حشد شعبی عراق چیست و چگونه شکل گرفت؟

حشد شعبی در عراق در سال ۲۰۱۴ و در بستر فروپاشی امنیتی‌ شکل گرفت که پس از تسلط گروه دولت اسلامی (داعش) بر شهر موصل و مناطق وسیعی از کشور به وجود آمد.

این بسیج پس از آن صورت گرفت که آیت‌الله علی سیستانی، مرجع تقلید شیعه، در فتوایی که به «جهاد کفایی» مشهور شد، از مردم عراق خواست تا داوطلب شده و برای مقابله با داعش به نیروهای امنیتی بپیوندند.

این بسیج علاوه بر داوطلبان جدید، گروه‌های مسلحی را نیز در بر می‌گرفت که برخی از آنها پیش از سال ۲۰۱۴ وجود داشتند. دولت عراق اقدام به سازماندهی داوطلبان و گروه‌ها در چارچوبی کرد که «حشد شعبی» نام گرفت.

تشکیلات حشد نقش اصلی را در کنار نیروهای عراقی در نبردها علیه داعش ایفا کرد و بعدها به یک نهاد نظامی رسمی در درون نیروهای مسلح عراق تبدیل شد.

از بسیج مردمی تا یک نهاد رسمی

دولت عراق پس از فتوای علی سیستانی، داوطلبان و گروه‌های مسلح را در قالب «حشد شعبی» سازماندهی کرد و این نهاد به تدریج دارای چارچوب سازمانی و قانونی روشن‌تری شد.

در ۲۴ فوریه ۲۰۱۶ فرمان اجرایی شماره ۹۱ صادر شد که فعالیت این نهاد را ساماندهی کرد و آن را زیر نظر فرمانده کل نیروهای مسلح قرار داد.

در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶ مجلس عراق قانون شماره ۴۰ سال ۲۰۱۶ درباره حشد شعبی را تصویب کرد که بر اساس آن این نهاد «یک تشکیلات نظامی مستقل و بخشی از نیروهای مسلح عراق» شناخته و به فرمانده کل نیروهای مسلح وابسته شد.

در این قانون آمده است که نیروهای حشد شعبی تابع قوانین و مقررات نظامی هستند و باید ارتباط خود را با چارچوب‌های سیاسی و حزبی قطع کنند.

این قانون در شماره ۴۴۲۹ روزنامه رسمی عراق در تاریخ ۵ ژانویه ۲۰۱۷ منتشر شد.

اعطای جایگاه رسمی به حشد شعبی بحث‌های گسترده‌ای را درباره جایگاه آن در نیروهای مسلح عراق و میزان توانایی دولت در اعمال کنترل واقعی بر همه گروه‌های وابسته به آن برانگیخت؛ به ویژه اینکه برخی از این گروه‌ها در موارد مختلف به ارتکاب تخلفاتی با ماهیت فرقه‌ای متهم شده‌اند.

در سال‌های اخیر نیز در عراق درخواست‌هایی برای بازسازماندهی این نهاد، تقویت ادغام آن در ساختارهای دولتی، یکپارچه‌سازی ساختار اداری و نظامی آن و محدود کردن حمل سلاح به دولت مطرح شده است.

ترکیب «حشد شعبی» چیست؟

حشد شعبی شامل ده‌ها گروه و تشکیلات مسلح است که از نظر گرایش‌های سیاسی و عقیدتی، اندازه، میزان نفوذ، گستره فعالیت و روابط سیاسی و منطقه‌ای با یکدیگر تفاوت دارند.

در حشد شعبی، یا در ساختارهای مرتبط با آن با درجات مختلف، گروه‌های شیعه، تشکیلات عشایری سنی و همچنین واحدهایی با هویت ترکمانی، مسیحی، ایزدی و شبکی حضور دارند؛ هرچند نوع ارتباط اداری و نظامی هر یک از این تشکیلات متفاوت است.

