جنگ ایران چطور به شکل غیرمنتظره‌ای اوکراین را تقویت کرد؟

وقتی ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، با چهره‌ای جدی و لباس سیاه، در ماه مارس روی فرشی به رنگ یاسی در عربستان سعودی قدم می‌زد، این صحنه به یک لحظه قابل توجه در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران تبدیل شد؛ لحظه‌ای تا حدی غیرمنتظره.

او در پیامی در شبکه ایکس نوشت هدف از این سفر «تقویت حفاظت از جان انسان‌ها» است.

آقای زلنسکی که بار جنگ کشورش با روسیه را بر دوش دارد، از این فرصت استفاده کرد و با سفر به کشورهای خلیج فارس، به شکل علنی ارزش بین‌المللی و قابلیت عرضه تجربه نظامی اوکراین در میدان نبرد، به ‌ویژه در جنگ پهپادی را به نمایش گذاشت.

اوکراین می‌گوید با عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر، کشورهایی که در هفته‌های اخیر هدف موشک‌ها و پهپادهای ایرانی قرار گرفته‌اند، توافق‌هایی برای به ‌اشتراک‌گذاری تخصص و فناوری پهپادی امضا کرده است؛ اقدامی که هم به تقویت ائتلاف‌ها کمک می‌کند و هم از نظر تجاری سودآور است. کی‌یف امیدوار است که این مسیر به قراردادهای دفاعی بیشتر با کشورهای ثروتمند هم‌پیمان آمریکا بیانجامد.

آقای زلنسکی گفت: «ما می‌خواهیم به [کشورهای خلیج فارس] کمک کنیم تا از خود دفاع کنند و به ایجاد چنین همکاری‌هایی با دیگر کشورها ادامه خواهیم داد.»

فشار انرژی

در ابتدا، تاثیر درگیری ایران برای اوکراین عمدتا منفی به نظر می‌رسید. این تهدید وجود داشت که این جنگ، توجه دونالد ترامپ را از اوکراین منحرف خواهد کرد. آقای ترامپ خود در ارتباط با تلاش برای میانجیگری میان مسکو و کی‌یف دچار تردید شده بود و هم‌ زمان تهدید بعدی این بود که افزایش قیمت نفت، منابع مالی بیشتری را به خزانه جنگی روسیه تزریق کند.

مسکو توانسته نفت بیشتری را به کشورهای بیشتری و با قیمت‌های بالاتر بفروشد، چون نفتکش‌های حامل نفت خاورمیانه دیگر نمی‌توانند از تنگه هرمز که در مجاورت ایران است، عبور کنند و به بازارهای جهانی برسند. آقای ترامپ نیز معافیتی را تمدید کرده که به کشورها اجازه می‌دهد نفت تحریم‌شده روسیه را خریداری کنند، آن هم در شرایطی که هزینه‌ها در جهان به ‌سرعت افزایش یافته است.

هرچه روسیه پول بیشتری داشته باشد، می‌تواند جنگ در اوکراین را طولانی‌تر و در تئوری شدیدتر ادامه دهد.

اما کی‌یف از زمان تهاجم روسیه در ماه فوریه سال ۲۰۲۲ بارها پیش‌بینی‌های بین‌المللی را به چالش کشیده است.

و اکنون بار دیگر چنین کرده است: با بازی هوشمندانه تلاش می‌کند تاثیر جنگ ایران را به نفع خود تغییر دهد، در حالی که کوشیده پیش از مذاکرات احتمالی صلح با روسیه، در قوی‌ترین موقعیت ممکن قرار گیرد.

آقای ترامپ اخیرا گفت پس از گفت‌وگویی «بسیار خوب» با ولادیمیر پوتین، اطمینان یافته که «راه‌حلی» درباره اوکراین «نسبتا سریع» به دست خواهد آمد. او افزود: «فکر می‌کنم برخی افراد کار را برای او سخت کرده‌اند.»

این نخستین بار نیست که دونالد ترامپ چنین اظهارات مثبتی درباره آقای پوتین مطرح می‌کند. این در حالی است که او به شکل ضمنی یا آشکار از رهبر اوکراین به‌ خاطر نپذیرفتن آتش‌بس انتقاد کرده است.

با این حال هنوز «راه‌حلی» حاصل نشده است.

در این میان، آقای زلنسکی تمرکز خود را بر تقویت موقعیت اوکراین گذاشته است. فرصت‌طلبی را می‌توان یکی از نیرومندترین سلاح‌های او دانست.

او گفت عربستان سعودی که در آوریل دوباره از آن دیدار کرد، با همان نوع حملات موشکی بالستیک و پهپادی از سوی ایران روبه‌رو بوده که روسیه علیه اوکراین انجام می‌دهد.

