اخبار روی زخمی شدن و میزان جراحات مجتبی خامنه‌ای بود.

درباره حضور منصوره خجسته باقرزاده، همسر علی خامنه‌ای، و هدی خامنه‌ای، دختر کوچک علی خامنه‌ای، نیز اطلاعاتی در دست نیست.

حدود دو هفته پیش اعلام شد که همسر علی خامنه‌ای در زمان حمله آمریکا و اسرائیل در بیمارستان بود و حسن خجسته باقرزاده، برادر همسر علی خامنه‌ای، در یک برنامه تلویزیونی از مردم خواست که برای «دختر دوم رهبر شهید دعا کنند.»

آقای خجسته باقرزاده درباره میزان جراحت یا شرایط جسمی هدی خامنه‌ای توضیح بیشتری نداد و به این شکل به ابهام‌ها درباره وضعیت سلامت دختر علی خامنه‌ای دامن زد. از این رو ممکن است همسر و دختر کوچک علی خامنه‌ای به دلایل بیماری و جراحت امکان حضور در مراسم تشییع را نداشتند.

ابهام دیگر درباره شرکت برادران و خواهر علی خامنه‌ای در مراسم تشییع بود.

محمد، هادی و حسن، سه برادر علی خامنه‌ای و بدرالسادات، خواهر او هستند. بدرالسادات خامنه‌ای در دوران رهبری برادرش به‌طور علنی و مستقیم از او انتقاد می‌کرد. تصویری از این چهار نفر در مراسم تشییع و اقامه نماز میت منتشر نشده است و مشخص نیست که در این مراسم حضور داشته‌اند یا نه. با این حال، ویدیویی از هادی خامنه‌ای منتشر شد که او را در مراسم وداع، در حال بوسه زدن بر تابوت علی خامنه‌ای، نشان می‌دهد.

سایت خبری جماران روز ۱۳ تیرماه، در اولین روز شروع مراسم «وداع» با رهبر جمهوری اسلامی ایران با هادی خامنه‌ای گفت‌وگویی انجام داد. او در این مصاحبه گفت که خبر کشته شدن علی خامنه‌ای را روز بعد از حمله شنیده بود و به دلایل امنیتی، «اصراری» برای دیدار با اعضای خانواده برادرش ندارد.

جدا از برادران و خواهر علی خامنه‌ای، در مراسم نماز میت تصویری هم از محمدجواد محمدی گلپایگانی پخش شد که همسرش، بشری خامنه‌ای، و دخترش، زهرا محمدی گلپایگانی، در حمله به بیت رهبری کشته شدند.

چه کسانی آمدند؟

درباره کسانی که تصاویرشان در مراسم تشییع علی خامنه‌ای به چشم رسانه‌ها برجسته آمد، می‌توان به احمد وحیدی، محمدباقر ذوالقدر و اسماعیل قاآنی سه چهره شاخص امنیتی و نظامی اشاره کرد.

یک روز پس از کشته شدن محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران در حمله به دفتر علی خامنه‌ای، گزارش‌های غیررسمی منتشر شد حاکی از آنکه احمد وحیدی، به جانشینی محمد پاکپور، ارتقا مقام پیدا کرده و به فرماندهی سپاه پاسداران منصوب شده است. در آن زمان این ابهام وجود داشت که در صورت صحت این خبر با توجه به کشته شدن فرمانده کل قوا چه کسی حکم او را امضا کرده و به این سمت منصوب کرده است. از آن زمان گزارش رسمی در این باره منتشر نشده است.

محمدباقر ذوالقدر در ۴ فررودین‌ماه ۱۴۰۵ با حکم مسعود پزشکیان و «با نظر و موافقت رهبر ایران»، جایگزین علی لاریحانی به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی شد.

احمد وحیدی، محمدباقر ذوالقدر و اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس، پس از چندماه، در هفته گذشته در انظار دیده شدند.

همچنین تصاویری از سعید جلیلی، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، و احمدرضا رادان، فرمانده کل نیروی انتظامی ایران، در میان جمعیت در رسانه‌های ایران منتشر شده است.