حشد شعبی یک سازمان واحد و همگن محسوب نمی‌شود، بلکه چتری است که مجموعه‌ای از گروه‌های مختلف را در بر می‌گیرد؛ گروه‌هایی که از لحاظ ساختار، رهبری، مرجعیت‌ها و منابع نفوذ با یکدیگر تفاوت دارند.

گروه‌های اصلی شیعه درون حشد شعبی نیز خود به جریان‌های مختلف تقسیم می‌شوند. برخی از آنها روابط نزدیکی با ایران دارند، برخی دیگر به مرجعیت نجف نزدیک‌اند و بعضی از تشکیلات نیز به نیروهای سیاسی یا اجتماعی محلی عراق وابسته هستند.

ریاست حشد شعبی را فالح الفیاض بر عهده دارد و عبدالعزیز المحمداوی معروف به «ابوفدک» رئیس ستاد این نهاد است. او پس از کشته شدن ابومهدی المهندس، معاون پیشین رئیس حشد شعبی، این سمت را بر عهده گرفت.

ابومهدی المهندس در ژانویه ۲۰۲۰ در حمله‌ای هوایی آمریکا در نزدیکی فرودگاه بغداد، همراه با قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس ایران، کشته شد.

در ۲۷ مه ۲۰۲۶، مقتدی صدر، رهبر جریان ملی شیعی، اعلام کرد کهسرایا السلام که بازوی مسلح جریان او به شمار می‌رفت، از چارچوب‌های سیاسی و حزبی جدا شده و تحت فرمان دولت و فرمانده کل نیروهای مسلح قرار می‌گیرد.

اجرای عملی این تصمیم از ۴ ژوئن در شهر سامرا آغاز شد. این روند شامل جداسازی سرایا السلام از جریان صدر، اتصال مجدد آن به فرماندهی کل نیروهای مسلح و ساماندهی وضعیت نیروها، مقرها و سلاح‌های آن بود.

در ۲ ژوئیه، حشد شعبی اعلام کرد مسئولیت تامین امنیت شهر سامرا از تیپ ۳۱۵ وابسته بهسرایا السلام به تیپ ۳۶ حشد شعبی واگذار شده است.

در روزهای پس از اعلام مقتدی صدر، دو گروهعصائب اهل حق و کتائب امام علی نیز از آغاز اقدامات مشابهی خبر دادند.

این اقدامات شامل آغاز روند قطع ارتباط تشکیلاتشان با حشد شعبی، سرشماری نیروها، سلاح‌ها و تجهیزات و آماده‌سازی برای بازسازماندهی و محدود کردن سلاح به دولت بود.

با این حال، این اعلامیه‌ها تنها آغاز اقدامات اداری و سازمانی به شمار می‌رفت و به معنای تکمیل جدایی این دو گروه یا ادغام کامل آنها در نهادهای دولتی نبود.

صباح نعمان، سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق، گفت: «قطع ارتباط شامل ایجاد چارچوب‌های اداری برای بازسازی ساختار این تشکیلات و ادغام آنها در دستگاه‌های امنیتی رسمی، تضمین حقوق رزمندگان و ساماندهی وضعیت حقوقی و شغلی آنها است.»

در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶، فالح فیاض، رئیس حشد شعبی، علی عبدالله عقیلی، مشاور اداره کل عملیات، را مامور نظارت بر روند جداسازی و بازسازماندهی تیپ‌های ۳۱۳، ۳۱۴ و ۳۱۵ وابسته به سرایا السلام در منطقه عملیاتی سامرا کرد.

ماهیت وظایف حشد شعبی از زمان اعلام شکست نظامی داعش در اواخر سال ۲۰۱۷ تغییر کرده است.