یکی از مهم‌ترین سلاح‌های مسکو، پهپاد تهاجمی شاهد ۱۳۶ با برد بلند و هزینه پایین است که طراحی آن ایرانی است. این کشور همچنین به یک نسخه ارتقاء یافته روسی که گران‌تر است نیز دسترسی دارد.

در حالی که هزینه هر پهپاد شاهد بین ۸۰ هزار تا ۱۳۰ هزار دلار است، آقای زلنسکی می‌گوید می‌توان آن را با سامانه‌هایی به ارزش تنها ۱۰ هزار دلار رهگیری کرد؛ رقمی بسیار کمتر از موشک‌های پدافند هوایی سنتی که میلیون‌ها دلار هزینه دارند.

کشورهای عضو ناتو که با مشاهده پهپادهای روسی در چند شهر اروپایی نگران شده‌اند، به این موضوع توجه کرده‌اند.

اوکراین در ماه آوریل دو توافق مهم همکاری دفاعی با متحدان اروپایی امضا کرد: یکی با نروژ به ارزش هشت میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار در قالب بسته حمایتی ۲۸ میلیارد دلاری تا سال ۲۰۳۰، و دیگری با آلمان شامل «انواع مختلف پهپاد، موشک، نرم‌افزار و سامانه‌های دفاعی مدرن» به ارزش چهار میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار.

آقای زلنسکی همچنین ابراز امیدواری کرد کشورهای خلیج فارس در دفاع از اوکراین در برابر روسیه کمک کنند.

به‌ ویژه اینکه در حال حاضر آمریکا تجهیزات نظامی کمتری برای فروش به اروپا جهت کمک به اوکراین در اختیار دارد، چون منابع خود را در خاورمیانه مصرف می‌کند. آقای ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره تغییر مسیر ارسال تسلیحات گفته است: «ما همیشه این کار را می‌کنیم. گاهی از یک جا می‌گیریم و در جای دیگر استفاده می‌کنیم.»

آقای زلنسکی در گفت‌وگو با روزنامه فرانسوی لوموند گفت: «ما می‌خواهیم کشورهای خاورمیانه نیز فرصتی به ما بدهند تا توان خود را تقویت کنیم. آن‌ها برخی موشک‌های پدافند هوایی دارند که ما به اندازه کافی از آن‌ها نداریم. هدف ما رسیدن به چنین توافقی است.»

هدف قرار دادن زیرساخت‌ها

اوکراین همچنین درس مهمی از جنگ ایران گرفته است: تاثیر بزرگ حمله به تاسیسات صادرات نفت دشمن. اکنون زیرساخت‌های انرژی روسیه به هدفی اولویت‌دار تبدیل شده و اوکراین از پهپادهای دوربرد ساخت داخل برای حمله به آن‌ها استفاده می‌کند.

به گفته آقای زلنسکی، روسیه با وجود افزایش اخیر قیمت جهانی نفت، در بخش انرژی خود متحمل «زیان‌های حیاتی» به ارزش میلیاردها دلار شده است.

داده‌های صادرات نفت نشان می‌دهد افزایش قیمت‌ها و همچنین کاهش فشار تحریم‌های آمریکا بر خریداران نفت روسیه، درآمد مسکو را در هفته سوم جنگ ایران به ۲‌/۳ برابر سطح دسامبر تا فوریه رساند.

اما در هفته چهارم، حملات پهپادی اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه، درآمد این کشور را یک میلیارد دلار کاهش داد و حدود دو سوم افزایش هفته قبل را از بین برد.

یکی دیگر از دستآوردهای اوکراین در پی جنگ ایران، دریافت چراغ سبز برای وام ۹۰ میلیارد یورویی اتحادیه اروپا بود؛ وامی که کی‌یف برای خرید و تولید تجهیزات نظامی در سال آینده به ‌شدت به آن نیاز داشت. این وام ماه‌ها به دلیل مخالفت نخست‌وزیر پیشین مجارستان که به کرملین نزدیک بود، مسدود شده بود. اما اکنون پس از شکست انتخاباتی ویکتور اوربان، رهبر جدیدی در مجارستان روی کار آمده که موضعی کمتر نزدیک به روسیه دارد.

آقای اوربان از دوستان نزدیک و تحسین‌کنندگان دونالد ترامپ بود، اما این موضوع در انتخابات به نفع او تمام نشد. رای‌دهندگان از افزایش هزینه‌های انرژی ناشی از جنگ ایران ناراضی بودند و همین موضوع موجب شد تا آقای اوربان در انتخابات شکست بخورد و راه برای آزاد شدن این وام باز شود.