حضور روسای سه قوه در کنار یکدیگر، همراه با صادق لاریجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان، و شماری از اعضای دولت، از جمله معاون اول رئیس‌جمهور و وزیران کشور و نفت، از دیگر نکات قابل توجه این مراسم بود.

یکی از نکات قابل توجه در مراسم وداع و تشییع علی خامنه‌ای، حضور پررنگ مداحان بود. در حالی که شناسایی بسیاری از چهره‌های شاخص سیاسی و حزبی در تصاویر منتشرشده آسان نبود، مداحان در بخش‌های مختلف مراسم حضوری چشمگیر داشتند و نقش پررنگی در اجرای آن ایفا کردند. افزون بر حضور آنها در مراسم تهران، قم و مشهد، تصاویری نیز از انتقال تابوت علی خامنه‌ای به عراق منتشر شد که مداحان را در حال روضه‌خوانی در هواپیما نشان می‌داد. آنها همچنین در مراسم نجف و کربلا نیز حضور داشتند؛ حضوری که از نگاه برخی ناظران، بیش از حضور مقام‌های سیاسی و نظامی به چشم می‌آمد.

از سه رئیس جمهوری قبلی چه خبر؟

در زمان حیات علی خامنه‌ای، روابط او با روسای جمهور قبلی اغلب با اختلاف نظر همراه بود. روابط سرد رهبر جمهوری اسلامی ایران با محمد خاتمی، محمود احمدی‌نژاد و حسن روحانی در مراسم تشییع نیز بازتاب یافت.

در مراسم «وداع»، مقام‌های رسمی و شخصیت‌های سیاسی به‌طور ویژه در مقابل تابوت علی خامنه‌ای ایستادند و فاتحه خواندند ولی به نظر می‌رسد روسای جمهور پیشین به این مراسم دعوت نشده بودند.

در بین سه رئیس‌جمهور، شرایط محمود احمدی‌نژاد با محمد خاتمی و حسن روحانی تا حدی متمایز بود. در جنگ ۴۰ روزه همزمان با حمله به دفتر علی خامنه‌ای، به محل زندگی آقای احمدی‌نژاد در محله نارمک تهران نیز حمله شد و شایعاتی درباره کشته شدن او منتشر شد. از زمان شروع جنگ، از محمود احمدی‌نژاد تصویری منتشر نشد بود. در ۱۸ اسفندماه سال گذشته خبرگزاری‌ها خبر دادند که او انتخاب مجتبی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران تبریک گفته است.

در روز ۱۵ تیرماه در مراسم تشییع در تهران، کانال تلگرامی «دولت بهار» که نزدیک به محمود احمدی‌نژاد است بدون توضیح، تصاویری از حضور او در یکی از خیابان‌های تهران منتشر کرد.

در واکنش به عدم حضور روسای جمهور پیشین در مراسم رسمی از جمله نماز میت، محمدعلی ابطحی، رئیس دفتر پیشین محمد خاتمی، در شبکه‌ ایکس نوشت که مراسم تشییع و وداع با علی خامنه‌ای می‌توانست «مهم‌ترین فرصت تاریخی برای نمایش انسجام داخلی» باشد.

آقای ابطحی با انتقاد از نحوه برنامه‌ریزی این مراسم نوشت: «کاش در برنامه‌ریزی این مراسم، از روسای جمهور، روسای مجلس، وزرای برجسته، نمایندگان سرشناس و نیز شخصیت‌های طراز اول فرهنگی و اجتماعی، به‌ویژه کسانی که در افکار عمومی تصور اختلاف یا فاصله میان آنان و رهبر شهید وجود داشت، به‌صورت رسمی و با برنامه‌ریزی دعوت می‌شد.»

او تاکید می‌کند که « حضور مسئولان شاغل، امری طبیعی و همیشگی است».

از مراجع تقلید شیعه چه خبر؟

موضوع حضور یافتن یا نیافتن مراجع تقلید در مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنه‌ای از جنبه دینی و مذهبی مورد توجه رسانه‌ها بود.