این نیرو دیگر مانند سال‌های جنگ با داعش در نبردهای گسترده شرکت نمی‌کند. اکنون بخش عمده‌ای از فعالیت‌های آن بر تعقیب هسته‌های باقی‌مانده داعش، تامین امنیت برخی مناطق مرزی و مشارکت در عملیات امنیتی در کنار نیروهای عراقی متمرکز است.

علاوه بر این، حشد شعبی مسئولیت حفاظت از برخی مکان‌های مذهبی و راهبردی را نیز برعهده دارد.

با وجود تضعیف داعش، هسته‌های وابسته به این گروه همچنان در برخی مناطق، به ویژه در استان‌های دیالی، کرکوک، صلاح الدین وانبار فعالیت دارند؛ هرچند توانایی آنها نسبت به سال‌های گذشته کاهش یافته است.

همچنین واحدهای حشد در عملیات پاکسازی مناطق بیابانی و کوهستانی، حفاظت از مسیرهای تدارکاتی و تامین امنیت مرزها در کنار ارتش، پلیس و دستگاه مبارزه با تروریسم عراق مشارکت می‌کنند.

رابطه با ایران

چندین گروه عضو حشد شعبی در دوران جنگ با داعش از حمایت ایران برخوردار بودند. این حمایت شامل آموزش نظامی، تسلیحات، تجربه‌های نظامی و مشاوره‌های میدانی می‌شد.

برخی از گروه‌های حشد شعبی روابط سیاسی و نظامی نزدیکی با ایران و سپاه پاسداران دارند، در حالی که برخی دیگر استقلال بیشتری داشته یا به مرجعیت نجف و نیروهای سیاسی و محلی عراق وابسته‌اند.

همچنین نوع رابطه با ایران در میان گروه‌های مختلف حشد یکسان نیست. همه این گروه‌ها در یک سطح به تهران وابسته نیستند و مواضع سیاسی و نظامی مشابهی ندارند.

سازمان بدر، کتائب حزب‌الله، عصائب اهل حق و جنبش نجبا از جمله برجسته‌ترین گروه‌هایی هستند که روابط نزدیکی با ایران دارند.

در مقابل، گروه‌هایی که به مرجعیت نجف وابسته‌اند، معمولا نزدیک‌تر به نهادهای رسمی دولت عراق دانسته می‌شوند و وابستگی کمتری به تهران دارند.

دولت عراق تاکید می‌کند که حشد شعبی به عنوان یک نهاد نظامی رسمی، تحت فرماندهی کل نیروهای مسلح قرار دارد و تصمیم‌گیری درباره جنگ، صلح و استفاده از نیرو صرفا در اختیار دولت است.

اما منتقدان می‌گویند میزان کنترل واقعی دولت بر گروه‌های مختلف حشد یکسان نیست و برخی از این گروه‌ها همچنان ساختارهای فرماندهی، تشکیلات سیاسی، منابع مالی و روابط خارجی خود را حفظ کرده‌اند؛ عواملی که به آنها تا حدی زیاد استقلال می‌بخشد.

اتهام‌های مربوط به نقض حقوق بشر

در جریان عملیات نظامی علیه داعش و همچنین پس از آن، برخی از گروه‌های حشد شعبی با اتهام‌هایی درباره نقض حقوق بشر روبه‌رو شدند.

بر اساس گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشری، این اتهام‌ها شامل قتل‌های خارج از چارچوب قانونی، بازداشت‌های خودسرانه، ناپدیدسازی اجباری، شکنجه، کوچ اجباری، غارت یا تخریب اموال غیرنظامیان بوده است.

برخی از این اتهام‌ها به عملیات انجام‌شده در مناطق عمدتا سنی‌نشین مربوط می‌شود که از کنترل داعش خارج شده بودند.

سازمان‌های حقوق بشری مواردی از اقدامات تلافی‌جویانه، تخریب خانه‌ها و جلوگیری از بازگشت برخی ساکنان به مناطق مسکونی خود را مستند کرده‌اند.