با این «پیروزی‌ها» و همچنین ادعای اوکراین مبنی بر اینکه هر ماه تعداد بیشتری از نیروهای دشمن را نسبت به ۳۰ هزار نیرویی که روسیه جذب می‌کند از بین می‌برد، آقای زلنسکی دیگر خود را در موقعیت ضعف نمی‌بیند و ممکن است در وضعیت بهتری برای پیگیری توافق صلح قرار گرفته باشد.

با این حال، حس فوریت در اوکراین همچنان پابرجاست. مردم خسته و رنج‌ دیده‌اند. جذب نیروهای جدید مدت‌هاست چالش بزرگی شده و نیروهای حاضر در میدان جنگ مشتاق بازگشت به خانه هستند.

نشانه بی‌احترامی؟

اما وضعیت مذاکرات برای برقراری آتش‌بس پایدار چگونه است؟ روسیه و اوکراین هر دو اعلام کرده‌اند که در روزهای آینده به آتش‌بس‌های جداگانه و یک‌جانبه پایبند خواهند بود.

پیش از کریسمس، دولت آقای ترامپ بسیار از این مذاکرات سخن گفته بود.

آقای ترامپ پیش از انتخاب مجددش بارها گفته بود می‌تواند جنگ اوکراین را ظرف ۲۴ ساعت پایان دهد. اما اکنون که در قدرت است، واقعیت با وعده‌هایش همخوانی ندارد.

یکی از نشانه‌های مهم، تحرکات نمایندگان صلح او یعنی جرد کوشنر، دامادش، و استیو ویتکاف، تاجر سابق املاک است. سفر آن‌ها به کی‌یف بارها به تعویق افتاده و تمرکز آن‌ها بر خاورمیانه بوده است.

آقای زلنسکی این غیبت را «بی‌احترامی» دانسته است. او می‌گوید گفت‌وگوهای صلح در سطح «فنی» ادامه دارد، اما نگران است تا زمانی که جنگ ایران پایان نیابد، پیشرفت واقعی حاصل نشود.

لازم به یادآوری است که کوشنر و ویتکاف هرگز در چارچوبی رسمی به کی‌یف سفر نکرده‌اند. آن‌ها اواخر سال گذشته، هم‌زمان با شتاب گرفتن مذاکرات آتش‌بس با هدف پایان دادن به جنگ اوکراین، به پایتخت روسیه رفتند و بار دیگر نیز در ماه ژانویه به مسکو سفر کردند. ویتکاف تاکنون هشت بار به مسکو رفته است؛ او پیش‌تر و در قالبی غیررسمی، فعالیت‌های تجاری گسترده‌ای در روسیه داشت و در چندین نوبت با ولادیمیر پوتین دیدار کرده است.

دولت ترامپ هرگونه جانبداری به نفع روسیه را رد کرده است.

اما اوکراین و دیگر کشورهای اروپایی با انتشار «راهبرد امنیت ملی» آمریکا در اواخر سال گذشته، نگران شدند. در این سند به‌طور آشکار از روسیه به‌عنوان یک تهدید امنیتی نام برده نشده است؛ موضوعی که کاملا در تضاد با نگاه متحدان اروپایی آمریکا در ناتو به مسکو قرار دارد.

راهبرد امنیت ملی آمریکا بر اهمیت پایان دادن به جنگ اوکراین تاکید می‌کند، اما تمرکز آن بر برقراری صلحی پایدار برای کی‌یف نیست. در عوض، هدف اعلام‌شده، تضمین «ثبات راهبردی» و حتی امکان شراکت با روسیه است تا منابع آمریکا برای دیگر اولویت‌ها آزاد شود.

این رویکردهای دولت ترامپ کرملین را خشنود کرده است. دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، هم‌زمان با انتشار این سند گفت راهبرد امنیت ملی آمریکا «تا حد زیادی با دیدگاه مسکو همخوانی دارد».

در دوران ترامپ، آمریکا در اعمال یا حفظ تحریم‌های اقتصادی سخت‌گیرانه علیه روسیه ناکام بوده است؛ تحریم‌هایی که می‌توانستند معادله را تغییر دهند و کرملین را وادار کنند بدون فهرستی از خواسته‌های غیرقابل قبول برای کی‌یف (یا حامیان اروپایی‌اش) پای میز مذاکره برود.

علاوه بر این، کمک‌های نظامی و اقتصادی آمریکا به اوکراین عملا به حداقل رسیده است. در عوض، کشورهای اروپایی اقدام به خرید تجهیزات نظامی از آمریکا کرده‌اند تا آن‌ها را به کی‌یف ارسال کنند. اما حتی همین مسیر تامین نیز اکنون، در پی درگیری با ایران، با خطر توقف مواجه شده است.

