از روایت شاهدان تا مکالمات منتسب به «بی‌سیم پلیس»؛ از «پرونده میدان علیخانی» اصفهان چه می‌دانیم؟

چند روز پس از اعدام عرفان اسفندیاری و گل‌محمد محمدی، سحرگاه سه‌شنبه ۶ مرداد ۱۴۰۵ ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری، دو نفر دیگر از متهمان پرونده قتل چهار مامور امنیتی در اعتراضات میدان علیخانی ملک شهر اصفهان در ۱۸ دی ماه اعدام شدند.

یک روز قبل از اعدام ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری، در روز ۵ مردادماه، کارشناسان حقوق بشری سازمان ملل با انتشار بیانیه‌ای، صدور حکم اعدام برای ۱۲ نفر از متهمان پرونده «میدان علیخانی» را محکوم کردند و از روند اجرای احکام این دادگاه و پخش «اعترافات اجباری» متهمان ابراز نگرانی کردند.

بامداد سه‌شنبه، پس از انتشار خبر نصب داربست و حضور ماموران امنیتی در میدان علیخانی و احتمال اجرای حکم اعدام در ملا عام، گروهی از شهروندان در این مکان جمع شدند. تصاویر منتشر شده حاکی از سر دادن شعارهای اعتراضی و وقوع درگیری و فرار معترضان بود.

ملک‌شهر در شمال غربی میدان که در گذشته حومه اصفهان محسوب می‌شد، اکنون بخشی از بافت شهری شمال این شهر است و در مجاورت چند محله کم‌برخوردار قرار دارد.

بهرام (نام مستعار) که در این منطقه زندگی می‌کند به بی‌بی‌سی گفت که «از صدای اذان صبح معلوم بود خبری شده است».

به گفته بهرام: «در میدان جمعیت زیادی جمع شده بودند که به نظر می‌رسید بعضی از آنها از طرفداران حکومت بودند. تعداد نیروهای ضد شورش نیز بسیار زیاد بود. بعد از اینکه صدای "بی‌شرف بی‌شرف" بلند شد و جو متشنج شد، گاز اشک آور و تیراندازی هوایی زدند».

بهرام می‌گوید در ساعات آغاز تجمع، داربست‌ها و چوبه‌های دار را دیده‌ است ولی «طاقت دیدن صحنه اعدام» را نداشته است و پس از بالاگرفتن تنش به خانه بازگشته است. او گفت شنیده است که متهمان درآنجا اعدام شدند.

او می‌گوید ماموران با گاز اشک‌آور و تیراندازی هوایی با معترضان برخورد کردند. او گفته است که برخورد نیروی ضدشورش بسیار خشن بود و جو بسیار ناراحت‌کننده‌ای در جریان بوده است. تصاویر ویدیویی که از این رویداد در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده‌ با توصیفات بهرام هم‌خوانی دارند.

در همین حال اگرچه تصاویر تاییدنشده از یک جسد روی جرثقیل به این رویداد منتسب شده، اما مقامات رسمی تا لحظه تنظیم این گزارش، به اعدام در ملا عام اشاره نکرده‌اند. گزارش‌های اولیه از اعدام در ملاعام نیز بعدتر از بعضی رسانه‌های حکومتی حذف شدند.

روایت حکومت ایران از «قتل ماموران امنیتی»

رسانه‌های حکومتی محمد همتی، ولی‌الله صفری، حسین رمضانی و علی خشوعی را چهار ماموری معرفی کرده‌اند که روز ۱۸ دی ۱۴۰۴ برای مقابله با اعتراضات به میدان علیخانی اعزام شدند و بنا بر روایت رسمی، پس از قرار گرفتن در محاصره معترضان کشته شدند.

خبرگزاری میزان، وابسته به قوه‌ قضائیه ایران ابتدا خبر داده بود که در پرونده میدان علیخانی برای ۱۶ نفر کیفرخواست صادر شده است. اما کمیته پیگیری وضعیت بازداشت‌شدگان شمار اولیه متهمان این پرونده را ۵۹ نفر اعلام کرد. بر این اساس ۲۳ نفر از آنها تبرئه شدند و در نهایت برای ۱۲ نفر از متهمان حکم اعدام صادر شد. برخی از متهمان نیز به ۵ تا ۱۰ سال زندان محکوم شده‌اند.

براساس گزارش‌ها متهمان این پرونده‌، بین ۱۸ تا ۲۸ سال سن دارند. به گزارش رسانه‌های ایران احکام صادره در دیوان عالی کشور نیز تائید شده است.

رسانه‌های ایران در روزهای اخیر گزارش‌هایی شامل بازجویی، اعترافات و بازسازی صحنه قتل منتشر کردند که در برخی از آن‌ها متهمان به دست داشتن خود یا متهمان دیگر در «کشتن و آتش‌زدن» این ماموران اعتراف می‌کنند. مشخص نیست این اعترافات تحت چه شرایطی گرفته شده‌اند.