همچنین برخی از گروه‌های حشد به نگهداری افراد در مراکز بازداشت غیررسمی یا ناپدید شدن مردان و جوانان پس از بازداشت در ایست‌های بازرسی یا عملیات نظامی متهم شده‌اند.

رهبران حشد شعبی انجام تخلفات سازمان‌یافته را رد می‌کنند و می‌گویند تخلف‌های احتمالی برخی افراد نماینده کل حشد یا همه گروه‌های آن نیست و عاملان چنین اقداماتی باید تحت پیگرد قانونی قرار گیرند.

دولت عراق نیز اعلام کرده است که درباره تخلف‌هایی که به افراد یا گروه‌های مسلح نسبت داده می‌شود تحقیق می‌کند.

با این حال، سازمان‌های حقوق بشری از ضعف روند پاسخگویی و کمبود اطلاعات درباره نتایج این تحقیقات و سرنوشت افراد مفقود شده انتقاد کرده‌اند.

حشد شعبی نقش محوری در شکستن محاصره شهر آمرلی ایفا کرد؛ شهری که داعش در سال ۲۰۱۴ آن را محاصره کرده بود.

این نیرو همچنین در بازپس‌گیری منطقه جرف الصخر در جنوب بغداد مشارکت داشت؛ منطقه‌ای که بعدها نام آن به جرف النصر تغییر یافت.

گروه‌های مختلف حشد شعبی، با درجات متفاوتی از مشارکت، در عملیات تامین امنیت سامرا، بغداد، کربلا و مناطق اطراف آنها و همچنین در نبردهای استان‌های دیالی، صلاح الدین و انبار حضور داشتند.

حشد شعبی در عملیات آزادسازی شهر تکریت نیز در کنار ارتش، پلیس و نیروهای ویژه عراق شرکت کرد و در نهایت نیروهای عراقی در سال ۲۰۱۵ کنترل شهر را به دست گرفتند.

برخی از واحدهای این نیرو همچنین در نبردهایرمادی و فلوجه حضور داشتند و در محاصره شهرها، قطع مسیرهای تدارکاتی داعش و تامین امنیت مناطق پیرامونی آنها مشارکت کردند.

حشد شعبی همچنین در نبرد موصل نقش داشت؛ به ویژه در عملیات‌هایی که در غرب این شهر انجام شد.

در این عملیات‌ها، واحدهای حشد شعبی ماموریت داشتند مسیرهای ارتباطی و تدارکاتی داعش به سمت مرز سوریه را قطع کنند و کنترل چندین شهرک و منطقه بیابانی میان موصل و مرز سوریه را در دست بگیرند.

با پایان یافتن نبردهای گسترده علیه داعش در سال ۲۰۱۷، اولویت‌های عملیاتی حشد شعبی نیز تغییر کرد.

مشارکت این نیرو در نبردهای بزرگ کاهش یافت و بخش عمده فعالیت آن بر حفظ امنیت داخلی، مقابله با هسته‌های باقی‌مانده داعش، حفاظت از مرزها، تامین امنیت مناطق و تاسیسات راهبردی متمرکز شد.

در عین حال، بحث‌های سیاسی درباره نقش و آینده حشد شعبی در ساختار امنیتی عراق همچنان ادامه دارد.

یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد بحث، میزان موفقیت دولت عراق در یکپارچه‌سازی فرماندهی این نیرو، اعمال قوانین نظامی بر تمام گروه‌های وابسته به آن و محدود کردن انحصاری سلاح به نهادهای رسمی دولتی است.

در عین حال، بحث سیاسی درباره نقش و آینده حشد شعبی در ساختار امنیتی عراق همچنان ادامه دارد و پرسش‌هایی درباره میزان موفقیت دولت در یکپارچه‌سازی فرماندهی آن، اعمال قوانین نظامی بر همه گروه‌های وابسته و محدود کردن سلاح به نهادهای رسمی دولتی مطرح است.