چشم‌انداز صلح

در زمینه واداشتن روسیه به گفت‌وگو برای صلح، برداشت رایج این است که آمریکا تنها قدرتی است که می‌تواند مسکو را وادار به عقب‌نشینی کند.

ولادیمیر پوتین هیچ نشانه‌ای از تمایل به پایان دادن داوطلبانه به درگیری‌ها در آینده نزدیک نشان نمی‌دهد.

برعکس، در حالی که توجه جهان به جنگ با ایران معطوف شده، مسکو حملات خود علیه غیرنظامیان و زیرساخت‌های غیرنظامی اوکراین را تشدید کرده است. دیدگاه‌ها درباره معنای این اقدام دو دسته است: برخی آن را آخرین واکنش تند پیش از نشستن رئیس‌جمهور روسیه پای میز مذاکره می‌دانند و برخی دیگر نشانه‌ای از عزم تاریک و ادامه‌دار. در مقر اتحادیه اروپا در بروکسل، اغلب به گزینه دوم تمایل دارند.

اقتصاد روسیه ممکن است زیر فشار تحریم‌های بین‌المللی در مضیقه باشد، اما ویران نشده و اکنون کاملا در وضعیت اقتصاد جنگی قرار دارد. عقب‌نشینی از این وضعیت آسان نخواهد بود. از همین رو کشورهای اروپایی نگران‌اند که حتی اگر در اوکراین صلح برقرار شود، روسیه به‌سرعت در پی بی‌ثبات کردن نقطه‌ای دیگر در اروپا برآید، از جمله با هدف قرار دادن یک کشور عضو ناتو. هلند، آلمان و خود ناتو چنین سناریویی را ممکن، و حتی محتمل، توصیف کرده‌اند.

و سپس مسئله غرور و جاه‌طلبی پوتین مطرح است. آیا او خواهد توانست یا اصلا می‌خواهد دست‌ها را بالا ببرد و شکست در اوکراین را بپذیرد؟

لوک کوپر، پژوهشگر ارشد وابسته در روابط بین‌الملل در مدرسه اقتصاد لندن و مدیر برنامه اوکراین در اندیشکده صلح‌محور پیس‌رپ، می‌گوید: «اگر روسیه دولتی عقلانی داشت، جنگ را پایان می‌داد.»

او ادامه می‌دهد: «اقتصاد یا در رکود است یا در آستانه رکود. روسیه شمار عظیمی از مردان را به مرگ می‌فرستد؛ کسانی که می‌توانستند مشغول کار باشند. اقتصاد خصوصی و غیرنظامی بر اثر تحمیل اقتصاد جنگی آسیب دیده است… و دستاورد روسیه چه بوده؟ تکه‌ای کوچک از خاک اوکراین. اگر آتش‌بسی همراه با کاهش تحریم‌ها برقرار می‌شد، قطعا به نفع روسیه بود. اما پوتین با این منطق فکر نمی‌کند. همه‌چیز به تصمیم‌های یک نفر با جاه‌طلبی‌های امپراتوری برمی‌گردد که یک نظام اقتدارگرا را اداره می‌کند.»

تردید اوکراین

در حالی‌ که کی‌یف همچنان در انتظار ورود فعالانه آمریکا به ماجراست، بسیاری از مقام‌های اوکراینی در محافل خصوصی تردید دارند که ایالات متحده تحت ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ هرگز دست به اقداماتی بزند که آن‌ها برای تضمین صلح می‌خواهند؛ یا حتی در صورت برقراری آتش‌بس، حاضر شود تضمین‌های امنیتی محکم و خدشه‌ناپذیری ارائه دهد که مانع بازگشت دوباره روسیه در آینده شود.

مارک کانسیان، مشاور ارشد مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، به من گفت: «تصور مجموعه‌ای از تضمین‌های امنیتی که اوکراینی‌ها آن را آن‌قدر قابل‌اعتماد بدانند که یک توافق صلح را امضا کنند، و در عین حال روسیه، آمریکا و اروپایی‌ها همگی با آن موافق باشند، بسیار دشوار است.»

با این حال، به گفته تام کیتینگ، مدیر مرکز مالی و امنیتی مؤسسه خدمات سلطنتی متحد، رهبران اروپا که عمدتا معتقدند پیروزی نهایی روسیه در اوکراین برای امنیت کلی قاره بسیار خطرناک خواهد بود، «هیچ زمانی برای از دست دادن ندارند».