در یکی از ویدیوهای منتشر شده، یکی از متهمان می‌گوید برای «خون‌خواهی» فردی به خیابان آمده بود که نامش از گزارش حذف شده و بازجو در پاسخ این فرد را به تیراندازی با سلاح گرم متهم می‌کند.

مشخص نیست متهم برای خون‌خواهی چه کسی به خیابان آمده و چرا نام آن فرد از ویدیو حذف شده است.

مریم مقدم، روزنامه‌نگار حوزه حقوق بشر در لندن در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت که منابع مطلع به او گفته‌اند که متهمان بسیار جوان هستند «و زیر شکنجه به حضور در صحنه قتل اقرار کرده‌اند.» به گفته او منابع نزدیک به تعدادی از خانواده‌های این متهمان، نهادهای امنیتی را متهم کرده‌اند که «در مواردی متهمان پیش از اعتراف با شوکر و چهاربار اعدام مصنوعی شکنجه شده‌اند.»

قوه قضائیه ایران معمولا ادعای شکنجه یا بدرفتاری با زندانیان و اعتراف اجباری را تکذیب می‌کند با این حال گزارش نهادهای حفوف بشری بین‌المللی، روایت شاهدان عینی حاکی از اعمالفراگیر این روش‌ها در متهمان پرونده‌های سیاسی و امنیتی است. حتی در مواردی معدود همچون پرونده متهمان به کشتن دانشمندان هسته‌ای ایران، نهادهای امنیتی به بی پایه بودن اتهامات به تعداد زیادی از متهمان این پرونده اذعان کردند.

مریم مقدم از قول این منابع گفت که تعدادی از خانواده‌ها «شواهدی دارند که عزیزانشان موقع قتل ماموران در محل حضور نداشته‌اند ولی دادگاه این شواهد را نپذیرفته است.»

بر اساس این گزارش‌ها به خانواده‌ها گفته شده پرونده امنیتی و محرمانه است و اجازه داده نشد که متهمان وکلای خودشان را انتخاب کنند و وکلای تسخیری که از سوی قوه قضاییه معرفی می‌شوند نیز به پرونده‌ها دسترسی نداشتند.

به گفته منابع آگاه به پرونده میدان علیخانی، شماری از خانواده‌های متهمان درآمد پایینی دارند و پیش‌تر تجربه پیگیری پرونده‌های سیاسی یا امنیتی را نداشته‌اند. این منابع می‌گویند برخی از خانواده‌ها تهدید شده‌اند و از بیم پیامدها، حتی از گفت‌وگوی تلفنی درباره وضعیت بستگانشان خودداری می‌کنند.

خانم مقدم گفت که علیرضا و ابوالفضل سپاهی، که پسرعمو هستند، روز ۲۰ دی ماه «به شکل خشن و در جریان تیراندازی» دستگیر شده‌اند. در بازجویی‌ها و اعترافاتی که تلویزیون ایران از متهمان منتشر کرده، از برخی متهمان خواسته می‌شود دست‌داشتن علیرضا سپاهی در قتل ماموران را تایید کنند.

در روایت‌های رسمی از این ماموران با عنوان «حافظ امنیت» و «پلیس» نام برده شده و گفته شده‌ آن‌ها «به شکل فجیعی با چاقو و سنگ کشته و به آتش کشیده شده‌اند.»

تصاویر دوربین‌های شهری که در گزارش‌های رسانه‌های ایران منتشر شده، لحظه آتش زدن چند موتورسیکلت‌ را نشان می‌دهد.

با این حال، به دلیل تاریکی شب و پوشیده بودن چهره افراد حاضر در صحنه، نزدیکان متهمان می‌گویند فرزندانشان در ویدیوهای دوربین‌های مداربسته قابل شناسایی نیستند.

رسانه‌های ایران در گزارش‌ها و تیترهایشان توصیف‌ها و تصاویری دلخراش از وضعیت اجساد و نحوه قتل منتشر کرده‌اند.

بی‌بی‌سی مستقلا نمی‌تواند دست داشتن متهمان این پرونده در قتل ماموران را تایید یا رد کند.

مکالمه بی‌سیم منتسب به پلیس

گفت‌وگو با شاهدان عینی و بررسی تصاویر شبکه‌های اجتماعی و فایل‌های صوتی منتسب به مکالمات بی‌سیم ماموران امنیتی در اعتراضات ۱۸ دی‌ماه سال گذشته نشان می‌دهد تجمعات بزرگی در نقاط مختلف اصفهان شکل گرفته بود.

تصاویر منتشرشده نشان می‌دهد معترضان در ساعات آغازین اعتراضات، کنترل موقت چند خیابان‌ را در دست گرفتند و موانع خیابانی ایجاد کردند. در جریان اعتراضات ساختمان دوم صداوسیمای اصفهان نیز به آتش کشیده شد.

در روزهای نخست پس از اعتراضات، چند فایل صوتی کوتاه منتسب به مکالمات بی‌سیم مرکز پلیس با ماموران مستقر در محله‌های مختلف شهر، از جمله میدان علیخانی، منتشر شد. اگرچه بی‌بی‌سی نتوانسته اصالت این فایل‌ها را مستقلا تأیید کند، بخش‌های زیادی از محتوای مکالمات این فایل‌ها با روایت شاهدان عینی مطابقت دارد و حاکی از غافلگیر شدن مأموران از شمار معترضان در میدان علیخانی است.