پس از آن که حضور مجتبی خامنه‌ای برای خواندن نماز میت منتفی شد، در خبرها اعلام شد که اقامه نماز میت در شهرهای تهران، قم و مشهد به مراجع تقلید سپرده شده است و اعلام شد که در تهران جعفر سبحانی، در قم ناصر مکارم شیرازی و در مشهد حسین نوری همدانی نماز را اقامه خواهند کرد.

در تهران، طبق برنامه، آقای سبحانی نماز میت را در سایه غیبت مجتبی خامنه‌ای قرائت کرد.

مراسم قرائت نماز در قم، در مسجد جمکران برگزار شد و برخلاف انتظار ناصر مکارم شیرازی نماز را نخواند. بدون ارایه توضیح در این مورد، عبدالله جوادی آملی از دیگر مراجع تقلید نماز را قرائت کرد.

آقای جوادی آملی در نماز میت، عبارت معروف «اللهم انا لا نعلم منه الا خیرا» به معنی «خداوندا، ما از او جز خوبی نمی‌دانیم» را نخواند. این موضوع در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها بازتاب گسترده‌ای داشت.

سابقه این امر به وقتی باز می‌گردد که علی خامنه‌ای در نماز میت مقابل تابوت اکبر هاشمی رفسنجانی این جمله را نخواند. آن زمان عدم خواندن این جمله بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد و تحلیلگران آن را نشانه عمق اختلافات رهبر وقت با اکبر هاشمی رفسنجانی تعبیر و تفسیر کردند.

این‌بار در پاسخ به واکنش‌های مشابه، روزنامه اطلاعات در تحلیلی درباره چرایی نخواندن عبارت معمول در نماز میت از آقای جوادی آملی دفاع کرد و نوشت: «بیان حضرت آیت‌الله در نماز بر پیکر رهبر شهید بسیار عالمانه و دقیق بود. متن نماز میت در طول تاریخ شیعه، بر اساس جایگاه فردی که نماز بر او خوانده می‌شده کم و زیاد شده است، چون خواندن عین عبارات نماز واجب نیست».

روزنامه اطلاعات نوشت: «در واقع ایشان می‌گوید من در جایگاهی نیستم که بگویم جز خیر از ایشان ندیده‌ام. چرا که این شهید، مرتبه امام و ولی و شهید داشته است. نزد پروردگار و من شهادت می‌دهم قتیل راه اسلام بوده است».

کسانی که از محتوای نماز آقای جوادی آملی دفاع کردند می‌گویند عباراتی که او به‌کار برده قوی‌تر از جمله‌ای است که نخوانده است.

حاشیه‌ها در قرائت نماز میت در مشهد هم ادامه یافت. در حالی که انتظار می‌رفت حسین نوری همدانی نماز میت را در مشهد قرائت کند، مصطفی خامنه‌ای، فرزند بزرگ علی خامنه‌ای، نماز را خواند.

دفتر حسین نوری همدانی در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که به‌دلیل ملاحظات جسمانی، بعد مسافت و فراهم نشدن شرایط لازم برای انجام سفر، «حضور ایشان میسر نگردید.»

آقای نوری همدانی ۱۰۱ سال دارد. او از مراجعی محسوب می‌شود که رابطه نزدیکی با حکومت دارد.

در اطلاعیه دفتر آقای نوری همدانی تاکید شده است که «چند روز پیش از برگزاری مراسم، عدم امکان حضور ایشان اطلاع داده شده بود اما به‌رغم این اطلاع‌رسانی قبلی، خبر حضور ایشان تا ساعات پایانی مراسم در برخی رسانه‌ها منتشر و موجب بروز برخی ابهامات شده بود».

ستاد برگزاری مراسم تدفین علی خامنه‌ای در ابتدا از معرفی مراجع تقلید شیعه که می‌خواهند نماز میت را بخوانند، «به دلایل امنیتی و جلوگیری از اختلال در برنامه» خودداری کرده بود.