تام کیتینگ می‌گوید با وجود جنگ در خاورمیانه، ترامپ که به بی‌صبری شهرت دارد، اگر دستیابی به توافق با تهران پیچیده باقی بماند، ممکن است هر لحظه از تمرکز بر ایران رویگردان شود.

در آن صورت، او می‌تواند به‌سرعت دوباره به پرونده روسیه و اوکراین بازگردد. به همین دلیل است که کیتینگ تاکید می‌کند اروپایی‌ها باید همین حالا اقدامات بسیار قاطع‌تری در قبال اوکراین انجام دهند؛ اقداماتی فراتر از آنچه تاکنون کرده‌اند.

منتقدان مدت‌هاست رهبران اروپایی را به خاطر تکرار عبارت «هرچقدر که لازم باشد» در کمک به اوکراین، متهم می‌کنند که به‌جای پیگیری جدی صلح برای اوکراین، صرفا در حال «مدیریت» جنگ هستند.

به گفته آقای کیتینگ با وجود همه سخنرانی‌ها، همه سفرها به کی‌یف و تمام پولی که برای خرید سلاح برای اوکراین خرج شده، وقتی نوبت به واقعا و به‌معنای واقعی کلمه سخت‌گیری می‌رسد، یعنی اعمال تحریم‌های اقتصادی‌ که بتوانند اثر گزنده و تعیین‌کننده داشته باشند، «اروپایی‌ها می‌ایستند و منتظر آمریکایی‌ها می‌شوند». او می‌افزاید: «رفتارشان به‌شدت محتاطانه است، در حالی‌ که اتحادیه اروپا یک بلوک تجاری عظیم است.»

بروکسل اکنون در حال کار روی بیست‌ویکمین بسته تحریمی خود علیه روسیه است. اما تکلیف ۲۱۰ میلیارد یورو از دارایی‌های منجمدشده بانک مرکزی روسیه که اتحادیه اروپا، عمدتا در بلژیک، در اختیار دارد، چه می‌شود؟

رهبران اتحادیه اروپا با استناد به ملاحظات حقوقی و اعتباری و با امتناع از استفاده از این پول برای کمک به اوکراین، به‌جایش وامی ۹۰ میلیارد یورویی را طراحی کردند که پشتوانه آن مالیات‌دهندگان اروپایی هستند. آقای کیتینگ استدلال می‌کند که رهبران اروپا می‌توانند اقدامات بسیار موثرتری علیه روسیه انجام دهند. «اما یا تمایلی ندارند یا آن‌قدر متحد نیستند که واقعا با تمام قوا (پایشان را روی پدال گاز بگذارند) برای پایان دادن به جنگ اقدام کنند.»

رهبران اروپا صادقانه خواهان پایان یافتن رنج‌ها در اوکراین و برقراری صلحی عادلانه و پایدار در مرزهای خود هستند، اما در عین حال واقعیت این است که آتش‌بس در اوکراین تصمیم‌های ناراحت‌کننده‌ای را به سطح خواهد آورد.

کشورهای اروپایی کمتری نسبت به آنچه ظاهر امر نشان می‌دهد، با عضویت سریع اوکراین در اتحادیه اروپا موافق‌اند.

در مورد به‌اصطلاح «ائتلاف مشتاقان»، به رهبری فرانسه و بریتانیا، که متعهد شده در صورت و زمانی که درگیری‌ها پایان یابد، به‌عنوان «نیروی اطمینان‌بخش» در اوکراین عمل کند، این پرسش مطرح است که کدام کشورها واقعا حاضرند نیروی زمینی اعزام کنند و تا چه مدت؟ به‌ویژه اگر این نیروها از پشتیبانی هوایی آمریکا برخوردار نباشند.

هفته گذشته، دونالد ترامپ آنچه را به گفته خودش نفرت میان پوتین و زلنسکی می‌خواند، «مضحک» توصیف کرد. واشنگتن همچنین برخوردی کم‌اهمیت با تلاش اوکراین برای عرضه فناوری پهپادی‌اش در کشورهای حوزه خلیج فارس داشته است. پیشنهاد علنی زلنسکی برای به‌اشتراک گذاشتن دانش فنی پهپادهای کی‌یف با دولت آمریکا نیز دست‌کم به‌طور علنی، مورد استقبال قرار نگرفته است.

با این حال، رهبر سیاه‌پوش اوکراین چندان تحت تاثیر این جزئیات قرار نگرفته به نظر می‌رسد. تا زمانی که نامش تیتر خبرهاست، امیدوار است اوکراین از یاد نرود و واشنگتن هرچه زودتر دوباره توجهش را به این بخش از جهان معطوف کند.