دریافت مکالمات بی‌سیم رمزگذاری‌نشده با تجهیزات در دسترس عموم بی‌سابقه نیست و نمونه‌هایی از آن در ایران و دیگر کشورها گزارش شده است. با این حال، برای بی‌بی‌سی روشن نیست این فایل‌های صوتی که در دوره قطع اینترنت منتشر شدند، چگونه ضبط شده‌اند، چه کسانی آن‌ها را منتشر کرده‌اند و چگونه تقطیع یا تدوین شده‌اند. منشا و انگیزه انتشار آن‌ها نیز مشخص نیست؛ از جمله نمی‌توان تعیین کرد که فایل‌ها را مخالفان حکومت منتشر کرده‌اند یا انتشارشان با انگیزه دیگری، از جمله توجیه شدت عمل نیروهای امنیتی، صورت گرفته است.

بخش‌های منتشرشده از مکالمات منتسب به پلیس حاکی از آن است که ماموران در نقاط مختلف شهر از شمار بالای معترضان غافلگیر شده‌اند. در مکالماتی که به نظر می‌رسد با ماموران مستقر در میدان علیخانی انجام شده، ماموران از تمام شدن مهماتشان می‌گویند و درخواست سلاح و مهمات می‌کنند. در بخشی دیگر، فردی با لحنی سراسیمه می‌گوید: «میدان علیخانی کربلاست، میدان جنگه. کسی نمی‌خواهد کمک کنه؟ یک سری بچه‌هامون توی یک خونه هستند. بقیه هم پخش‌وپلا شدند.»

در این مکالمات، مامور مرکز در پاسخ به درخواست ماموری که خواستار تیم موتورسوار است می‌گوید: «من اگه موتورسوار داشتم میفرستادم سمت ساختمان تلویزیون. موتورسوارم کجا بود؟»

در پایان مامور می‌گوید که «جمعیت زیاد است، ما گیر افتادیم.»

در یکی از گزارش‌های تلویزیون ایران، یکی از مامورانی که ادعا می‌کند در محل حاضر بوده می‌گوید: «تصور ما یک تجمع مسالمت‌آمیز بود و برای همین سلاحی نداشتیم.» او می‌گوید اگر سلاح داشتیم، نمی‌گذاشتیم همکارانمان کشته شوند.

در بخش‌هایی از مکالمات منتسب به بی‌سیم پلیس اصفهان، فردی که به نظر می‌رسد مسئول توزیع سلاح و مهمات است، برای فرستادن شات‌گان، انواع فشنگ و کلاشنیکف با خودروی شخصی اعلام آمادگی می‌کند.

بهرام (نام مستعار) به بی‌بی‌سی گفته است میدان علیخانی همواره یکی از مراکز اصلی اعتراضات مردمی بوده و «در روزهای پنجشنبه و جمعه، ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، مردم کنترل میدان را در دست داشتند.»

او می‌گوید: «مردم با ریختن گازوئیل در میدان باعث می‌شدند مأموران موتورسوار سر بخورند و زمین بیفتند و سپس به آن‌ها حمله می‌کردند.»

بهرام می‌گوید در شب‌های اعتراضات «از ساعت ۹ شب تا ۲ بامداد تیراندازی سنگینی در جریان بود».

سازمان‌های حقوق بشری و بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی کشته‌شدن معترضان بر اثر اصابت گلوله‌های ساچمه‌ای و جنگی را در نقاط مختلف اصفهان، از جمله ملک‌شهر، تایید کرده‌اند. یکی از آن‌ها مهراد صادقی، نوجوان ۱۷ ساله‌ای است که بنا بر این بررسی‌ها، ۱۸ دی‌ماه بر اثر اصابت گلوله جنگی در ملک‌شهر کشته شد.

شاهدان عینی دیگری به بی‌بی‌سی گفته‌اند مأموران امنیتی شب ۱۸ دی‌ماه به‌طور گسترده از گلوله‌های ساچمه‌ای استفاده کردند. در روزهای پس از اعتراضات نیز گزارش‌های متعددی از مشاهده شمار زیادی از شهروندان با چشم‌های بانداژشده منتشر شد. به گفته شاهدان، برخورد مأموران در اعتراضات ۱۹ دی‌ماه اصفهان شدیدتر بود و معترضان از همان آغاز با شلیک گلوله‌های جنگی و آنچه شاهدان «سلاح‌های سنگین» توصیف کرده‌اند، مواجه شدند.

در روزهای نخست پس از اعتراضات، چند شاهد عینی به بی‌بی‌سی گفتند تصاویر جنازه ماموران کشته‌شده در برخی محله‌های کم‌برخوردار شهر در تلفن‌های همراه شهروندان دست‌به‌دست می‌شد. به گفته آنان، انتشار این تصاویر و روایت‌ها مردم دیگر مناطق شهر را از شدت خشونت در این محله‌ها شگفت‌زده کرد.